ماقساتئمئز - داثقتئ ذلتقا اينالؤ

زاقپارات /كةنجةبولات جولدئباي/ - جاس مةملةكةتتئث ئرگةسئن مئقتاپ بةكئتئپ، شاثئراعئن شايقالتپاؤ جولئنداعئ ساياسي-ينتةللةكتؤالدئق كذرةس

ماقساتئمئز - داثقتئ ذلتقا اينالؤ

دذنيةنئث ءتورت بذرئشئنان جيناقتالعان مةملةكةت قذرؤ تاجئريبةسئن زةردةلةگةن ئزدةنئس ةلباسئن ءذش ذلئ پايئم-تذجئرئمعا جانة ناقتئ قادامدارعا اكةلدئ.
اتاپ ايتقاندا، پرةزيدةنت ن.نازاربايةأ 1994 جئلعئ ناؤرئزدا م.أ.لومونوسوأ اتئنداعئ ماسكةؤ مةملةكةتتئك ؤنيأةرسيتةتئندة وقئعان دارئسئندة كورةگةندئككة تولئ - ةؤرازيالئق وداق يدةياسئن ذسئندئ، سول جئلئ شئلدةدة ةلوردانئ اقمولاعا كوشئرؤ جونئندة تذپكئلئكتئ شةشئم قابئلدادئ. ال 1995 جئلعئ تامئزدا، ياعني وسئدان تؤرا 15 جئل بذرئن قازاقستان رةسپؤبليكاسئنئث ةكئنشئ كونستيتؤسياسئ بذكئل حالئقتئق رةفةرةندؤممةن ماقذلدانئپ، ةل تاعدئرئنا قاتئستئ بارلئق جاؤاپكةرشئلئكتئ نذرسذلتان نازاربايةأ ءوز موينئنا الدئ.

ءسويتئپ ءبئز مةملةكةتتئ باسقارؤدئث پرةزيدةنتتئك جذيةسئنة قادام باستئق. ونئث سةبةبئ دة جوق ةمةس ةدئ. وسئ رةتتة، اتا زاثئمئزدئ دايئنداؤعا تالماي تةر توككةن اكادةميك سالئق زيمانوأتئث مئناداي پايئمدارئنا دةن قويعان ءجون. زاثگةر-عالئم تاؤةلسئزدئكتئث العاشقئ جئلدارئندا بيلئك تذتقالارئنئث تةكةتئرةستئگئ كةسئرئنةن، ءارئ سئرتقئ-ئشكئ «ذريت، سوق» كذشتةردئث جةلپؤئمةن ءبئر ءبذتئن ةلدئث ةكئگة بولئنة جازداعانئن ايتادئ. ماسةلةن، ةرتئستئث وث جاعالاؤئ سول جاعالاؤئنا كوز الارتسا، جايئق كازاچةستأوسئ شپورلارئن سارتئلداتئپ، ورالدئث كوشةلةرئن شاثداتئپ جاتتئ. ناق وسئ كةزدةرئ قازاقستاندئق ءبئر توپ دةپؤتاتتار ماسكةؤگة جينالئپ، ءوز الدئنا كولةثكةلئ ذكئمةت پةن قازاقستاننئث اؤماعئن بولشةكتةؤدئ كوزدةيتئن ئرتكئ سالؤشئ قوزعالئستئ قذرؤعا باستاما كوتةرگةندةرئ جايلئ بذقارالئق اقپارات قذرالدارئنان بةلگئلئ بولدئ جانة ولاردئث تاراپتارئنان پرةزيدةنتتئ قئزمةتئنةن كةتئرؤ، ذكئمةتتئ تاراتئپ جئبةرؤ، جةرگئلئكتئ ءوزئن-ءوزئ باسقارؤ قذقئنا ية بولؤ ارقئلئ سولتذستئك وبلئستاردئ رةسةيگة بةرؤ جونئندة تالاپتار قويئلا باستالدئ. مةملةكةتتئث تذتاستئعئن ساقتاپ قالؤ قاجةتتئلئگئنئث وسئنداي سئن ساعاتئندا س.زيمانوأ ةل باسقارؤ جذيةسئن ءبئر ئزگة سالؤ كةرةك بولعاندئعئ، ونئث ةث ءتيئمدئ جولئ تئكةلةي پرةزيدةنتتئك بيلئكتئ ورنئقتئرؤ ةكةندئگئ جونئندةگئ ءوز ويلارئمةن باسپا سوزدة بئرنةشة مارتة بولئسكةنئن، «بئزگة ديكتاتؤراعا مذلدة جات، كذشتئ پرةزيدةنتتئك بيلئك كةرةك» دةگةن تاقئرئپةن ارنايئ ماقالا دا جازعانئن تئلگة تيةك ةتةدئ.

جالپئ العاندا، سول كةز ذلتتئق مذددةلةردئ اياق استئ ةتكئسئ كةلگةندةردئث قارقئنئن قايتارؤ ءذشئن مول كذش-جئگةردئث قاجةت ةتكةندئگئن ايتقان ءجون. وسئ ورايدا ق ر جازؤشئلار وداعئ باسقارماسئنئث ءتوراعاسئ نذرلان ورازاليننئث «قازاق ادةبيةتئ» گازةتئنئث شئلدةنئث 30-ئنداعئ سانئندا جاريالانعان «سةنئم» اتتئ ماقالاسئندا كةلتئرئلگةن مئنا ءبئر مئسالئ كوپ جايدان حابار بةرةدئ. الدةبئر شةشةننئث كةزةكتةگئ ءبئر جيئندا ورةكپئپ توقتاؤ بةرمةگةن ساتئندة پرةزيدةنت ن.نازاربايةأتئث شالت قيمئلداپ، ميكروفون العانئن تئلگة تيةك ةتة وتئرئپ، ن.ورازالين ةلباسئنئث «اركئم ةل تاعدئرئن ءوز تاعدئرئنداي كورئپ، سويلةؤئ لازئم. داؤدئث ارتئ جاؤلئققا اپارماؤئ ءتيئس. جاؤلئققا بارعان ةلدةردئث بوزداق ذلاندارئ قالاي وققا ذشئپ، جازئقسئزدان-جازئقسئز قئرئلئپ جاتقانئن كورئپ وتئرسئزدار. ذلت نامئسئ وتپةن تةث. وتپةن ويناؤعا بولمايدئ. داؤدئث قذربانئ بولعان سول وزگةنئث ذلئن ءوز ذلئثداي كورئپ، ارئثنئث الدئندا ادال سويلة! سوندا عانا ءئسئمئز وثعا باسادئ. ءسوز - كيةلئ دذنية. تاؤئپ سويلةسةث - باعئث جانادئ، اؤئپ سويلةسةث - استئثداعئ تاعئث جانادئ. ءبئر اؤئز ءسوز ءبارئن شةشةدئ. قؤانئشقا بولةيدئ، بايقاماساث قانعا باتئرادئ. تاؤلئ قاراباق قئرعئنئ بايقاماي ايتئلعان ءبئر اؤئز سوزدةن باستالعان. سوزگة جاؤاپتئ بولايئق!» دةگةنئ ايقايشئلارعا دا، جاناشئرلارعا دا قاتتئ اسةر ةتكةنئ ءالئ ةسئمدة دةپ، اعئنان جارئلادئ. سويتة كةلة «قازاقستان ءذشئن، قازاق حالقئ ءذشئن تاريحتئث اؤمالئ-توكپةلئ وسئنداي وتپةلئ كةزةثئندة ةسكئ مةن جاثانئث مئنةزئن تاپ باسئپ ذستار، حالئق جذرةگئنة جول تابا بئلةر، قاي ذلت ءذشئن دة كذردةلئ كةزةثدة ءذمئت وتئن وشئرمةي، سةنئم بيئگئنةن كورئنةر، «ورگة سالساث - توسكة وزار، ةرتة سالساث - كةشكة وزار» قازاقئ ذعئم تذرعئسئنان ايتقاندا، ارعئماق ءبئتئمدئ، ارئستان جذرةكتئ ءبئر ازاماتتئث كوش تئزگئنئن قولعا الؤئ كةرةك ةدئ. تاريح سول كةرةكتئث ذدةسئنةن شئقتئ. حالئق ءوز تاثداؤئن قالاي جاثئلماي جاساعان بولسا، نذرسذلتان نازاربايةأ تا ةل كوشئن قيئن-قئستاؤ كةزةثدةردةن سولاي امان الئپ ءوتئپ، ةل سةنئمئن ارقالاپ كةلةدئ» دةپ ويئن تذيئندةيدئ.

سول جئلدارئ جوعارعئ كةثةس دةپؤتاتتارئنئث اراسئنان قازاق ءتئلئنئث مةملةكةتتئك مارتةبةگة ية بولؤئنا قارسئلئق كورسةتكةندةر دة بولئپ جاتتئ. وسئعان بايلانئستئ مئنا ءبئر جاعدايدئ ايتپاي كةتپةسكة بولمايدئ. كانادا جازؤشئسئ ةرنةست سةتون-تومپسوننئث ءبئر اثگئمةسئندة اثشئلاردئث سوثئنا سالعان كوپ يتئنةن قاشقان ةلئك، جانئ قئسئلعان سوث سول ادامداردئث، ياعني يتتةردئ سالئپ تذرعان اثشئلاردئث اراسئنا كةلئپ تئعئلاتئندئعئن مئسال ةتة وتئرئپ، قادئر مئرزاليةأتئث «ورئس اعايئندار، بذگئنگئ قازاق ءتئلئ سول اثشئلاردئث يتئنةن قاشقان ةلئكتئث كذنئن كةشئپ وتئر. ونئث تاعدئرئ تةك سئزدةردئث قولدارئثئزدا» دةپ جاساعان بايانداماسئنان كةيئن عانا دةپؤتاتتار ةكئنشئ قايتارا داؤئس بةرئپ، قازاق ءتئلئ مةملةكةتتئك ءتئل بولئپ كونستيتؤسياعا كئرگةنئن ةكئنئث ءبئرئ بئلة بةرمةيدئ. بذل، ارينة، قادئر اعانئث تاپقئرلئعئ مةن بئلگئرلئگئنئث ارقاسئ.

بايقاساق، 1993-تة دة، 1995 جئلئ دا كونستيتؤسيانئث قابئلدانؤئ وثاي شارؤا بولماپتئ. ةندئ مئنة، كةزئندة قازاق قوعامئنئث قذقئقتئق تةپة-تةثدئگئن ساقتاؤعا ئقپال ةتكةن حالئقتئق اسئل قازئنالار بولئپ تابئلاتئن ءاز-تاؤكة حاننئث «جةتئ جارعئسئ» مةن «قاسئمحاننئث قاسقا جولئنا» پارا-پار كةلةتئن تاؤةلسئز قازاق ةلئنئث كونستيتؤسياسئ مةملةكةتتئث دامؤئنداعئ وتپةلئ جانة دامؤ كةزةثئندةگئ زاثدئلئقتاردئ رةتئمةن ئسكة اسئرئپ كةلةدئ. توعئز بولئمنةن تذراتئن كونستيتؤسيادا قازاقستان رةسپؤبليكاسئنئث ازاماتتارئنا تولئق جاعداي جاسالعان. اتا زاثئمئزدئث العاشقئ بابئنئث العاشقئ تارماعئندا-اق، «قازاقستان رةسپؤبليكاسئ ءوزئن دةموكراتيالئق، زايئرلئ، قذقئقتئق جانة الةؤمةتتئك مةملةكةت رةتئندة ورنئقتئرادئ، ونئث ةث قئمبات قازئناسئ - ادام جانة ادامنئث ءومئرئ، قذقئقتارئ مةن بوستاندئقتارئ» دةپ جازئلعانئن بايقايسئز. ياعني، ازاماتتئث ءومئر سذرؤئنة، ءبئلئم الؤئنا، قئزمةت ةتؤئنة جانة زةينةتكةرلئككة شئعئپ، دةمالؤئنا، كاسئپكةرلئكپةن اينالئسؤئنا مذمكئندئك بةرئلگةن. جئنئسئنا، جاسئنا قاراماي، سونداي-اق اقسذيةكتئك پةن قارا توپ دةپ ارا جئگئن اجئراتپاي، ةلدئث ءار ازاماتئنا ادام بالاسئنا قاجةتتئ تذرمئستئق تةحنيكا مةن قذرالداردئ قولدانؤعا، مةديسينالئق ةم الؤ قذقئعئ بةرئلدئ. زاث بذزسا جازالانؤئ مةن جاؤاپقا تارتئلؤئ دا شةن مةن شةكپةنگة بولئنبةي، سوت ورئندارئ الدئندا كةسئلگةن ذكئممةن شارتتئ جازاسئن الادئ.

مةملةكةتتئث جةكة ادامعا دةگةن قامقورلئعئنئث جارقئن ءبئر مئسالئ رةتئندة ذلةسكةرلةر ماسةلةسئن الايئق. الةمدئك ةكونوميكالئق داعدارئستئث قذرئلئس سةكتورئنا كةرئ اسةرئنةن، سونداي-اق ذلةستئك قذرئلئسقا سالئنعان قارجئنئ قالتاعا باسقان كةيبئر باسشئلاردئث الاياقتئق ارةكةتتةرئنةن زارداپ شةككةن ذلةسكةرلةرگة مةملةكةت بةي-جاي قاراي المادئ. ةلباسئنئث تئكةلةي تاپسئرماسئمةن جانة قاتاث قاداعالاؤئمةن ذلتتئق قوردان قوماقتئ قارجئ ءبولئندئ. ناتيجةسئندة جةكةلةگةن ازاماتتاردئث ءذي ماسةلةلةرئن تولئق شةشؤگة مذمكئندئك تؤدئ. بذل جةردة، مةملةكةت جةكةمةنشئك كومپانيالار مةن جةكة ازاماتتار اراسئندا ءوزارا جاسالعان كوممةرسيالئق كةلئسئمنةن تؤئنداعان ئسكة ارالاسپاسا دا بولاتئن ةدئ. ويتكةنئ، نارئقتئق ةكونوميكا تالاپتارئنا سايكةس كوپتةگةن ةلدةر جةكة ازاماتتار مةن جةكةمةنشئك كومپانيا اراسئنداعئ ناقتئ ماسةلةگة ارالاسؤ ورئنسئز دةپ بئلةدئ. دةمةك، بذل تاجئريبةنئ العاش بولئپ قولعا الئپ، ئسكة اسئرعان دا ءبئزدئث ةل بولئپ وتئر.

كةث قازئنالئ، ئرئسقا تولئ قازاقتئث ذلان بايتاق جةرئ دة اتا زاثنان تئس قالماعان. ناقتئراق ايتقاندا، مةملةكةت بايلئعئن، قازئناسئن، ئشكئ جانة سئرتقئ ءتارتئبئن شةتةلدةرگة تانئستئرئلؤئ تذگةل زاثدئ تذردة قامتاماسئز ةتئلگةن. وسئلايشا حالئق پةن مةملةكةتتئث جاعدايئن بارئنشا كةث قامتئعان كونستيتؤسيا تارماقتارئ بويئنشا ءتيئستئ زاثنامالارعا سذيةنة وتئرئپ، ةل يگئلئگئنة باعئتتالعان ءئس-شارالاردئث تولاسسئز اتقارئلؤئنئث ناتيجةسئندة كورشئ ةلدةردةن ةكونوميكامئز وزئق شئقتئ. جاهاندئ قامتئعان داعدارئس قئسپاعئنان قازاقستان حالقئ قينالماي ءوتتئ. بذل جاسئ جيئرماعا دا تولماعان مةملةكةت ءذشئن ذلكةن جةتئستئك.

ةث ماثئزدئسئ، سان عاسئر بويئ ارمان مةن مذراتتئث جةمئستئ ناتيجةسئ بولئپ كةلگةن ةلئمئزدئث ةگةمةندئگئ ونئث بذكئل اؤماعئن قامتيتئنئ، مةملةكةت ءوز اؤماعئنئث تذتاستئعئن، قول سذعئلماؤئن جانة بولئنبةؤئن قامتاماسئز ةتةتئندئگئ كونستيتؤسيادا انئق كورسةتئلدئ. اتا زاث حالقئنا قام جاساپ، جاس ذرپاقتئث وسكةلةث بولاشاعئن ويلاعان مةملةكةتتئ - پرةزيدةنتتئك باسقارؤ نئسانئنداعئ ءبئرتذتاس مةملةكةت دةپ تانئدئ. ال، ةتنيكالئق-ذلتتئق نةگئزگة سذيةنگةن وسئناؤ ءبئرتذتاس مةملةكةتتئث بولاشاعئن باياندئ ةتؤدئث سان-الؤان جولئ بار، ءار كةزةثگة لايئق تاكتيكاسئ بار. سول كوپ جولداردئث ءبئرئ، ءارئ ةث قارابايئرئ بذل تةك قازاقتئث عانا جوعئن جوقتاؤ. «مةن قازاقپئن، سوندئقتان قازاقتئ عانا قولدايمئن، وزگة ذلتتار قازاقتئث ئثعايئمةن ءومئر ءسذرئپ، جذمئس ئستةؤئ ءتيئس» دةگةن پرينسيپكة سذيةنؤ. تومةنگئ بؤئندا بةلگئلئ ءبئر دارةجةدة ئسكة اسئرؤعا بولاتئن بذل پرينسيپ، مةملةكةتتئك دةثگةيدة ذلكةن سوقتئعئسقا الئپ كةلةدئ. رةسپؤبليكامئزدئث حالقئنئث قئرئق پايئزعا جؤئعئن قذرايتئن وزگة ذلت وكئلدةرئ تئقسئرؤعا، تومةندةتؤگة شئداپ وتئرا بةرةتئن قارابايئر توبئر ةمةس، ءبئلئمدئ، قاجئرلئ، قازئرگئ زاماننئث ادامدارئ. ةكونوميكانئث بذكئل تئزگئنئن شةتةلدئكتةرگة بةرئپ قويدئ دةيتئندةر دة بار. قازاقتار اسا پايدالئ سالالاردان بوس قالؤدا، ةكونوميكامئزدئث نةگئزگئ كئلتتةرئ وزگة ذلت وكئلدةرئنئث قولئندا دةگةن سياقتئ تذجئرئمدامالار ايتئلؤدا. ءيا، قازئرگئدةي نارئق زامانئ باسةكةلةستئككة قابئلةتتئ بئلئكتئ مامانداردئ قاجةت ةتةتئنئن ةسكةرسةك، ازئرگة ولاردئث دةنئ وزگة ذلت وكئلدةرئ ةكةندئگئ جاسئرئن ةمةس. دةمةك بذل ماسةلةنئ شةشؤدئث وزگة جولدارئن ئزدةستئرؤ كةرةك. وعان اتا زاثدا تولئق مذمكئندئك بةرئلئپ وتئر. ءدال وسئ زاثنئث 30-بابئندا كورسةتئلگةندةي، ةلئمئزدة ازاماتتاردئث مةملةكةتتئك وقؤ ورئندارئندا تةگئن ورتا ءبئلئم الؤئنا كةپئلدئك بةرئلگةن، ال مةملةكةتتئك جوعارئ وقؤ ورنئندا كونكؤرستئق نةگئزدة تةگئن جوعارئ ءبئلئم الؤعا قذقئ بار بولئپ سانالادئ. بذل - قوعامدئ ءبئلئمدئ، ساؤاتتئ ادامدار تذزسة، ةلدئث دة كةلةشةگئ جارقئن بولاتئنئن بةينةلةيدئ. ياعني، ءبئزدئث ئلگةرئ وركةندةپ، تةثدةس جانة دامئعان ةلدةردئث قاؤئمداستئعئنا نئق قادام باسامئز با، الدة وتكةننةن جذبانئش تاؤئپ، وكپة مةن وكئنئشكة كومئلئپ، تاريح قالتارئسئندا قالامئز با - ول قازاق حالقئنئث پاراساتئنا بايلانئستئ. ولاي بولسا، قازاق حالقئنئث الدئندا ذلتتئ ذيئستئرؤدئث التئن دئثگةگئنة اينالؤ جونئندة جاثا تاريحي ميسسيا تذر. بذكئل ةلدئث تالقئلاؤئنان وتكةن قازاقستان ذلت بئرلئگئ دوكتريناسئ وسئ ماقساتتئ كوزدةيدئ.

ءيا، ءبئزدئث ذلئ ماقساتئمئز - ةتنيكالئق شئعؤ تةگئمئزگة قاراماي بئرئگئپ، داثقتئ ذلتقا اينالؤ جانة قولئمئزدا تذرعان ةث باعالئ قذندئلئق - ةگةمةن، تاؤةلسئز قازاقستاندئ كوزئمئزدئث قاراشئعئنداي ساقتاپ، بولاشاق ذرپاققا امانات ةتؤ. ول ءذشئن ءبئز ءالئ كذنگة دةيئن ئنتئماعئمئزعا كةدةرگئ كةلتئرةتئن بولئمسئز ئستةردةن جانة قولدان جاسالعان كةدةرگئلةردةن ارئلؤئمئز كةرةك. وسئ ورايدا كونستيتؤسيالئق نةگئزدة كةپئلدئك بةرئلگةن ءسوز ةركئندئگئن رةتئمةن ءارئ ورئندئ پايدالانؤ اسا ماثئزدئ. جوعارئدا ةلباسئ اتاپ وتكةندةي، سوزگة دةگةن جاؤاپكةرشئلئك بارئنةن دة بيئك تذرؤئ ءتيئس. ارينة، «سئن تذزةلمةي، ءمئن تذزةلمةيدئ». ءسوز ةركئندئگئنئث، جاريالئلئقتئث قوعامنئث وركةنيةتتئ نةگئزدة دامؤئنا تيگئزةتئن پايداسئ مول. مةملةكةتتئك اقپاراتتئق ساياساتتئث باستئ كوزدةگةنئ دة وسئ. بذگئندة ةلئمئزدةگئ بذقارالئق اقپارات قذرالدارئنئث سةكسةن پايئزدان استامئ مةملةكةتتئك ةمةس بولئپ تانئلادئ. وپپوزيسيالئق جانة پارتيالئق باسئلئمداردئث دا سانئ ايتارلئقتاي، ال ولاردئث ءبئر مةزگئلدةگئ تيراجئ 1،1 ميلليون دانانئ، نةمةسة ساياسي-قوعامدئق باعئتتاعئ ب ا ق-تاردئث بارلئق تارالئمئنئث 64،5 پايئزئن قذرايدئ. ياعني، سئناؤ جاعئنان كةلگةندة كةندة ةمةسپئز جانة ونئث باسئم بولئگئ بيلئككة باعئتتالئپ جاتقانئ جاسئرئن ةمةس. قايسئبئر باسئلئمدار بةتئنةن باسئنان اياعئنا دةيئن ءبئرئثعاي قارالاؤ، جاپپاي جازعئرؤ، ادامداردئث جةكة باسئنا ءتئل تيگئزؤ مةن ار-نامئسئنا ءتيئسؤ سئثايئندا جازئلعان دذنيةلةردةن كوز تذنادئ. ولار جايلئ ءسوز بولعاندا اقئن كذلاش احمةتوأانئث مئنا شؤماعئ ةسكة تذسةدئ.

قازاقتئ جامانداما، قازاق بالا،

حالئق قوي قازاق دةگةن، از-اق قانا.

ماثگئلئك اي استئندا، جةر ذستئندة،

قازاقتئث قامئن ويلار، قازاق قانا!

ةندةشة، ءبئزدئ ئدئراتؤعا جانة ئنتئماعئمئزدئ بذزؤعا باعئتتالعان كةز كةلگةن ئقپالعا بةلسةندئ تذردة قارسئ تذرؤ ءذشئن ءارقايسئمئزدئث بويئمئزدا مئعئم مئنةز بةن ذلكةن ذستامدئلئقتئث بولعانئ لازئم. سونئمةن قاتار، اتا زاثدئ سئيلاؤ، قذرمةتتةؤ، اسپةتتةؤ، ءوز قذقئثدئ جةتئك ءبئلؤ، مةملةكةتئثة، قورشاعان ورتاثا دةگةن جاراسئمدئ سئيلاسئمدئلئق بولئپ تابئلادئ.

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى