تاؤةلسئزدئك تاريحئندا ءابئلقايئر حان مةن بوكةنباي باتئر ةرةكشة ورئن الادئ - تاريحشئ ج.جاقسئعاليةأ
اقپارات /ةلجان ةرالئ/ - ءاز تاؤكةدةن سوث العاشقئ بولئپ التئ الاشتئث باسئن بئرئكتئرئپ، قازاقتئث ءتورت تاراپتاعئ جاؤئنئث ةكپئنئن تةجةگةن اتاقتئ ءابئلقايئر حان بولمئسئن ذزاق ؤاقئت بويئ ات توبةلئندةي از عانا توپ ذعئپ كةلدئ
ءابئلقايئردئ كوزئ تئرئسئندة دذشپانئ دا، دوسئ دا جةك كوردئ. دذشپانئ حاننئث اقئلئنان، ذلئ قولباسشئلئق دارئنئ مةن ساياسي كورةگةندئگئنةن سةسكةندئ. ال دوسئ - ءوز حالقئ ونئث دةثگةيئنة كوتةرئلة المادئ.
دالالئق ديپلوماتيانئ جةتئك مةثگةرگةن ءابئلقايئر حان ساياساتئن دةر كةزئندة قاپئسئز ذققان توپتئث كورنةكتئ وكئلئ، اسا ءئرئ ساياسي تذلعا تابئن بوكةنباي قارا ذلئ بولاتئن. وسئ ةكئ اسا ءئرئ تذلعا جونئندة م.وتةمئس ذلئ اتئنداعئ باتئس قازاقستان مةملةكةتتئك ؤنيأةرسيتةتئنئث اعا عئلئمي قئزمةتكةرئ، تاريح عئلئمدارئنئث كانديداتئ جاثابةك جاقسئعاليةأ بئلايشا وي پايئمدايدئ.
تاريحشئنئث پئكئرئنشة، ءابئلقايئر حان مةن تابئن بوكةنباي باتئر قارئم-قاتئناسئن ايقئندايتئن دةرةكتةر ماسكةؤ مةن ورئنبور مذراعاتتارئندا ساقتالعان رةسمي قذجاتتار مةن پاتشا چينوأنيكتةرئنئث حاتتارئندا، ديپلومات ا.تةأكةلةأتئث جازبالارئندا، اعئلشئن سؤرةتشئسئ دجون كةستلدئث كذندةلئگئندة، XVIII-XIX ع ع. دأورياندئق-بؤرجؤازيالئق ورئس تاريحناماسئنئث ءئرئ وكئلدةرئ پ.رئچكوأ، ا.لةأشين، أ.باكؤنين، ل.مةيةر، أ.أيتةأسكيي، س.سولوأيةأ، ي.مايةأ جانة ت.ب. ةثبةكتةرئندة كةزدةسةدئ.
ءابئلقايئر حان مةن تابئن بوكةنباي باتئردئث تئعئز قارئم-قاتئناستا بولعاندئعئ سونداي، قوس تذلعانئث ءومئر جولئ، اسكةري-ساياسي، ساياسي-ديپلوماتيالئق قئزمةتئ
ارالارئنان قئل وتپةستةي ةش اجئراعئسئز. ةندةشة، قوس باهادذردئث قارئم-قاتئناسئنداعئ نةگئزگئ كةزةثدةرگة عانا نازار اؤدارسا دا بولادئ.
ءبئرئنشئ. كورنةكتئ قولباسشئ، جوثعارلارعا قارسئ ازاتتئق سوعئسئنئث جذرت مويئنداعان كوسةمئ، مةملةكةت قايراتكةرئ ءارئ ماملةگةر مذحاممةد قازئ باهادذر ءابئلقايئر حان سياقتئ داثقتئ باتئر تابئن بوكةنباي قارا ذلئنئث دا تؤعان جئلئ تؤرالئ دةرةكتةر قاعازعا تذسپةگةن. سول سةبةپتئ ةكئ تذلعانئث دا تؤعان جئلئ تاريحي ادةبيةتتةردة بولجاممةن ءار ءتذرلئ كورسةتئلئپ ءجذر. قولدا بار تاريحي دةرةكتةردئ زةردةلةسةك، كئشئ ءجذزدئث جةتئرؤ بولئمئندةگئ تابئن تايپاسئنئث جةتةكشئسئ (اقساقالئ) بوكةنبايدئث ءهام ونئث كذيةؤ بالاسئ تاما باتئرئ كوكئ ذلئ ةسةتتئث دة جاس مولشةرئ ءابئلقايئردان ذلكةن بولدئ ما دةگةن ويعا جةتةلةيدئ. سذلتان مةن باتئردئث بالالئق، جاستئق شاعئ تؤرالئ دةرةكتةر جةتپةگةنئمةن، 1710 جئلعئ قاراقذم جيئنئنا دةيئن ولاردئث ةرلئك ئستةرئ الاش بالاسئنا ءمالئم بولعانئنا ةشقانداي كذمان جوق.
ةكئنشئ. 1803- جئلئ قازاق دالاسئندا بولعان يا.گاأةردوأسكيي جازبالارئنا يةك ارتساق، بذدان تؤرا 300 جئل بذرئن، ياعني 1710- جئلئ ارال ماثئنداعئ قاراقذمدا كئشئ ءجذز بةن ورتا ءجذز وكئلدةرئنئث قذرئلتايئندا ءابئلقايئر سذلتان كئشئ ءجذز حانئ بولئپ سايلانسا، بوكةنباي باتئر بئرئككةن قازاق جاساعئنا قولباسشئ بولئپ تاعايئندالعان. جوثعارلارعا قارسئ كذرةستةگئ بوكةنباي باتئردئث داثقئ تةك كئشئ جذزگة عانا ةمةس، بذكئل قازاق دالاسئنا اثئز بولئپ تارادئ. تاريحشئ ن.اپوللوأانئث 1710- جئلئ قاراقذم قذرئلتايئن ةل باسئنا تذسكةن جاعدايعا بايلانئستئ باتئرلاردئث باسئم تذسكةن جيئنئ بولدئ دةپ باعالاؤئنئث ابدةن جانئ بار. اتالمئش جيئندا قازاق اسكةرئن باستاؤ «الاش» ذراندئدان بوكةنبايعا، «ارقار» ذراندئدئن ءابئلقايئرعا جذكتةلؤئ - سونئث ايعاعئ.
باتئرلئعئمةن، جاؤجذرةكتئگئمةن ذلكةن حاندئقتئ ايبارلئ جادئك تذقئمئنان ةلةؤسئز وسةكة تذقئمئنا، وزئنة اؤدارا بئلگةن ءابئلقايئر حان باتئرلئق اتاقتئ جةكة مورئندة بةزةندئردئ. ءابئلقايئردئث حاندئق مورئندة «مذحاممةد قازئ باهادذر ءابئلقايئر حان قاجئسذلتان ذلئ» دةپ جازئلؤئ باتئرلئق اتاقتئث مةملةكةتتئك لاؤازئمدئ ئستةردة ذلكةن ورئن العانئن بايقاتادئ. «باتئر» دةگةن ءسوز «باگادؤر» جانة «باكحاتؤر» دةگةن تذرئك سوزدةرئنةن شئققان.
ءسويتئپ، ءابئلقايئر حان مةن تابئن بوكةنباي باتئر تاعدئرئ قاراقذمدا، ذلت مذددةسئ جولئنداعئ ءبئر ارنادا توعئستئ، بذعان دةيئن دة ولاردئث ةل مذددةسئ ءذشئن بئرلةسة قيمئلداعانئ انئق. قاراقذمدا ةل تئزگئنئن ذستاعان ةكئ ءئرئ ساياسي تذلعانئث ومئردةگئ دوستئعئ - كةيئنگئ ذرپاققا ونةگة.
ءذشئنشئ. 1710- جئلدان كةيئنگئ ساياسي وقيعالار اعئنئندا بوكةنباي باتئردئث ةسئمئ اتالئپ، قايراتكةرلئگئ جونئندة جازبا دةرةكتةر ساقتالماعانئمةن، قازاق تاريحئنداعئ ةلدئك ماسةلةلةردة ءابئلقايئر حاننئث قاسئندا بوكةنباي، جانئبةك، ةسةت سئندئ باتئرلاردئث بولماؤئ مذمكئن ةمةس. ХVІІІ ع. ءبئرئنشئ شيرةگئندةگئ قازاق-ورئس قاتئناستارئ اسكةري قاقتئعئستارعا تولئ. تاريحي قذجاتتارعا قئسقاشا شولؤ جاساساق، 1709- جئلئ قازاق جئگئتتةرئ سئزرانعا بارا جاتقان كازاكتار كةرؤةنئن تالاعان. 1711- جئلئ قازاقتاردئث 16 مئث اسكةرئ جايئق قالاشئعئنا استئق الئپ بارا جاتقان كازاكتاردئث كةرؤةنئن تالقانداپ، 300 جاؤئنگةرئن تذتقئنعا الئپ، حيؤاعا اپارئپ قذلدئققا ساتقان. 1713- جئلئ 800 جئگئتتةن تذراتئن قازاق جاساعئ كازاكتاردئث ساماراعا بالئق الئپ بارا جاتقان كةرؤةنئنة شابؤئل جاساپ، جاؤئنگةرلةرئن تذگةل قئرئپ سالعان. 1714-1715- جانة 1716- جئلدارئ قازاق جئگئتتةرئ (ارالارئندا قاراقالپاقتار دا بار) الدةنةشة رةت كازاك وتريادتارئنا سوققئ بةرگةن.
1718- جئلئ قازاقتار مةن قاراقالپاقتاردئث 20 مئث اسكةرئ جايئق قالاشئعئن قورشايدئ. رةسةيمةن، ياعني سامارا جولئمةن قاتئناسئن ذزگةن بذل قالا ءبئر ايداي قورشاؤدا تذرادئ. 1719- جئلئ شئلدة ايئندا كئشئ ءجذز حانئ ءابئلقايئر 20 مئث اسكةرمةن كةلئپ جايئق قالاشئعئن قورشايدئ. وسئناؤ كوپ ادام قئرئلعان شايقاستا قازاقتار جايئق قالاشئعئن تاعئ دا الا المايدئ. سةبةبئ كذز تذسئسئمةن ءابئلقايئر قالانئ قالدئرئپ، ةدئل قالماقتارئنا، ياعني كازاك وتريادتارئنئث وداقتاستارئنا شابؤئل جاسايدئ.
1720- جئلئ قئركذيةك ايئندا قازاق اسكةرئ مةن ورئس-كازاكتار اراسئندا سامارا وزةنئنئث بويئندا قاندئ شايقاس بولدئ. تذتقئنعا تذسكةن 50 قازاق جئگئتئن ءولتئرئپ، «ةرلئك جاساعانئ ءذشئن» اتامان نيكيتا بورودين رةسةي پاتشاسئ І پةتردئث ماقتاؤ گراموتاسئمةن ماراپاتتالادئ.
1721- جئلئ كازاكتار مةن قالماقتاردئث اتامان بالماشنوأ باسقارعان توبئ ويئل وزةنئنة دةيئن شابؤئل جاساپ، كوپ تذتقئندارمةن مال ايداپ كةتكةن. 1722- جئلئ قاثتار ايئندا 300 قول قازاق ساربازدارئ قارئمتا قايتارؤ ءذشئن كازاك-ورئستاردئث شاعان جانئنداعئ قئسقئ ستانيساسئنا شابؤئل جاساپ، 70 كازاك-ورئستئ ايداپ اكةتةدئ. اقپان ايئندا كازاك-ورئستاردئث جايئق قالاشئعئ جانئنداعئ جئلقئ تابئنئن ايداپ كةتئپ، ولاردئ تذگةلدةي جاياؤ قالدئرادئ .
1723-1724 ج ج. جايئق قالاشئعئنا كئشئ ءجذز حانئ ءابئلقايئر بئرنةشة قايتارا ءشذيئلدئ. سول كةزدة كازاكتار جانة قالماقتاردئث وتريادتارئمةن قازاق اسكةرئ شئثعئرلاؤ، سامارا، شاعان وزةندةرئ بويئندا تالاي رةت بةتپة-بةت كةلئپ، قئرعئن شايقاستار بولدئ. ءيأان تيموفةيةأ، ءيأان لوگينوأ، نيكيتا بورودين باستاعان كازاك وتريادتارئ كوپ شئعئنعا ذشئرادئ. ورئس-كازاكتاردان 170 ادام قازا تاپتئ، كوپ ادام جارالئ بولدئ، بئرنةشة جاؤئنگةرئ تذتقئندالئپ، 1725- جئلئ تذتقئندار الماستئرئلدئ.
تاريحي دةرةكتةرگة قاراعاندا، ءدال وسئ كةزةثدةگئ كئشئ ءجذز قازاقتارئ مةن ةدئل قالماقتارئ اراسئنداعئ قارئم-قاتئناس تا ناق وسئ سيپاتتا. ءابئلقايئر حان جانة ونئث قول باستاعان باتئرلارئ 1724- جئلدئث كذزئنة قاراي كئشئ جذزگة ةدئل قالماقتارئ تاراپئنان كةلةر قاؤئپتئ سةيئلتكةننةن كةيئن، بئردةن وثتذستئككة قاراي ات باسئن بذرادئ. ويتكةنئ بذل جورئقتئث ماثئزئ زور بولاتئن. ةث الدئمةن ول قازاقتئث استاناسئ - تذركئستان قالاسئن ازات ةتؤگة باعئتتالدئ. باس قالانئ ازات ةتؤ بذكئل قازاق حالقئ ءذشئن ذلكةن مورالدئق-پسيحولوگيالئق احؤالدئ تؤعئزعان بولار ةدئ، ةلدئث تومةن تذسكةن ةثسةسئ ءسال دة بولسا كوتةرئلگةن بولار ةدئ. مذنئ تةك قانا حان ةمةس، باتئرلار دا، بذكئل جاساقتار دا تذسئنةدئ. سوندئقتان بولؤئ كةرةك، قازاق اسكةرلةرئنئث الدئندا تذركئستان قالاسئنا دةيئن قانشاما جوثعار توسقاؤئلدارئ كةزدةسسة دة، ءابئلقايئر حان مةن كئشئ ءجذز باتئرلارئ 1724- جئلدئث كذزئندة تذركئستاندئ تئكةلةي شابؤئلمةن الادئ. سةأان-رابداننئث ذلئ، اتاقتئ قولباسشئ شونو-لاؤزان قازاق اسكةرلةرئنئث تةگةؤرئنئنة شئداماي، قاراتاؤعا قاراي شةگئنئپ كةتةدئ. ءابئلقايئر حان قالانئ 6-7 اي بويئ ذستاپ تذردئ. جوثعارلارمةن بئرنةشة رةت اشئق ذرئستار دا بولادئ. دةگةنمةن كذش تةث بولماعاندئقتان، 1725- جئلدئث كوكتةمئندة قازاق اسكةرلةرئ ةلدئث استاناسئن تاعئ دا جاؤعا قالدئرؤعا ءماجبذر بولادئ.
وسئ جورئقتارعا تابئن بوكةنباي باتئردئث قاتئسقاندئعئ جونئندة ناقتئ دةرةكتةر بولماسا دا، ءابئلقايئر حاننئث ذزةثگئلةس سةرئگئ، قارؤلاس دوسئ رةتئندة ونئث جالپئ قازاقتئق مايدانداردئث بةل ورتاسئندا جذرگةندئگئ انئق. ايتپةسة، بوكةنباي باتئر: «تاؤكة حاننان كةيئن ءابئلقايئر حان باس بولدئ جانة ةشكئمنةن ةشقانداي قارسئلئق كورمةستةن كوپشئلئك قولداؤئنا ية بولئپ، ءوز ةركئمةن كوپتةگةن ةرلئك ئستةر جاسادئ»، - دةگةن سوزدةردئ ورئس ةلشئسئنة ايتپاسا كةرةك.
ءتورتئنشئ. ءابئلقايئر حان مةن بوكةنباي باتئردئث تؤئسقان، جاقئن ادامدار ةكةندئگئ. بوكةنبايلار مةن بوگةنبايلار حاقئنداعئ شاتاسؤشئلئقتار تاريحي زةرتتةؤلةردة كوتةرئلئپ ءجذر. ءبئر كوثئل اؤداراتئن نارسة: XVIII ع. ءبئرئنشئ جارتئسئنداعئ بوكةنباي اتتاس قازاق باتئرلارئنئث ءابئلقايئر حان ءذيئنئث توثئرةگئنة تئعئز توپتاسقاندئعئ. وعان دالةل ورتا ءجذز قانجئعالئ (ارعئن) بوگةنباي اقشا ذلئ ءابئلقايئر حاننئث اپاسئ ءباتيماعا، شاقشاق (ارعئن) بوگةنباي قوجةكة ذلئ ءابئلقايئر حاننئث قارئنداسئ ماقپؤزاعا ذيلةنگةن. قازاق عذرپئمةن العاندا بذل ةكةؤئ-باجا. ا.تةأكةلةأ كذندةلئگئنة سةنسةك، بوكةنباي (ياعني تابئن بوكةنباي) ءابئلقايئردئث «نةمةرةلةس تؤئسئ» دةپ كورسةتئلگةن. تاريحشئ ك.ةسماعامبةتوأتئث پايئمداؤئنشا، تورة ءناسئلدئ ءابئلقايئر مةن قارادان شئققان بوكةنبايدئث «نةمةرةلةس» بولؤئ مذمكئن ةمةس، ءبئراق ولار قالاي بولعاندا دا تؤئستاس ادامدار بولعان. جازؤشئ ءا.كةكئلباي ذلئنئث پئكئرئنشة، حان مةن باتئر ناعاشئلئ-جيةندئ، بوكةنباي قئزدان، ءابئلقايئر ذلدان تؤعان. ءابئلقايئردئث اكةسئ قارئنداسئ قذتتئبيكةنئ قارا باتئرعا ذزاتسا، بذل ودان تؤعان بوكةنبايعا ناعاشئ بولئپ كةلةتئندئگئنة نازار اؤدارادئ.
سذلتان مةن باتئر تاعدئرئنداعئ بةسئنشئ ذقساستئق. XVIII عاسئردا رةسةي سئرتقئ ئستةر القاسئندا ةثبةك ةتئپ، قالماق ئستةرئمةن شذعئلدانعان أ.باكؤنيننئث مالئمةتتةرئنة سذيةنسةك، ءابئلقايئر سذلتان مةن بوكةنباي باتئر ءار كةزةثدة ةركئنةن تئس قالماق سارايئندا قئزمةتتة (اماناتتا) بولعان. أ.باكؤنيننئث انئقتاماسئ بويئنشا، قالماق حانئنئث سول كةزةثدةگئ حالئقارالئق بةدةلئنئث كذشتئ بولعاندئعئ سونداي، «كؤبان، حيؤا، قئرعئز-قايساق سذلتاندارئ، سونئث ئشئندة ءابئلقايئر حاندا ونئث قاراؤئندا قئزمةتتة بولعان» ةكةن. جاس ءابئلقايئردئث اتاقتئ رةسةي أاسسالئنئث «سارايلئق كةثسةسئندة» پايدا بولعان ؤاقئتئ جانة وسئ وقيعالار تؤرالئ ةشقانداي دةرةك كوزدةرئ بولماعانئمةن، سول كةزةثدةگئ قازاق-كالماق قاقتئعئستارئن ةسكةرة وتئرئپ، قازاق سذلتانئنئث قالماق بيلةؤشئلةرئنة «قئزمةتكة» ءوز بةتئمةن ةمةس، ايؤكةنئث كةزةكتئ جورئقتارئنئث بئرئندة تذتقئنعا تذسكةندةر ئشئندة بولعان بولار دةگةن تذجئرئم تؤادئ. أ.باكؤنين 1726- جئلئ كذزدة لوبجي-دورجي ذلئسئنا قازاقتار 10 مئث اسكةرمةن ورتا جذزدةن سامةكة حان، باراق سذلتان جانة كئشئ جذزدةن ءابئلقايئر حان، ةسئم سذلتان باستاؤئمةن شاپتئ دةپ جازادئ. جورئققا كئشئ جذزدةن بوكةنباي، ةسةت باتئرلار دا قاتئسقان. شايقاس سوثئندا قازاقتار 60 ادامدئ، سونئث ئشئندة بوكةنباي، ةسةتتةردئ اماناتقا قالدئرئپ، ءوزارا كةلئسئمگة قول جةتكئزةدئ. ي.ةروفةيةأانئث پئكئرئنشة، بوكةنباي 1728- جئلدئث ورتاسئنا دةيئن قالماق بيلةؤشئسئ سةرةن دوندوگ ذلئسئندا بولعان.
بذكئل ءومئرئ جاؤگةرشئلئكتة وتكةن ءابئلقايئر مةن بوكةنباي جاؤئنگةرلئك زاماندا تؤئپ، كذرةسپةن ةسةيئپ، ةر جةتكةن ادام ةكةنئن وسئ دةرةكتةر قاپئسئز دالةلدةيدئ. بذدان شئعاتئن قورئتئندئ: ءار جئلدارئ، ءار كةزةثدة ءابئلقايئر مةن بوكةنبايدئث ةدئل قالماقتارئنئث قولئندا اماناتتا بولؤئ ولاردئ ةل بولاشاعئ حاقئندا ويلاندئرماي قويمادئ.
التئنشئ. ا.تةأكةلةأ ةلشئلئگئ تذسئندا قوس تذلعانئث تئزةلةسة قيمئلداعانئ تاريحي قذجاتتاردا تاثبالانعان. بوكةنباي باتئردئ بوداندئق توثئرةگئندةگئ قيمئل-ارةكةت، اثگئمة-كةثةس، ةلشئلئك بارئس-كةلئستةر ئشئنةن ءجيئ كورؤگة بولادئ. بذل تؤراسئندا مذراعات دةرةكتةرئ از ةمةس. 1732- جئلعئ 5- قاثتاردا ا.تةأكةلةأتئث سئرتقئ ئستةر القاسئنا جازعان حابارلاماسئ: «مةن ولاردئث مذنداي ءهارام نيةتتةرئن بئلگةن سوث ءوزئمنئث جانئما ... باشقذرتتاردئ شاقئرئپ الئپ، ولاردان قئرعئز-قايساقتاردئث ءهارام ويئنئث الدئن قالاي الؤعا بولاتئنئن سذراپ، اقئلعا سالدئم. سول باشقذرتتار بذدان قذتئلؤدئث ةشقانداي امالئ جوق،- دةدئ ماعان، ءبئر عانا جول بار، ول - وسئ ةلدئث تةكتئ بيلةرئ بوكةنباي باتئر مةن ونئث كذيةؤ بالاسئ ةسةت باتئر، سونداي-اق ونئث نةمةرة اعاسئ قذداينازار مئرزانئث ءتئلئن تابؤ، مئنالارعا قاراعاندا ولاردئث ولسة ولئمتئگئ ارتئق ءهام كذشتئ ءهام اقئلدئ، ءهام بايلئعئ دا شاش-ةتةكتةن، تةگئ سولاردئ سئي-سياپاتقا كةنةلتكةن ءجون. تةك سولاردئث عانا شاراپاتئ تيةر دةپ ذمئتتةنةمئز، ال ولاردئث دا بئزگة بذيرةگئ بذرماسا، وندا قذدايدان باسقا ءتئرئ پةندةدةن ءذمئت ةتؤگة بولمايدئ دةستئ. الايدا مةن حانعا شابارمان جئبةرئپ، ونئث حالقئ مةنئ ولتئرگةلئ نيةتتةنئپ جذرگةنئن، قئرعئز-قازاقتئث بذل ءهارام ويئن جذزةگة اسئرتقئزباي، امان الئپ قالؤئن ءوتئندئم؛ ال ول، ياعني حان مةنئث شابارمانئمنان: بوكةنباي باتئردئ ئزدةپ تاپسئن، ودان باسقا قذتئلاتئن جول جوق، ءدال قازئر مئنا جذرتقا ءوزئم دة كذدئكتةنة قاراي باستادئم دةپ سالةم ايتئپتئ».
بئرئنشئدةن، بذل - سول كةزدةگئ ناقتئ ساياسي جاعدايدئ بةينةلةسة، ةكئنشئدةن، ءابئلقايئر حان مةن بوكةنباي باتئردئث قاقپاقئلئندا قالعان ورئس ةلشئسئ ا.تةأكةلةأتئث الاسذرا جانتالاسقانئنان حابار بةرةدئ. ةلشئ ا.تةأكةلةأ باتئر تؤرالئ ءوز جازباسئن بئلاي جالعاستئرادئ: «...بوكةنباي باتئر مةنئث قئرعئز-قازاق ورداسئندا بولعان كةزئمدة ماعان ادال قئزمةت ةتتئ، جالپئ بوكةنباي باتئر-اقئلدئ، ار-ذياتئ بار كئسئ، مةن پاقئرئثئز سونئث ارقاسئندا عانا ولئمنةن قالدئم، ويتكةنئ قئرعئز-قازاق ورداسئنا كةلگةن كذننةن باستاپ 1731- جئلدئث 25- جةلتوقسانئنا دةيئن قئرعئز-قازاقتار ءارقاشان مةنئ ءهام حاندئ ولتئرؤگة ارةكةتتةنئپ باقتئ، ودان بوكةنباي باتئردئث قورعاشتاؤئمةن عانا امان قالدئق، مذنئث ءبارئ ياكي بوكةنباي باتئردئث ماعان جاساعان ادال قئزمةتئ ءهام قئرعئز-قازاقتاردئث ماعان جاساعان كذندةلئكتئ شابؤئلئ مةنئث كذن سايئنعئ جازبالارئمدا دا تاپتئشتةلةدئ. ءسويتئپ، ول ياكي بوكةنباي باتئر مةن اعاسئ قئرعئز-قازاقتار مةنئث باسئما اثگئرتاياق ويناتپاسئن دةپ مةنئ دة ءهام حاندئ دا ءوز ذلئستارئنا كوشئرئپ الدئ، قازئر ءبئز سوندا تذرئپ جاتئرمئز، اقئرئندا ونئث ياكي بوكةنباي باتئردئث ادال قئزمةت ةتؤئنئث ناتيجةسئندة قئرعئز-قازاق ورداسئنئث بذكئل رةسةيلئك بوداندئقتا بولؤعا نيةتئ اؤدئ».
شئن مانئندة رةسةي بوداندئعئن ءابئلقايئردان بذرئن جانة ءبئرئنشئ بولئپ، تةأكةلةأتئث ايتؤئنشا، «جاسئرئن تذردة» قابئلداعان - وسئ بوكةنباي. كةيئن ا.تةأكةلةأ ميسسياسئنئث كذللئ ماتةريالدارئن سارالاعان اعئلشئن تاريحشئسئ الان بودجةردئث «ءاسئلئ، ءابئلقايئرعا قاراعاندا بوكةنباي رةسةيگة قوسئلؤدئ نةعذرلئم سةنئمدئ جاقتاؤشئلاردئث جاعئندا بولدئ»،- دةپ جازؤئ نازار اؤدارارلئق. وسئ تذستا بوكةنباي باتئردئث ءابئلقايئر حاننئث كةلئسئمئنسئز دةربةس قيمئلداؤئ كذمان تؤدئرادئ، ناقتئلاساق، قيسئنعا كةلمةيدئ. مذراعات قورلارئنداعئ دةرةكتةردئث مازمذنئنا تةرةثئرةك بويلاساق، حان مةن باتئردئث اراسئندا ءوزارا استئرتئن كةلئسئم بولعانعا ذقسايدئ. زارة-قذتئ قاشقان تةأكةلةأتئ قازاق حانئنئث «تاؤبةگة كةلتئرؤ» ساياساتئ دا بولعانئ بايقالادئ. سول قذجاتتارمةن تانئسقان ل.مةيةردئث پئكئرئنشة، «ورئس ةلشئسئ ءوز قارسئلاستارئنئث بئرنةشةؤئن ساتئپ العان، سونئث ئشئندة اتاقتئ باتئر بوكةنباي دا بار». وسئ تذسئنئكتةن شئعا وتئرئپ قايسئبئر تاريحشئلار ورئس ةلشئسئ قذرعان تورعا «اثعال باتئر» وپ-وثاي ءتذسئپ قالدئ دةپ بايلام جاسايدئ. بذل - ءبئرجاقتئ پئكئر. تةأكةلةأ ذسئنعان 500 سومدئق تاؤاردان بوكةنباي باتئردئث باس تارتؤئ - كوپ ءمان جايدئث ايعاعئ. سول زاماندا رةسةيدئث 1 رؤبلئ 1 قويعا باعالانعاندئعئن دا ةسكةرگةن ءجون. ا.تةأكةلةأتئث ساحارادا ءبئر جئلداي ءوز مئندةتئن ورئنداؤ ءذشئن جانتالاسئپ باققانئ دا راس. ول وسئ كةزدة ءابئلقايئرمةن مةيلئنشة جاقئنداستئ، قئسقا قاراي ةكةؤئ ارال تةثئزئنئث كذنگةيئندةگئ بوكةنبايدئث قئستاؤئندا بولدئ. ولار حان ورداسئنا كوكتةمدة عانا ورالدئ.
اقئرئ ذزاققا سوزئلعان ساياسي تةكةتئرةستةن سوث 1732- جئلئ 24- قاراشادا ءابئلقايئر، بوكةنباي، ةسةت، ا.ي.تةأكةلةأ جانئنا ةرالئ سذلتان، نياز سذلتان، جادئك ءبي قذداينازار مئرزانئ قوسئپ نايزاكةسكةن شاتقالئنان شئعارئپ سالادئ. 1710- جئلعئ قاراقذم قذرئلتايئندا قالئث ةلدئث الدئندا ءوز كيئمئن ءوزئ جئرتئپ، سةمسةرئن ورتاعا تاستاپ، ةلدئ جاؤدئ تالقانداؤعا بئرئكتئرؤ ءذشئن قذلشئنا ايتقان ءوتئمدئ سوزدةرئمةن جالپاق جذرتتئ سوثئنا ةرتكةن بوكةنبايدئث اياق استئنان «ورئسشئل» بولا قالؤئنئث سئرئ نةدة؟ بئزدئثشة، تابئن بوكةنباي سوثئنان قالئث الامان ةرتكةن ساردار عانا ةمةس، شئن مانئندةگئ سارابدال ساياساتكةر، دارئندئ ديپلومات. شئن مانئندةگئ مةملةكةت قايراتكةرئ. ذلت باسئنا تؤاتئن ابئگةردئث قايدا جاتقانئن ارئدةن ويلاعان ءابئلقايئر حاننئث جذرةك تذبئندةگئ جذمباق سئردئ بوكةنباي باتئر اؤةل باستان-اق ايتپاي ذققان. شئندئعئندا، ماثتوبة ءماسليحاتئ قازاق قوعامئنداعئ ذلتتئق ساياسي ةليتا اراسئنداعئ جئكتئ اشئپ بةردئ. پئكئر ةكئگة جارئلدئ. ةكئ تاراپتئث دا ؤاجدةرئ وزئنشة سةنئمدئ شئعئپ جاتتئ.
قالاي بولعاندا دا اتالمئش ماسةلةدة وتاندئق تاريح عئلئمئندا سول زاماننان كذنئ بذگئنگة دةيئن ءبئرئثعاي پئكئر جوق. كةزئندة وسئ ماسةلة حاقئندا پروفةسسور ح.دوسمذحامةد ذلئ: «...وسئ ؤاقئتتا ةلدئث بيلةرئ ةكئ ايرئلدئ. ءبئر بولةك بيلةر باسئ ارعئن جانئبةك، تابئن بوكةنباي بولئپ سوثئنا ةرگةن ةلدةرئمةن حان جاعئنا شئعئپ كةتتئ. ةل ءبولئنئپ قونئس اؤدارعان ؤاقئتتا كذشتئ رؤلاردئث از رؤعا ءجابئرئ كوبةيدئ. قونئستئث دا جايلئسئ كذشتئلةرگة ءتيدئ. ورتا جذزدةن ءبولئنئپ كةتكةن از عانا ارعئندا بذلئنشئلئك زاماندا تةثدئك از تيسة كةرةك، قونئستئث جايلئسئ ةكئباستان تيمةيدئ. كئشئ ءجذزدئث ئشئندة از بولعان جةتئرؤدا، جةتئرؤدئث ئشئندة تابئن دا جانئبةكتئث ارعئنئ سةكئلدئ كذيدة ةدئ. بذلارعا كئشئ ءجذزدئ بيلةؤ ءذشئن، ةلئنة جايلئ قونئس الئپ بةرؤ ءذشئن كئشئ ءجذزدئث بيلةرئنة سئرت ءبئر كذش كةرةك بولدئ. ورئس وكئمةتئ جاردةم بةرئپ، ءابئلقايئر حان ايبارلئ حان بولسا، بذلارعا ئزدةگةنئ تابئلعانداي بولدئ. سوندئقتان بذلار باستان-اياققا دةيئن ءابئلقايئردئ، ءابئلقايئر تذقئمئن سذيةپ كةتتئ. بذلار دةگةنئنة جةتتئ. ءابئلقايئر ايبارلئ حان بولدئ. جانئبةك پةن بوكةنباي كئشئ ءجذزدئ بيلةدئ. ارعئن مةن جةتئرؤ (تابئن) جايلئ قونئس تا الدئ، ورئسقا، حانعا ارقا سذيةپ كذشتئ رؤلاردان جارئتئپ ءجابئر دة كورمةدئ...
ءابئلقايئردان باستاپ حان تابئ كذشةية باستادئ. پاتشا وكئمةتئ حانعا زور سذيةؤ بولدئ... سئي-سياپاتقا باتقان جانئبةك پةن بوكةنبايدئث ذلگئسئ باسقا بيلةردئث كوزئن قئزئقتئرئپ، كوثئلئن ءبولدئ. حان جاقتاعان بيلةر كوبةية باستادئ» دةگةن قورئتئندئعا كةلدئ. اأتور تذجئرئمئن تذتاستاي جوققا شئعارماساق تا، بذگئنگئ كوزقاراس دةثگةيئنة ساي كةلمةيتئن تذستارئنا توقتالعان ءجون. جانئبةك پةن بوكةنباي پروفةسسور ح.دوسمذحامةد ذلئ جازعانداي، ءابئلقايئرمةن تةك ارعئن مةن تابئندئ بيلةؤ ءذشئن، نة بولماسا مول سئي-سيياپاتقا كةنةلؤ ءذشئن بئرئكپةگةن-دئ. بذل ارادا اقئلدارئ حاننان كةم ةمةس جانئبةك، بوكةنباي، ةسةت باتئرلار نةگئزئنةن بايلئق نةمةسة بيلئك ءذشئن ةمةس، ءابئلقايئرمةن بئرئگة وتئرئپ قازاقتئث مةملةكةتتئلئگئ ءذشئن، سول مةملةكةتتئلئكتئ قامتاماسئز ةتةتئن قؤاتتئ حان بيلئگئن قالئپتاستئرؤ ءذشئن كذرةسكةن ةدئ.
جةتئنشئ. ا.تةأكةلةأ كذندةلئگئندة كورسةتئلگةن تابئن بوكةنباي باتئر تؤرالئ دجون كةستل ةثبةگئندة دة ايتئلادئ. 1736 ج. 25- ماؤسئمدا حاننئث باؤئرئ نياز سذلتانمةن بئرگة اعئلشئن سؤرةتشئسئ باسقا ورداعا بارعانئن، بذل جةردة حانمةن جانة حاننئث بوكةنباي باتئر، اقمولاي باتئر ةسئمدئ رؤ اقساقالدارئمةن بئرگة تاماقتانعانئن جازادئ. ودان ءارئ دجون كةستل ءابئلقايئر حاننئث ورداسئنداعئ ءذش وردا حالقئنئث وزئمةن سئيلاس تورة تذقئمدارئ، باتئرلارئ مةن بيلةرئنة بةرئلگةن قوناقاسئدا بوكةنباي باتئردئث بولعاندئعئن كةلتئرةدئ. «تذماندئ البيون» ةلئ ذلئنئث جازبالارئنان 1736- جئلئ شئلدةنئث 1- كذنئ حان ورداسئنا شاقئرئلعان بيلةردئث سانئ بةس جذزگة جةتكةندئگئ، جينالعان قئر جاقسئلارئنئث كئشئ ءجذز حانئنئث جاقتاستارئ ةكةندئگئ بايقالادئ. 1738- جئلعئ ورئنبورداعئ تاتيششةأ پةن ءابئلقايئر اراسئنداعئ كةلئسسوزدةر قارساثئندا دا بوكةنباي باتئردئث ةلشئلئك قئزمةتتة جذرگةنئ كورئنةدئ. تاتيششةأ ورئنبورعا قاپتاعان اسكةرمةن قالماقتئث وزئنةن التئ مئث ادام ةرتئپ كةلة جاتئر دةگةن قاؤةسةتتةن سةكةم العان كئشئ ءجذز حانئ ءوزئنئث كانئگئ ساياساتكةرگة ءتان ساقتئعئمةن ورئنبورعا، تاتيششةأكة سةنئمدئ ادامئ بوكةنبايدئ جئبةرگةن. تاتيششةأ بوكةنباي باتئردئ قوشةمةتپةن قارسئ الئپ، سئي-سيياپات جاساپ، ... قايتادان حانعا جئبةرگةن.
«روسسيانئث باعزئدان بةرگئ تاريحئ» اتتئ 29 توم جازعان تاريحشئ س.سولوأيةأ 1738- جئلدئث تامئز ايئندا كئشئ ءجذز بةن ورتا ءجذزدئث ستارشئندارئنئث ورئنبوردا رةسةيگة بوداندئق تؤرالئ ةكئنشئ رةت انت بةرؤ ءراسئمئن سؤرةتتةي كةلئپ، ءابئلقايئردئث تذگةلدةي باعئنئشتئلئققا كوپكة دةيئن كةلئسپةگةنئن، تةك أ.ن.تاتيششةأتئث ءسئزدئث ةسئمئثئز وسئدان كةيئن رةسةيگة عانا ةمةس، بذكئل ةؤروپاعا تانئس بولادئ دةپ الدارقاتقاننان كةيئن تابئن بوكةنباي باتئر مةن قانجئعالئ جانئبةك باتئرعا قئمبات باعالئ سئيلئقتار بةرئلئپ، ولاردئث حانعا جاساعان ئقپالئنان سوث عانا ونئث قول قويؤعا يلئككةنئن جازادئ. ءابئلقايئر ءالئ دة بولسا رةسةي بيلئگئنئث قذلاق-كةستئ قذلئ ةمةستئگئنة كامئل سةندئ. ورئس يمپةرياسئنئث تاريحئن جازعان س.م.سولوأيةأ: «حان ورئس قذجاتتارئندا ءوزئن «قذل» دةپ اتاؤعا ءذزئلدئ-كةسئلدئ قارسئ بولدئ».
قوس تذلعانئث تاعدئرئنداعئ سةگئزئنشئ ذقساستئق. بوكةنباي دا، ءابئلقايئر دا ءشايئت ولئممةن ءولدئ. 1742-جئلعئ ءساؤئر ايئندا تذركئمةندةرمةن بولعان اشئق شايقاستا بوكةنباي باتئر باستاعان جذزدةگةن قازاقتار ةرلئكپةن قازا تاپتئ. بوكةنبايدئث ولئمئنةن كةيئن كوپ ذزاماي ورئنبور ولكةسئنة ورئس وتارشئلدئعئنئث كورنةكتئ تةورةتيگئ ي.نةپليؤيةأتئث كةلؤئمةن قازاق دالاسئندا وتارشئلدئقتئث جاثا كةزةثئ باستالدئ. بوكةنبايسئز قالعان كئشئ ءجذز ءهام ءابئلقايئر حاندئ ءومئرئنئث سوثئنا دةيئن ورئنبور ولكةسئنئث الئپ شةنةؤنئگئمةن ارپالئسئپ ءوتؤ تاعدئرئ كذتئپ تذردئ. پاتشا ذكئمةتئنئث الئستان ويلاستئرئلعان وتارلاؤ ساياساتئنئث تاسئلدةرئن تولئق مةثگةرگةن ي.نةپليؤيةأتئث ارانداتؤئمةن، باس پايداسئنئث قام-قارةكةتئن ةل مذددةسئنةن جوعارئ قويعان، كةؤدةمسوقتئق پةن قئزعانشاقتئقتئث قذلئ بولعان باراق سذلتان 1748- جئلدئث تامئز ايئندا ءابئلقايئر حاندئ وپاسئزدئقپةن ءولتئردئ.
«تذيئندةي ايتقاندا، سئن ساعاتتا ءابئلقايئر حان مةن بوكةنباي باتئردئث باسئن بئرئكتئرگةن نة؟ جةكة باسئنئث ذپايئن تذگةندةگةن، قارا باسئنئث قامئن كذيتتةگةن ءپانداؤي ارزان امبيسيا ما؟ بئزدئثشة، گاپ باسقادا، ماسةلة تةرةثدة جاتقان سياقتئ. ورئستئث وتارلاؤ تاريحئ - زةرتتةلمةي جاتقان تئث تاقئرئپ. وتارلانعان ةلدةردئث ول قذرساؤدان اجئراعانئ كةشة عانا. شئن مانئندة، ورئس وتارشئلدئعئ ءابئلقايئر حان مةن بوكةنباي باتئرعا دةيئن دة، ولاردان كةيئن دة تولاستاعان جوق. سوندئقتان ءابئلقايئر مةن بوكةنباي ساياساتئن ورئس وتارشئلدئعئنئث ءبئرتذتاس تئزبةگئندة قاراستئرعان ابزال. راس، ءابئلقايئر مةن بوكةنباي قازاق-ورئس قاتئناستارئن جاثا ساپالئق دةثگةيگة الئپ شئقتئ، ءبئراق م.قوزئبايةأ ءادئل بايقاعانئنداي، رةسةي قازاق دالاسئنا بوداندئقسئز-اق باسئپ كئرگةن ةدئ. وعان دالةل، قازئر ءبئز توپئراعئن باسئپ تذرعان جايئق قالاشئعئنئث نةگئزئ قالانعاندا ءابئلقايئر مةن بوكةنبايدئث وزدةرئ تذگئلئ، اكةلةرئ دة ومئردة جوق ةدئ.
جايئق پةن ةرتئس وزةندةرئنة اسكةري بةكئنئستةرئن تئزبةكتةتة سالؤ ارقئلئ قازاق دالاسئن قوس بذيئردةن قذرساؤلاي باستاعان ورئس وتارشئلدئعئنا توسقاؤئل قويؤ ةش مذمكئن ةمةس ةدئ. وسئ جةردئ ولةرمةندةنة قورعاعان ءابئلقايئر حان: «جايئق وزةنئ كةؤئپ قالعانشا، ءتئپتئ اقئر زامان كةلگةنشة قازاق حالقئ بذل جةردةن ايئرئلمايدئ. ويتكةنئ مذنداي جايلئ جةردئ ولار ةش جةردةن تاپپايدئ»،- دةپ تالاي مارتة مالئمدةؤئ بذگئنگئ ذرپاقتئ ويلاندئرؤئ ءتيئس. دذرئسئندا، قازاقستاننئث رةسةيگة قوسئلؤ ذدةرئسئ ا.تةأكةلةأ ميسسياسئمةن اياقتالا سالعان جوق، تابانئ كذرةكتةي 150 جئلعا سوزئلدئ. الدا وتارشئلدئقتئث جاثا كةزةثئ كةلة جاتتئ»، دةپ ويئن تذيةدئ ج.جاقسئعاليةأ.