ذلئ ءجذز - ءذيسئن بئرلةستئگئ

شةجئرة - قاستةرلئ قازئنامئز قازاق داستذرئندة شةجئرة تارقاتؤعا ئلكئدةن ةرةكشة كوثئل بولئنةتئنئ بةلگئلئ. سابيلةرئنة ءتئلئ شئققاننان باستاپ، قاي رؤدان تارايتئنئن ذيرةتئپ، جةتئ اتاسئنا دةيئن جاتتاتقئزئپ، تؤئسقاندارئ، اعايئندارئ كئم ةكةنئن ايتئپ وتئرؤ ذلتئمئزدئث وزئنة ءتان ءتالئم-تاربيةلئك داستذرلةرئنئث ءبئرئ. بذنئث ءتذپ-توركئنئندة ذرپاقتئ جاستايئنان اتا-بابا تاريحئن بئلؤگة، باؤئرمالدئققا، سئيلاستئققا، ءجون-جوباعا باؤلؤ مذددةسئ جاتئر.

 ذلئ ءجذز - ءذيسئن بئرلةستئگئ

ادام ءوز عذمئرئندا ءارتذرلئ جاعدايلارعا ذشئراسادئ، قؤانئش تا، قيئنشئلئق تا كةزئگةدئ. سوندايدا، سةنئث قاسئثدا وسئ باؤئرلارئث، اعايئندارئث جذرةدئ، قولقابئس بةرةدئ. سةن دة ولارعا سونداي ساتتةردة ءوز قولئثدئ سوزئپ كومةكتةسؤئث كةرةك، دةيدئ بذل ءتالئم.

ذيگة تانئمايتئن قوناق كةلگةندة، وعان الدئمةن ءدامئن ذسئنئپ، داستارقانئن جايئپ وتئرئپ، وتاعاسئنئث «نة ةلسئث؟» دةپ ءجون سذراؤئندا دا قازاقتئث تاماشا سالتئ جاتئر. مةيماننئث ةلئن سذراؤ ارقئلئ، ونئث بذل شاثئراققا قاتئسئ قانداي ةكةندئگئ اثعارئلادئ. قوناقتئث بذل ذيگة قذدالئق، ناعاشئلئق، جةگجاتتئق جاعئنان سذيةك شاتئستئعئ بولؤئ دا مذمكئن عوي. «قارعا تامئرلئ قازاق» دةپ بةكةر ايتئلمايدئ. سول مةيماننئث قايتكةن كذندة دة ايتةؤئر ءبئر جاقئندئعئ تابئلئپ، اثگئمةنئث تيةگئ اعئتئلادئ. بايبئشة جاعدايلارئ كةلئپ جاتسا، قوناقتئث جونئنة قاراي قازانعا ءوز سئباعاسئن سالادئ. قذدالارئ جاعئنان بولسا، ارينة، كادةلئ مذشةلةر اسئلاتئنئ دا تذسئنئكتئ.

ياكي، شةجئرةنئ ءبئلؤ، تارقاتؤ - كةيبئرةؤلةر ايتئپ جذرگةندةي، رؤشئلدئقتئ، جئكشئلدئكتئ قوزدئراتئن قذرال ةمةس، جذرتئمئزدئ ةلدئث وتكةن تاريحئن تانؤعا، باؤئرمالدئققا، تؤئسقاندئققا، اعايئن-جةگجات اراسئنداعئ سئيلاستئققا باؤليتئن اسئل ءتالئمدةرئمئزدئث ءبئرئ، باعزئدان جالعاسقان قاسيةتتئ ءداستذرئمئز، ارداقتئ سالتئمئز.

سونداي-اق ونئ ءبئر جاعئنان، ةلئمئزدئث باعزئ زاماندارداعئ تاريحئ تؤرالئ حالئق اراسئندا ذرپاقتان ذرپاققا ساقتالئپ قالعان بايئرعئ دةرةكتةر سئلةمئنئث جيئنتئعئ، مالئمةتتئك دايةكتةرئ مول قاريا سوزدةر قازئناسئ دةسة دة بولادئ. تايپالار مةن رؤلاردئث ءتذپ-تةگئن قاؤزاعان شةجئرةلئك سارئنداردئ زةردةلةؤ ذستئندة، ولاردئث الئس داؤئرلةردةگئ تاريحي كةزةثدةرگة وتكةن وقيعالارئمةن ذندةسئپ جاتقان سئپاتتارئن دا بايئپتاؤ قيئن ةمةس. شةجئرةلةر ؤاقئت كةرؤةنئ وزعان سايئن ءارتذرلئ وزگةرئستةرگة ءتذسئپ، جاثارئپ وتئرسا دا، ولاردئث بويئنان كونة عاسئرلاردئث كومةسكئلةنگةن ئزدةرئنئث سورابئن بايقاستاؤعا بولادئ. ةجةلگئ ةتنونيمدةر مةن توپونيمدةردئث بذگئنگئ كذندةرگة جذلگة-جذلگة بوپ ساباقتاسئپ جةتكةن سئلةمدةرئ اثعارئلادئ. ياعني، شةجئرةلةر سارئنئنداعئ مالئمةتتةر - قازاق حالقئن قذراؤعا قاتئسقان تايپالار مةن رؤلاردئث ارعئ ةتنوتةكتئك تامئرلارئن عئلئمي دايةكتةرمةن سالعاستئرا قاراي وتئرئپ پايئمداؤدئث قذنارلئ ءبئر قاينار كوزئ دةؤگة ابدةن كةلةدئ. ذلتئمئزدئث شةجئرة تارقاتؤ ءداستذرئ - حالقئمئزعا ءتان دالالئق اؤئزشا تاريحناما، تاريحي تانئمئمئزدئث ةلةؤلئ ءبئر ارناسئ بولئپ تابئلادئ.

* * *

قازاقتئث قارا شةجئرةسئن تارقاتؤ داستذرئنة كةثئنةن ءسئثئسئپ قالعان سارئندارعا كوز جئبةرسةك، ولاردئث كوبئندة قازاقتئ ةجةلگئ اثئزداردان الئنعان نذح پايعامباردان، ياحؤدي-اراب پايعامبارلارئ ئسقاق پةن سماعذلدان، ودان بةرئ كةلة انةس ساحابادان تارقاتئپ اكةتةتئن جةلئلةر ءاردايئم كةزدةسئپ جاتادئ. سول ساحابادان بةرمةن قاراي الاش، ودان جايئلحان، سةيئلحان تؤئپتئ-مئس دةلئنةدئ دة، جايئلحان تذقئمئنان شئققان دةشتئ قئپشاق حانئ ءابئلقايئردان كةيئن ءذش جذزگة بولئنگةن قازاق بئرلةستئگئنئث اتالارئ - اقارئس، جانارئس، بةكارئستار تارالئپتئ دةگةن تذجئرئمدار جاسالادئ.

قازاقتئ اراب جذرتتارئمةن تؤئسقان ةتئپ شئعاراتئن بذل سارئننئث ءتذپ-توركئنئ - كةزئندة ئسلام ءدئنئنئث تذرك تايپالارئن ءوز ئثعايئنا يكةمدةمةك نيةتئمةن تئعئز ساباقتاستئقتا وربئگةنئ انئق. شئن مانئندة اراب پةن تذرك تايپالارئ ءبئر-بئرئنةن ارالارئ الشاق، ءتئلئ مةن تةگئ باسقا ناسئلدةر ةكةندئگئ بارشاعا بةلگئلئ. دةگةنمةن سول باسئم ناسيحاتتئث سالقئنئ ءبئزدئث شةجئرةلةرئمئزگة دة سئنالاپ كئرئپ، قيالدان شئعارئلعان اتا-تةك تؤرالئ اثگئمةلةر جةلئسئ ئلعي دا پايعامبارلارعا، سيئقتارعا (اؤليةلةرگة)، قوجالارعا كةلئپ تئرةلئپ جاتاتئن ءداستذردئ ورنئقتئرعان ةدئ.

ال عئلئمي پايئمعا سذيةنةر بولساق، قازاق پايعامبارلاردان تاراعان جوق. ول تئم ةجةلگئ زامانداردان بايتاق ايماعئمئزدا قونئستانعان، ةتنيكالئق تاريحئ اسا كذردةلئ، بايئرعئ تايپالئق بئرلةستئكتةر قاؤئمداسؤئنئث: سوناؤ اندرون مادةنيةتئ اياسئنداعئ جذرتتاردئث، ساق، عذن، قاثلئ، ءذيسئن مةملةكةتتةرئ، تذرك، تذرگةش، قارلئق داؤلةتتةرئنئث، قئپشاق ذلئسئ، التئن وردا، اق وردا، كوك وردا، نوعاي وردالارئنئث قذرامئنا كئرگةن تذرك تئلدةس ةلدةر مةن تايپالاردئث توپتاسقان وداعئنئث ورتاق اتاؤئ.

بئزگة جةتئپ وتئرعان قارا شةجئرة جةلئلةرئ سول بايئرعئ جةكة-جةكة رؤلاردئث، دالئرةك ايتقاندا، بذگئنگئ قازاقستان اؤماعئن مةكةندةگةن ةلدةردئث قازاق حالقئ بوپ ذيئسقان قاؤئمداستئعئ اياسئنا بئرئگةر الدئندا، نة بئرئككةننةن كةيئن عذمئر كةشكةن اتالارئنئث بةرگئ تاريحئ. قازاقتا بار رؤلاردئث كوپشئلئگئ كورشئلةس وزبةك، باشقذرت، تاتار، نوعاي، قاراقالپاق، تذرئكمةن جذرتتارئنئث دا قذرامئنا ارئس-ارئس بوپ ةنئپ، سول ةلدةردئث حالقئن قذراؤعا قاتئسقان.

قازاق ذلئسئنئث تابيعي ةرةكشةلئگئنة، كوشپةلئ ءومئر سالتئنئث ئثعايئنا، شارؤاشئلئق جانة ساياسي جاعداي قاجةتتئلئگئنة ساي دذنيةگة كةلگةن قذرئلئمدئق جذيةنئ ءذش ءجذز دةپ اتايتئنئ بةلگئلئ. ول تؤرالئ اثگئمة دة ءاردايئم شةجئرةلئك اثئزدار مةن بايانداردئث اؤةلگئ ءالقيسساسئ، اتا-تةككة قاتئستئ ءاپسانالاردئث باستاپقئ پةرنةسئ. ءاربئر اتانئ، رؤدئ تارقاتاتئن قاريا سوزدةر الدئمةن قازاقتئث، جذزدةردئث قايدان شئققانئن ءبئر تولعاپ الادئ دا، ءارئ قاراي باؤئرئ جازئلئپ ةركئن كوسئلئسكة تذسةدئ.

حالئق اثئزدارئ مةن شةجئرةلةر سارئندارئندا بذل ئثعاداعئ اثگئمةنئث بئرنةشة توركئنئ بار. ولاردئث بئرئندة قازاق - الاشتئث ذرپاعئ بوپ سانالادئ. الاشتان - جايئلحان، سةيئلحان دةگةن ةكئ ذل. سةيئلحاننان سةگئز ارئس تذرئكمةن تارايدئ دا، جايئلحاننان - مايقئ دةگةن جالعئز ذل تؤادئ. وسئ مايقئدان - وزبةك، سابيان (جيةنبةك) دةگةن ةكئ بالا. سابيياننان - ايئرقالپاق، ودان - قازاق پةن سوزاق. سوزاقتان - قاراقالپاق. قازاقتان - اقارئس (ذلئ جذز)، جانارئس (ورتا جذز)، بةكارئس (كئشئ جذز) تارايدئ دةلئنةدئ.

ةكئنشئ ءبئر نذسقادا الگئ جايئلحاننان - قازاق، سوزاق، ذزاق تؤادئ. سوزاقتان - قاراقالپاق، ذزاقتان - قئرعئز بةن قاقاس شئعادئ. قازاقتان - جوعارئداعئ ءذش ارئس. ولاردئ - بايشورا، جانشورا، قاراشورا دةپ تة اتايدئ.

تاعئ ءبئر اثئز بويئنششا، باياعئ زاماندا سئر بويئندا وتئز رؤلئ ةلدئ بيلةگةن قئزئل ارئستان دةگةن حان بولئپتئ دةلئنةدئ. ول ءبئر جورئقتا قولعا تذسكةن سذلؤ قئزعا ذيلةنةدئ. تذتقئن ايةل تذلا بويئ تذگةل الا ذل تابادئ. بذنئ جامان ئرئم دةپ شوشئنعان حان ونئ سئردئث سؤئنا تاستاتقئزادئ. اعئپ بارا جاتقان ءسابيدئ بالئق اؤلاپ جذرگةن ءبئر كةدةي قذتقارئپ الئپ، وزئنة بالا ةتةدئ. كةيئننةن سول الا بالا اقئلدئ دا باتئر بوپ ءوسئپ، ماثايداعئ جذرتقا «الاش» دةگةن اتپةن ايگئلةنةدئ. حان مذنئ ةستئپ، ونئ ءوز ورداسئنا الدئرماق بولادئ. الايدا قاراشئ بيلةرئ قوتان ءبي مةن مايقئ ءبي الاشتئ ورداعا اكةلمةي-اق، قاسئنا ءجذز جئگئت قوسئپ بةرئپ، ءوز ةركئنة جئبةرؤگة كةثةس بةرةدئ. سودان قوتان ءبيدئث ذلكةن ذلئ ءذيسئن باستاعان ءجذز جئگئت الاشقا بارئپ قوسئلادئ. كةلةسئ جئلئ قوتان ءبيدئث ورتانشئ ذلئ بولات باستاعان ءجذز جئگئت ئزدةپ بارئپ، ولار دا الاشتئث قاسئندا قالادئ. ءذشئنشئ جئلئ قوتان ءبيدئث ءذشئنشئ ذلئ الشئن باستاعان ءجذز جئگئت تة وسئ جولدئ قايتالايدئ. وسئ ءذش ءجذز ةشكئمگة مويئنسذنباي ةركئن ءجذرئپ، توثئرةگئندةگئ ةلدةردئ دة باعئندئرئپ، سول زاماندا «ةرجذرةك»، «ةركئن» دةگةن ماعئنانئ بئلدئرةتئن «قازاق» دةگةن اتاؤمةن اتالئپتئ، دةيدئ اثئز. كةيئننةن حالئق الاشتئ اق كيئزگة كوتةرئپ، الاش ورداسئنئث حانئ ةتئپتئ-مئس. ءوزارا ءورئس-قونئستارئن ءبولئسئپتئ. ذيسئنگة (ذلئ ءجذز) - سئردئث باسئنداعئ ايماق، بولاتقا (ورتا ءجذز) - سئردئث ورتا تذسئنداعئ اؤماق، الشئنعا (كئشئ ءجذز) - سئردئث تومةنگئ اعئسئنداعئ جةرلةر تيةدئ. سول زاماننان: «الاش - الاش بولعاندا، الا تاي ات بولعاندا، تاثباسئز تاي، ةنسئز قوي بولعاندا، الاشا حان بولعاندا» دةگةن بةيقذت تئرلئكتئ بةينةلةيتئن سوزدةر قالعان ةكةن دةيدئ. وسئ مازمذنداس تاعئ ءبئر اثئزدا ءذيسئننئث اكةسئ - مايقئ، بولاتتئث اكةسئ - قابان، الشئننئث اكةسئ - الاؤ بولئپ سيپاتتالادئ.

جذزدةردئث پايدا بولؤئنا قاتئستئ عئلئمي بايئپتاؤلاردا ءبئر ذلئس ئشئندةگئ ذشتئك وداق مئسالئنئث ةجةلدةن ذلاسقان ءداستذرئ بار دةگةن پئكئرلةر كادئمگئدةي دةن قويعئزادئ. كةزئندة ساقتار دا، عذندار دا ءذش بولئككة ءبولئنئپ باسقارئلعانئ بةلگئلئ. وعئز ذلئسئندا «ءذش وق» دةگةن جئكتةلئس بولعان. قئتاي دةرةكتةرئ بويئنشا، قارلئقتار دا «بولو، ءجذز، تاشلئ» دةپ اتالعان ءذش رؤدان قذرالئپ، «ءذش قارلئق» (ҮІІ عاسئر) اتالعان. كةي دةرةكتةر قازاقتئث ءذش ءجذزئ وسئ ءذش تايپادان باستاؤ الؤئ دا كامئل دةگةن پئكئرلةردئ ورتاعا تارتادئ. التاي ماثئندا تذرعان قارلئقتار ҮІІІ عاسئردا كةزةكتئ ذلئ قونئس اؤدارؤ ذركئنشئلئگئمةن جةتئسؤعا سئرعئپ، تذرگةش قاعاندئعئ يةلةنگةن جةرلةردئ باسئپ الادئ. اراب زةرتةؤشئسئ ءال-اؤفي 1228 -جئلئ سول قارلئقتار تؤرالئ «ولار توعئز ذلئسقا بولئنةدئ. ونئث ئشئندة ءذش ذلئس شئعئل، ءذش ذلئس قازاق بار» دةگةندئ ايتادئ. قازاق عالئمئ قئدئرعالي بي قوسئم ذلئ جالايئري ءوزئنئث 1602 -جئلئ اياقتاعان «جئلنامالار جيناعئندا» «الاش مئثئ بولادئ ءذش سان» دةگةن قذندئ دةرةكتئ قولعا ذقساتادئ. دةمةك، بذل ايتئلعانداردان عئلئمدا ХҮ عاسئردئث سوثئندا قالئپتاسئپ ءبئتتئ دةلئنگةن قازاق جذزدةرئنئث بئرلةسؤئ - ءبئر تةكتةس ءارقيلئ رؤ-تايپالاردئث تالاي زامانالار بويئ ءبئر-بئرئمةن قارعا تامئرلاسئپ قاؤئمداسؤعا، توپتاسؤعا ذمتئلعان ارةكةتتةرئنئث ءارئ زاثدئ، ءارئ ءتذيئندئ ناتيجةسئ ةكةندئگئنة كوز جةتكئزؤگة بولاد

ذلئ جذز - ءذيسئن بئرلةستئگئ

جئل ساناؤعا دةيئنگئ 2- عاسئردان جئل ساناؤدئث 5- عاسئرئنا دةيئن عذمئر كةشكةن ءذيسئن ورداسئنئث اتاؤئ نةلةر قيلئ داؤئرلةردئ باستان وتكةرسة دة، بذگئنگة دةيئن ءئزئ جوعالماي جةتئپ وتئر. ول قازاق شةجئرةسئندة ذلئ ءجذز تايپالارئنئث ورتاق اتاؤئ رةتئندة بالانادئ. قئتاي جةرئندة ءبئر كةزدةرئ ذيسئندةر مةكةندةگةن وثئرلةردة «قارؤسؤن» (قارا ءذيسئن)، «الؤسؤن» (ال ءذيسئن)، سارئعؤسؤن (سارئ ءذيسئن) دةپ اتالاتئن جةرلةر، وزةن اتاؤلارئ ءالئ كذنگة دةيئن كةزدةسةدئ.

كونة تاريحئ بار ءذيسئن اتاؤئن شةجئرةلئك سارئنداردا «توبةي ءبيدئث ءتورت بالاسئنئث» (مايقئ، قوعام، قذيئلدئر، مةكئرةيئل) ءبئرئ مايقئدان تارقاتئپ، ودان الدةقايدا بةرگئ ويسئلدئث باؤئرئ ءذيسئلدئث ورنئندا سئپاتتاپ جاتاتئن نذسقالار دا بار.

قئتاي دةرةكتةرئندةگئ ءذيسئن ورداسئمةن قاتار ءومئر سذرگةن ذلئستاردئث ءبئرئ - قاثلئ. سئردئث ورتا الابئ مةن قاراتاؤ توثئرةگئن مةكةندةگةن قاثلئلار قازاق قاؤئمئنئث قذرالؤئنا كوپ ذلةس قوسقان ةجةلگئ جذرت. شةجئرةلةردة ول توبةيدئث ةكئنشئ بالاسئ بايتةرةكتةن تارايدئ. بايتةرةكتئث بالاسئ - قوعام. قوعامنان - قاثلئ، شانئشقئلئ دةلئنةدئ. قاثلئ قازئرگئ تذرك حالئقتارئ كوبئنئث قذرامئنا سئثگةن. تاريحي دةرةكتةر ونئث ذلئ ءجذز قذرامئنا كةيئننةن ةنؤئ دة كامئل دةگةندئ بايئرقالاتادئ. قئدئرعالي جالايئريدئث ونئ الاش مئثئنان (ءذش جذزدةن) بولةكتةثكئرةپ، قاثلئ قاؤئمئ بولادئ ةكئ سان» دةپ اتايتئنئ بار.

قادئرعالي بةك «قاتاعان قاؤئمئ قازئرگئ زامانعا دةيئن ذلكةندةرئن بئلةدئ. ال الاش مئثئ اراسئنداعئ ذلئعئ - تاراق تامعالئ جالايئر بولادئ»، - دةيدئ. قازاق شةجئرةلةرئنئث قاتاعاندئ (شانئشقئلئ) بئرةسة قوعامنان، بئرةسة قذيئلدئردان تاراتؤئ دا وسئ تايپا باستان وتكةرگةن كوپ الاساپئرانداردان سئر اثعارتسا كةرةك. بذل بايئرعئ تايپا 16-عاسئرداعئ قازاق-موعول قاقتئعئستارئ كةزئندة ئدئراپ، ءبئراز بولئگئ وزبةكتةردئث، ءبئرازئ ذلئ ءجذزدئث قذرامئنداعئ شانئشقئلئعا سئثگةن. ءبئر توبئ سذلتانعازئ سذلتانمةن بئرگة قاشقارياعا كةتكةن. (شةجئرةلةردئث قذيئلدئردان تارايتئن ذرپاق اؤعانستان مةن قاشقارياعا ءسئثئپ كةتتئ دةيتئنئ دة بار). قاتاعانداردئث كوبئ تذرسئن حاننئث قولاستئنا قاراعاندئقتان، 1628 -جئلئ ةسئمحان ونئ سوعئستا ولتئرگةن كةزدة قاتاعاننئث كوپ جذرتئنئث حانمةن بئرگة وپات بولعانئ ءابئلعازئ باهادذرحاننئث شةجئرةسئندة انئق جازئلادئ.

ءذيسئن قاؤئمداستئعئنا قوسئلادئ دةلئنةتئن جالايئر شةجئرةلةردة كوبئنة ءذيسئن، مايقئدان تارقاتئلئپ، بةر جاعئ ءذيسئل - جانساقال (تاراق) بولئپ جالعاسادئ. ال كةي نذسقالاردا ول مةكئرةدةن تارقاتئلادئ. وسئ ةكئ ذدايلئقتئث ءوزئ دة ونئث ءذيسئن قاؤئمداستئعئ قذرامئنا كةيئننةن قوسئلعان تايپا ةكةنئن كورسةتكةندةي. شئنئندا دا راشيد-اد-دين مةن قادئرعالي بةكتئث جئلنامالار جيناعئنا سذيةنسةك، جالايئر وعئز تايپالارئمةن بئرگة كوك تذرك قاعاناتئنئث قذرامئندا بولئپ، لياؤ مةن جيث پاتشالئقتارئ كةزئندة موثعوليا وثئرئندةگئ بةلدئ ذلئستاردئث ءبئرئ رةتئندة تانئلعان. كةيئننةن شئثعئسحاننئث قول استئنا باعئنعان كةزدةردة، ولاردان كوپتةگةن قولباسئلار، بةكتةر مةن بيلةر شئققان. سول كةزدةردةن باستاپ، جالايئرلار ورتا ازيا مةن يراك، ءذندئستان ةلدةرئنئث ساياسي تئرشئلئگئنة مولئنان ارالاسقان. ولار وزبةك، قئرعئز، قاراقالپاق حالئقتارئنئث قذرامئندا دا ذشئراسادئ.

شةجئرةلئك سارئنداردا جالايئردئ جانساقال (تاراق) بالاسئ دةيتئن نذسقالار دا بار. «ونئث اؤةلگئ اتئ مةركة ةكةن، تؤعاندا ارقاسئندا ةكئ جاعئنا جارئلعان جالئ بولعان دةسةدئ. سودان جالايئر دةپ اتانعان. جالايئردان - ماناق، ودان - وراقتئ، جازئقتئ، تاراقتئ دةگةن ءذش ذل بولعان. وراقتئدان توعئز بالا، جازئقتئدان ءذش بالا، وسئدان كةلئپ، ون ةكئ اتا جالايئر شئعادئ»، دةلئنةدئ.

راشيد-اد-دين جئلناماسئ مةن ءابئلعازئنئث «تذرك شةجئرةسئندة» قازئرگئ موثعول دةپ جذرگةن ةلدئث ءتذبئ تذرك تةكتئ وعئز حاننان تاراپ، ةرگةنة قون ويپاتئنان شئققان ءبئر ذرپاق ةكةنئ ايتئلادئ. جالايئرلار دا سول ةرگةنة قوننان شئققان نذكئز اؤلةتئنةن تاراعان. جالايئردئث تورةلةرگة ءتان تاراق تاثبالئ بولؤئنئث ءبئر سةبةبئ دة وسئ ايتئلعانداردان تؤئندايتئن جايت سةكئلدئ.

ءبئر شةجئرةلةردة مايقئنئث، بئرئندة قوعامنئث ذرپاعئ بولئپ سانالاتئن سئرگةلئ دة ذلئ ءجذز قذرامئنا كةيئننةن قوسئلعان تايپالاردئث ءبئرئ بولؤئ عاجاپ ةمةس. ونئث ءبئر ذشئعئ سئرگةلئگة قاتئستئ شةجئرةلئك اثئزداردان دا بايقالئپ جاتادئ. وندا ويسئل جذرتئ ءبئر زاماندا ذلكةن شاپقئنشئلئققا ذشئراعاندا، قئرعئننان امان قالعان اياعئ اؤئر ءبئر ايةل ءوز توركئنئ ون ةكئ اتا باي ذلئ ةلئنة بارئپ پانالايدئ. ودان تؤعان بالا ةسةيگةسئن، مذرنئنا سئرگة سالعان تايعا ءمئنئپ، ةلئنة قايتقان ةكةن دةيدئ. سوناؤ كئشئ ءجذز ارقئلئ كةلگةن ساپاردئث ءئزئن ءبئز ءبئر كةزدة نوعاي ورداسئنئث قذرامئندا بولعان رؤلار اتئنان دا بايقار ةدئك. سةبةبئ ولاردئث اراسئندا دا سئرگةلئ مةن ونئث قذرامئنداعئ ءذشتاثبالئ رؤئ بار.

قازاق اراسئندا تاراعان شةجئرةلةردة ذلئ ءجذز ةلدةرئنئث تارماقتالؤئ اسا كوپ قايشئلئقتارعا بارا بةرمةيدئ. ونئ ةندئ ءسوز ةتئلةتئن، ءتذپ-تةگئ ءبئر-بئرئمةن تئعئز بايلانئستا قارالاتئن تايپالار مةن رؤلار شةجئرةسئنةن دة اثعارؤ قيئن ةمةس. ول - ءذيسئننئث (ذيسئلدئث) اقساقال-اباقتان بةرئ قاراي ورئستةگةن تارماعئ. قاريا سوزدةردة اباقتان - ايدارلئ، ودان قاراشا بي، قاراشا بيدةن بايدؤلئ، بايدئبةك بولئپ بولئنةدئ. بايدؤلئدان - شاقشام، بايدئبةكتةن - بايتوقتئ، جالمامبةت، جارئقشاق. بايتوقتئدان - سارئ ءذيسئن، جالمامبةتتةن - شاپئراشتئ، وشاقتئ، ئستئ. جارئقشاقتان - البان، سؤان، دؤلات.

بذل ةلدةرگة قاتئستئ كونة تاريحقا كوز جئبةرگةن كةزدة دة، ولاردئث ةجةلدةن كئندئكتةس جذرتتار ةكةندئگئنة دةن قويئلار ةدئ. قازاق شةجئرةلةرئندة شئققان تةگئ بذلاردان بولةكتةؤ ةكةنئ بايقالئپ جاتاتئن، الگئندة ايتقان - قاثلئ، قاتاعان (شانئشقئلئ) جالايئر، سئرگةلئ ةلدةرئنة قاراعاندا، قاراشا بيدةن تارايتئن بذل تارماقتئث باياعئ ءذيسئن ذلئسئنا ئلئك-شاتئستئعئ داؤسئز قابئلدانادئ. ءارئ ونئ عئلئمي دةرةكتةر دة جوققا شئعارمايدئ.

قئتايدئث تاريحي جازبالارئندا ج.س.د. І-ІІ عاسئرلاردا ءذيسئن ذلئسئنئث اؤقئمئ باتئسئ - شؤ، تالاس، شئعئستا - ءتاثئرئ تاؤلارئنئث شئعئس باؤرايئ، سولتذستئگئ - بالقاش، وثتذستئگئ - قاشقاردئث تةرئسكةيئنة دةيئن جايئلئپ جاتقانئ ايتئلادئ. سول شاماداعئ ءذيسئن كذنبيئ (حانئ) ةلساؤبيدئث ون بالاسئنئث ءبئرئ دؤلئ دةپ اتالئپتئ دةگةن دةرةكتةر بةر. ءبئراز بايئپتار بذگئنگئ دؤلات تايپاسئنئث تاريحي دةرةكتةردة العاش كورئنئس بةرؤئ وسئ ةسئممةن بايلانئستئ دةپ قارايدئ. ةلساؤبيدئث تاق مذراگةرئ ةتئپ تاعايئنداعان ذلكةن ذلئ نؤلئ قايتئس بولادئ دا ورنئنا ودان تؤعان بالا جوثشة وتئرادئ. تاققا ءذمئتتئ دؤلئ بذعان نارازئلئق ءبئلدئرئپ، جوثشةنئث كوزئن قذرتئپ تاققا وتئرماققا نيةتتةنةدئ. ةلساؤبي نةمةرةسئ جوثشةنئث مةرت بولؤئنان قاؤئپتةنئپ، ونئ ون مئث اسكةرمةن ئستئقكولدئث ارعئ ةتةگئنة، دؤلئنئ ئلة بويئنا قونئستاندئرئپ، ءوزئ ةكةؤئنئث ورتاسئنا جايعاسئپ، ذلئستئ ءذش بولئككة بولةدئ. دؤلئنئث ةنشئسئنة تيگةن ةل كةيئننةن دؤلؤ، دذعلات، دؤلات اتالدئ دةلئنةدئ.

ارادا بةس-التئ عاسئرداي ؤاقئت وتكةن كةزدة، بذرئن ءذيسئن ذلئسئنئث يةلئگئندة بولعان ايماقتاعئ تايپالار قئتاي جازبالارئندا «دؤلؤ» دةگةن اتپةن بةلگئلئ بولادئ. قئتاي تاريحشئلارئ وزدةرئنة بةيئمدةپ، «دؤلؤ» دةپ جازعان اتاؤ، پارسئ تئلئندة «دؤعلات»، «دؤكؤلات» تذرئندة دة كورئنئس بةرگةن.

ҮІ-ҮІІІ عاسئرلاردا سوناؤ مانجؤريادان كاسپيي تةثئزئنة دةيئن سوزئلعان اپايتوس ايماقتئ جايلاعان ايبئندئ مةملةكةت تذرك قاعاندئعئنئث كةيئننةن باتئس، شئعئس تذرك قاعاندئقتارئ بولئپ ةكئگة بولئنگةنئ تاريحتان بةلگئلئ. سوندا باتئس تذرك قاعاندئعئنئث يةلئگئ بذرئنعئ ءذيسئن ذلئسئنئث ءبئراز اؤماعئن قامتئعان ةدئ. قئتاي جازبالارئ قاعانات ورداسئ شؤ وزةنئ بويئنداعئ سؤياب قالاسئندا (قازئرگئ توقماق ماثئ) بولئپ، حالقئ «ون وق بذدئن» (ون وق جذرت) دةگةن ون تايپادان قذرالعانئن ايتادئ. جانة ول «وث قانات»، «سول قانات» دةپ ةكئگة ءبولئنئپ باسقارئلئپتئ. «وث قاناتقا» نؤشةبةلةردئث بةس تايپاسئ، «سول قاناتقا» دؤلؤلاردئث بةس تايپاسئ كئرگةن. ءبئزدئث تاقئرئبئمئزعا قاجةت ءبئر شوعئر مالئمةتتةردئث دة قئلاث بةرةر ءساتئ وسئ تذس. شئنجاثداعئ قازاق وقئمئستئلارئ «قئتاي تاريحي سوزدئگئ. تذرك تاراؤئ» دةپ اتالاتئن ةثبةكتة سول بةس تايپا: تذركةش، قويلاؤ، شيمويئن، ئستئ، جانئس ئثعايئندا وقئلادئ دةگةن بولجامدئ قولعا ذستاتادئ. ول بويئنشا دؤلات توبئنداعئ بةس تايپانئث ذلكةنئ ءارئ كذشتئسئ - تذرگةش، بذگئنگئ ذلئ ءجذز قذرامئنداعئ، شةجئرةدة بايدئبةك ءبيدئث بايبئشةسئ سارئ قئزدان (ماراؤ) تؤدئ دةلئنةتئن - سارئ ءذيسئن. ول - ئلة مةن شؤ وزةنئ ارالئعئن؛ قويلاؤ - بارلئق تاؤئ مةن ةبئنذر كولئنئث ماثئن؛ شيمويئن - تارباعاتاي ايماعئن؛ جانئس - ءتاثئرئ تاؤدئث ءذستئرتئن؛ ئستئ - ئلة وزةنئنئث شئعئس الابئن مةكةندةپتئ. بذلارعا قوسا دؤلاتقا قاتئستئ شئمئر (شؤمي) ماناس ءوثئرئن قونئستانسا، شئعئل (شئبئل) تايپاسئنئث ودان شئعئسقا تامان ورنالاسقانئ ايتئلادئ.

دؤلؤ تايپاسئنئث قذرامئندا بولعان تذرگةشتةر ҮІІ عاسئردئث سوثئندا وجةلئ (ذشلئك) دةگةن كوسةمئنئث ماثايئنا ذيئسؤ ارقئلئ تةز ارادا كذشةيئپ، بذل كةزدة ءوزارا قئرقئستاردئث سالدارئنان السئرةپ تذرعان باتئس تذرك قاعاندئعئن قذلاتادئ دا، ورنئنا تذرگةش قاعاندئعئن قذرادئ. بذرئنعئ «ون وق جذرتئن» الپئس جئلداي بيلةگةن بذل مةملةكةت كةيئننةن سارئ تذرگةش، قارا تذرگةش دةگةن ةكئ يةلئككة بولئنةدئ. سودان سوث التاي مةن ئلة قارلذقتارئنئث سوققئسئنا شئداس بةرة الماي، تاريح كوشئنةن كةتةدئ.

بذل كةلتئرئلگةن دةرةكتةردئث قازئرگئ قازاق شةجئرةسئنة ورايلاسئپ جاتاتئن تذستارئ بارشئلئق. تذرگةش، سارئ تذرگةشتةن بذگئنگة ذلاسئپ جةتكةن ةلدئث ءبئرئ - سارئ ءذيسئن بولؤئ ابدةن كامئل دةگةن تذيئنگة يلانساق، ذلئ جذزگة قاتئستئ شةجئرةلةردة ونئث قويلاؤ، بويلاؤ دةپ ةكئگة تارماقتالاتئنئ دا ءبئراز سئر اثعارتقانداي. سةبةبئ، الگئندةگئ كونة دؤلؤ ةلئ قذرامئنداعئ بةس تايپانئث ءبئرئ - قويلاؤ اتالادئ. سونداي-اق قويلاؤدئ يتةلئ اتئمةن الماستئراتئن باعامداؤ دا بار. ال يتةلئ مةن شيمويئن - بذگئندة ون ةكئ ارئس اباق كةرةي ةلئنئث قذرامئنا ةنةتئن بةلگئلئ رؤلار. وسئندايدا ذلئ ءجذز شةجئرةسئندةگئ اقساقالدان (اباقتان) تؤاتئن ساقالدئ اتتئ باتئر ئلگةرئدةگئ زامانداردا كةرةي ذلئسئنا بارئپ، سوندا ءذيلئ-باراندئ بولئپ قالئپ قويعان ةكةن، ودان تاراعان ذرپاق اباق كةرةي اتالئپتئ دةلئنةتئن اثئز دا ةسكة تذسةر ةدئ. بايقادئثئز با، ҮІ-ҮІІ عاسئرلارعا ءتان تاريحي دةرةكتةر كةي-كةيدة شةجئرةلةردة بار سارئندارمةن قالاي-قالاي جؤئسادئ.

دؤلؤ ةلئنئث قالعان ةكئ رؤئن بذگئنگئ ئستئ مةن جانئس دةپ بولجاساق، شؤميدئ شئمئرعا ذقساتار ةدئك. وسئ رةتتة ئستئ تايپاسئ تاثباسئنئث كونة حالئق قاثلئ تاثباسئمةن ذقساس بولؤئ دا ونئث ةجةلدةن كةلة جاتقان جذرت ةكةندئگئنئث ءبئر دالةلئندةي كورئنةدئ. بذل جةردة ءارتذرلئ سةبةپتةرگة بايلانئستئ، قاثلئ حالقئنان ءبئرقاتار رؤلاردئث ئستئعا كةلئپ ءسئثؤئ، وزدةرئمةن بئرگة تاثبالارئن دا الا كةلؤئ ابدةن كامئل. (ئستئ رؤئ كونة تاريحتا قاثلئ قاؤئمداستئعئنا قاتئسئ بار ةل بولؤئ مذمكئن دةگةن پئكئردئ پروفةسسور س.امانجولوأ تا ايتادئ). قاثلئ دةمةكشئ، سارئ قاثلئ رؤلار بئرلةستئگئنئث اقباراعئنان تارايتئن تذركة اتاؤئنان ءبئر كةزدةگئ تذرگةشكة دة قاتئسئ بار سئلةم بولؤئ عاجاپ ةمةس. ال شئعئل اتاؤئنان شاپئراشتئ مةن البان ةلئنئث قذرامئندا بار شئبئل اتاؤئ قئلاث بةرةتئندةي. مذنئ ХІ عاسئردا عذمئر كةشكةن عذلاما ماحمذد قاشقاري دا ءوزئنئث ايگئلئ ةثبةگئ «تذرك سوزدئگئندة» اتاپ كةتةتئنئ بار. ول باتئس تذرك، تذرگةش قاعاندئقتارئ قونئس ةتكةن، بئزگة بةلگئلئ وسئ ايماقتا شئگئل اتتئ ءذش تذرك تايپاسئ بار دةپ، ولاردئث تذرعان جةرلةرئنة دةيئن ايتئپ بةرةدئ. سول مةكةندةر سورابئمةن الاتاؤ توثئرةگئنة كةلسةك، ول شاپئراشتئ مةن الباننئث ذلكةن رؤلارئ قوس شئبئلدئث قازئرگئ قونئستارئنان كوپ الئسقا كةتة قويمايدئ.

تاريحي دةرةكتةر (ҮІ-ҮІІ عاسئرلاردا) دؤلؤ بئرلةستئگئنة ءيؤبان قاؤئمداستئعئنداعئ البان مةن سؤان تايپالارئنئث دا كئرگةنئن ايتادئ. ولاردئ تاثبالارئ مةن اتاؤلارئنا قاراپ-اق كونةدةن تؤئس تايپالار ةكةنئن اجئراتؤ دا قيئن ةمةس. ةكةؤئنئث ةلدئك اتئ دا كونة تذركتئك الپ (الئپ)، سؤب (سؤ) سوزدةرئنة «ةل»، «مةكةن» ماعئناسئن بئلدئرةتئن «ان» ءسوزئ قوسئلؤ ارقئلئ جاسالعان سئثايلئ. ياعني، البان (الئپ تاؤ ةلئ)، سؤان (سؤ ةلئ).

شاپئراشتئ مةن وشاقتئ ةلدةرئ تاثبالارئنئث ذقساس بولؤئ (تذمار) - ولاردئث قازاق شةجئرةسئندة بايئپتالاتئنداي، تةگئ ءبئر ةكةنئن كورسةتةدئ. ذرپاقتان ذرپاققا جةتكةن قاريا سوزدةر بويئنشا، شاپئراشتئ، وشاقتئ، ئستئ - بايدئبةك ءبيدئث زةرئپ دةگةن ةكئنشئ ايةلئنةن تؤعان جالمامبةتتةن تارايتئن ذرپاق. شةجئرةلئك اثئزداردا شاپئراشتئنئث اناسئ جذپار (كةيئننةن ماپئراشتئ) قوثئرات قوجبانبةتتئث (قئزئلبيدئث) قئزئ، وشاقتئنئث اناسئ تذمارشا (قاراشاش) - جذپاردئث ءسئثلئسئ، ال ئستئنئث شةشةسئ سئلاثدئ جذپارمةن بئرگة كةلگةن كانيزاك ةكةن دةلئنةدئ. بايدئبةك ءبيدئث ءذشئنشئ كئشئ ايةلئ، قوجانئث قئزئ نذريلادةن (دومالاق انا) تؤعان جارئقشاق (تئلةؤبةردئ) ةكئ ايةل الئپتئ. بايبئشةسئ تاؤكةلبيكةدةن - البان، سؤان، كئشئ ايةلئ ءبيبئباتيمادان - دؤلات تؤادئ دةگةن ءاپسانالئق سارئندار جذيةلةنگةن.

بذل ماتةريال جارئلقاپ بةيسةنباي ذلئنئث 1994- جئلئ الماتئداعئ «اتامذرا» باسپاسئنان شئققان «قازاق شةجئرةسئ» كئتابئ بويئنشا دايارلاندئ.

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى