قازاق ءتئلئن بارشا قازاقستاندئقتاردئث ءتئلئ ةتؤگة ابدةن بولادئ - ينديانا ؤنيأةرسيتةتئنئث پروفةسسورئ ؤ.فيةرمان

-ئ. قازاقپارات /گذلميرا الياكپار/ - وتكةن اپتادا ذكئمةت ذيئندة مادةنيةت مينيسترلئگئ ازئرلةگةن تئلدةردئ قولدانؤ مةن دامئتؤدئث مةملةكةتتئك باعدارلاماسئنئث جوباسئ، ذكئمةت باسشئسئ كارئم ماسئموأتةن باستاپ ءبئرقاتار ءتئل جاناشئرلارئنئث كةث تالقئسئنا ءتذستئ

قازاق ءتئلئن بارشا قازاقستاندئقتاردئث ءتئلئ ةتؤگة ابدةن بولادئ - ينديانا ؤنيأةرسيتةتئنئث پروفةسسورئ ؤ.فيةرمان

ءماجئلئس بارئسئندا قازاق ءتئلئنئث قازئرگئ جاعدايئنا قاتئستئ ارتذرلئ پئكئرلةر ايتئلدئ. مئنبةگة وزگة ذلت وكئلدةرئ دة شئعئپ، مةملةكةتتئك باعدارلاماعا قاتئستئ قيسئندئ ويلارئن قازاق تئلئندة مذدئرمةي جةتكئزئپ جاتتئ. سولاردئث ءبئرئ، ينديانا ؤنيأةرسيتةتئنئث (ا ق ش) پروفةسسورئ، ساياساتتانؤ عئلئمدارئنئث دوكتورئ، قازاق ءتئلئن وسئدان 20 جئل بذرئن مةثگةرئپ العان ؤيليام فيةرمان، جيئننان كةيئن «قازاقپارات» اگةنتتئگئنة ارنايئ سوعئپ، اگةنتتئك تئلشئلةرئنة سذحبات بةرگةن ةدئ.

- فيةرمان مئرزا، قازاق تئلئن قالاي ذيرةنة باستادئثئز؟

- مةن ورتالئق ازيا ايماعئنداعئ تئلدةردئ ذيرةنؤدئ وزبةك تئلئنةن باستادئم. 1976- جئلئ مةن تاشكةنتتة ديسسةرتاسياعا دةرةكتةر ئزدةپ بارئپ، ءبئر جئلداي سوندا تاجئريبةدةن ءوتتئم. مةن قئتايداعئ جانة بذرئنعئ كةثةس وداعئنداعئ ءتئل ساياساتئ ماسةلةسئمةن اينالئسقاندئقتان، وزبةك ءتئلئ مةنئث ءئسئمنئث لوگيكالئق جالعاسئ بولدئ. امةريكادا قورعالعاننان كةيئن وزبةكتةرمةن جذمئس ئستةدئم، ال 80- جئلداردئث ةكئنشئ جارتئسئندا قازاقستانعا كوپ كوثئل اؤدارا باستادئم. سةبةبئ قازاقستاندا ءتئل ماسةلةسئ وزبةكستانعا قاراعاندا ماثئزدئراق تذردئ. مةن ساياساتكةر بولعاندئقتان، تئلگة قاتئستئ ساياسات ماسةلةلةرئ قئزئقتئردئ سونداي-اق، مذندا عئلئمي جذمئستارمةن اينالئسؤعا جاعداي جاقسئراق بولدئ. ونئمةن بئرگة، قازاقستان ساياسي جاعئنان قئزئعؤشئلئق تؤدئراتئن ةل. وسئ كةزدةن باستاپ قازاق ءتئلئن ءوز بةتئمشة كئتاپتاردان ذيرةنة باستادئم. وزبةك ءتئلئن بئلگةندئكتةن، ماعان بذل ءتئلدئ مةثگةرؤ وثايئراق بولدئ. ءبئراق مةنئث قازاق ءتئلئن مةثگةرؤ جولئندا توككةن تةرئم از بولمادئ. بئرئنشئدةن، ءتئلدئ ذيرةتؤگة ارنالعان وقؤلئقتار بولمادئ. ارينة، ولار قازئر شئعارئلئپ جاتقانئمةن، ارنايئ اعئلشئن تئلدئلةرگة ارنالعان ادئستةمةلئكتةر جوق. سول سةبةپتئ مةن قازاق ءتئلئن ورئس ءتئلئ ارقئلئ مةثگةرؤگة ءماجبذر بولدئ. قايتا ورئس ءتئلئ دة مةنئث انا ءتئلئم ةمةس. مةنئث بذل جاعدايئم، اعئلشئننان قازاق تئلئنة اؤدارئلعان سوزدئكتةردئث جوقتئعئنان، اعئلشئن-ورئس اؤدارمالارئن جاتتاؤعا ءماجبذر قازاق ءتئلدئ مةكتةپتةردةگئ قازئرگئ جاعدايعا ذقساس بولدئ.

ةكئنشئدةن، تئلدئك ورتا بولمادئ. سوندئقتان مةن گازةتتةرگة جازئلدئم. ولاردئ ماعان قازاقستاننان سالئپ جئبةرةتئن، ال قازئر بارئنة ينتةرنةت ارقئلئ قولجةتئمدئ.

- قازاق ءتئلئن مةثگةرئپ، زةرتتةؤدئ 20 جئل بذرئن قولعا العان ةكةنسئز. ءسئزدئث پئكئرئثئزشة، وسئ جئلدار ئشئندة قازاقستاندا قازاق ءتئلئنئث جاعدايئ وزگةردئ ما؟

- ءسوزسئز، وزگةردئ! ءتئلدئث قولدانئلؤ اياسئ، اسئرةسة قالالارداعئ ورتاسئ كةثةيدئ. مئسالعا، 20 جئل دةمةي-اق قويايئن، 10 جئل بذرئن الماتئ مةن استانا قالالارئنئث كوشةلةرئندة قازاق تئلئندة اثگئمةلةسكةندةردئ از كةزدةستئرةتئنمئن. وسئ كةزدة سونداي-اق تةلةارنالاردا قازاقشا باعدارلامالار مةن دةرةكتئ فيلمدةر وتة از بولاتئن. سونئمةن قاتار، قازاق مةكتةپتةرئندة وقيتئن قازاقتاردئث پايئزدئق ذلةسئ ارتتئ. قازئر جاعداي ءبئرشاما جاقساردئ. دةيتذرعانمةن، كذتئلئپ وتئرعان مةجةگة ءالئ جةتكةن جوق.

- ونئث سةبةبئ نةدة دةپ ويلايسئز؟

- مةن بئلاي ايتار ةدئم، 1989 جئلئ «ءتئل تؤرالئ» العاشقئ زاث قابئلدانعاندا، وسئ تذستا اتاپ وتةيئن، ول ورئسشا نذسقاسئندا «زاكون و يازئكاح» بولعانئمةن، قازاقشاسئندا «ءتئل تؤرالئ» دةپ بةكئتئلدئ. بذل دا ارينة، كةزدةيسوق ةمةس. مةنئث ويئمشا، زاثدئ ازئرلةؤ بارئسئندا باسقا مةملةكةتتةردة قابئلدانعان زاثدارعا كوپ كوثئل ءبولئندئ. ةث الدئمةن - بالتئق جاعالاؤئ ةلدةرئنة. «ولار ءوز تئلدةرئن دامئتسا، ءبئز دة دامئتامئز، ءبئزدئث قاي جةرئمئز كةم؟» دةپ ازئرلةنگةن سياقتئ.

ءبئراق قازاقستانداعئ جاعدايدا بالتئق جانة باسقا ةلدةردةگئ جاعدايمةن سالئستئرؤعا مذلدةم كةلمةيتئن. ونئث ءبئرئنشئ سةبةبئ - دةموگرافيادا. 89- جئلعئ ساناقتئث ناتيجةسئندة قازاقستانداعئ قازاقتاردئث سانئ جالپئ حالئقتئث 40 پايئزئنا جةتةر-جةتپةس بولدئ. وسئ شامالاس ذلةستة ورئستار بولسا، قالعان 20 پايئزئن وزگة ذلتتار قذرادئ. قالالاردا ءاربئر قازاققا ةكئ ورئستان كةلدئ. بذل دةگةنئثئز - قازاق ءتئلدئ ورتا مذلدةم جوق دةگةن ءسوز. ونداي ورتادا قازاق تئلئنةن ءبئلئم بةرةتئن بئلئكتئ مذعالئمدةردئث دة سانئ شامالئ بولدئ. سوندئقتان، قازاق ءتئلئن نةعذرلئم از ؤاقئتتا دامئتؤ - مذمكئن ةمةس جاعداي ةدئ.

ونئث ذستئنة، قاتةلةسپةسةم، 90- جئلدئث ماؤسئمئندا، ءالئ كةثةس ؤاقئتئندا، الداعئ بةس جئلدا قازاقستاندا ءئس جذرگئزؤ تولئقتاي قازاقشاعا كوشئرئلةتئندئگئ ايتئلعان قارار قابئلداندئ. ءوزئثئز ويلاپ كورسةثئز، سول كةزدة قوستاناي مةن پةتروپاأل قالالارئندا قازاقتاردئث سانئ نةبارئ 10 پايئز عانا بولاتئن. ال سولاردئث ئشئندة تةك جارتئسئ عانا قازاق تئلئندة جازا الدئ. جوعارئ وقؤ ورئنداردا قازاق توپتار وقؤلئقتئث جوقتئعئنان ءبارئ ءبئر ورئس تئلئندة ءبئلئم الدئ.

كةيئن دة، تاؤةلسئزدئك جئلدارئ قابئلدانعان «ب ا ق تؤرالئ» زاثدا قازاق ءتئلئنئث تةلةارنالارداعئ ذلةسئ 50 پايئزدان كةم بولماؤئ كةرةكتئگئ جازئلدئ. ءبئراق، عاپؤ ةتئثئز، الدئمةن ساپانئ ويلاؤ كةرةك قوي. ذلةس مةيلئ، 100 پايئزعا جةتكئزئلسئن، ءبئراق ساپا جوق بولسا - كورةرمةن ءبارئءبئر رةسةيلئك ارناعا اؤئسادئ.

تذيئندةپ كةلگةندة، سول كةزدةگئ اسئعئس قادامدار قازاق ءتئلئنئث بةدةلئن ءتذسئرئپ الدئ. ةث الدئمةن وعان مةملةكةتتئث ءوزئ دايئن ةمةس ةدئ. سوندئقتان حالئقتئث جادئندا ونسئز دا قالئپتاسقان - «قازاق تئلدةگئ نارسةنئث - ساپاسئ تومةن» دةگةن تذسئنئك ودان بةتةر ذدةي ءتذستئ. ءسوزسئز، قازاقستاندا ساؤاتتئلئق دةثگةيئ وتة جوعارئ بولدئ، ءبئراق باسئمدئق ورئس ءتئلئ جاعئندا ةدئ.

- ءسئزدئ قازاق تئلئنئث ناعئز مامانئ دةسةك ارتئق ايتقان بولماس. ونئمةن بئرگة قازاقستاندا تئلدةردئ قولدانؤ مةن دامئتؤدئث 2011-2020 جئلدارعا ارنالعان مةملةكةتتئك باعدارلاماسئنئث جوباسئن ازئرلةؤگة كةثةسشئ رةتئندة ارنايئ شاقئرتئلدئثئز. سئرت كوز - سئنشئ، باعدارلاما كوثئلئثئزدةن شئقتئ ما؟

- مةن بئرئنشئدةن، مذنداي باعدارلامانئث ازئرلةنگةنئنة قاتتئ قؤاندئم. ويتكةنئ مةن قازاق ءتئلئنئث جاناشئرئمئن. ماعان اسا ذناعانئ باعدارلامادا ءتئلدئ ذيرةتؤگة ذلكةن كوثئل بولئنگةن. ول بالاباقشادان باستاپ جوعارئ وقؤ ورئندارئن دا قامتي قولعا الئنباقشئ.

بذگئنگئ كذنگة دةيئن قازاق تئلئندةگئ ءئس جذرگئزؤدئ جوعارئ دةثگةيگة جةتكئزؤ مئندةتئ قويئلئپ كةلدئ جانة قازئر دة قويئلئپ وتئر. ءبئراق بذل - ماسةلةنئث شةشئمئ ةمةس قوي. رةسمي مالئمةتتةرگة سايكةس، سئزدةردة قازئر ءئس جذرگئزؤ 70 پايئز قازاقشاعا كوشئرئلدئ. ءبئراق شئنتؤايتئندا ونئث قالاي جذرگئزئلئپ جاتقانئن وزدةرئثئز دة بئلةسئزدةر.

مةنئث ويئمشا، پروبلةمانئ شةشؤدئ ءاؤ باستاپ ءتئلدئ ذيرةتؤدةن باستاؤ كةرةك ةدئ. بذل ماسةلةنئ كةش دةگةننئث وزئندة، 97- جئلدان باستاپ قولعا العاندا، سول جئلدارئ مةكتةپ تابالدئرئعئن اتتاعان بالالار قازئر قازاق ءتئلئن ءبئلئپ شئعؤشئ ةدئ. بذگئن ولاردئث باسئم دةنئ ورتا ءبئلئمدئ ورئسشا مةثگةرئپ شئققاندئقتان، «باياعئ جارتاس - سول جارتاس» بولئپ، باياعئ پروبلةمالار قايتادان الدان شئعئپ وتئر.

ءوز ويئم، ءتئلدئ ذيرةتؤ دةثگةيئن كوتةرؤ ءذشئن جاقسئ ذستازدار قاجةت. ال جاقسئ ذستاز مةكتةپكة كةلؤ ءذشئن ةثبةكاقئنئ كوبةيتؤ قاجةت. ءوز كةزئندة ستالين مئرزا ايتپاقشئ: «كادرلار ءبارئن شةشةدئ». باعدارلامانئث بذل تذسئنا كوثئلئم تولدئ. ءبئراق سوندا دا قاعازدا بار نارسةنئ ئسكة اسئرؤ بولةك اثگئمة. تةك بذل تذستا مةنئ «مئنانئ مذنشا پايئزعا ورئنداؤ كةرةك، مئنانئ مئنشا پايئزدئق دةثگةيگة جةتكئزؤ قاجةت»، دةگةن قاپتاعان ساندار ابئرجئتادئ. ساندئق كورسةتكئشتةر ماثئزدئ عوي، ءبئراق ساپا ماثئزدئراق. مئسالعا، كةلةشةكتة قازاقستان تاريحئن قازاق تئلئندة ذيرةتؤدئ باستاؤعا بولادئ. ول ءذشئن قازاق ءتئلئن تةك وقئتؤ باعدارلاماسئنئث ءتئلئ ةمةس، اقپارات پةن ءبئلئم الؤدئث تئلئنة اينالدئرؤ قاجةت. سوندا عانا سذرانئس بولادئ. ال مذعالئم ساباقتئ كئتاپتان باس كوتةرمةي، الدئنداعئنئ وقئپ بةرؤمةن عانا وتكئزسة، پان وقؤشئلاردئث قئزئعؤشئلئعئن تؤدئرماسئ انئق.

ةكئنشئدةن، وندا ب ا ق-تاردا بالالار مةن جاستارعا ارنالعان قازاق ءتئلدئ كونتةنتتئ كةثةيتؤ قاجةتتئگئ جازئلعان. مذمكئن، بذل بولاشاققا باعئتتالعان جوسپار شئعار، ويتكةنئ مذندا تاعئ ةث الدئمةن، ساپانئ ويلاؤ كةرةك. تاعئ دا ايتامئن، كونتةنت 100 پايئزعا جةتكئزئلئپ، ساپا تومةن بولسا - جةثئلدئث دةي بةر. ادامداردا «قازاق ءتئلئ»، دةگةندة «تومةن ساپا» دةگةن اسسوسياسيا قالئپتاسپاؤ كةرةك.

ايتپاقشئ، قئرعئزستان ءبئر جئل بذرئن تةلةارنالارعا قاتئستئ وسئنداي زاث قابئلدادئ. ءبئراق قئرعئزستانعا قاراعاندا قازاقستاندا ول ءذشئن بارلئق جاعداي بار عوي. ماعان مئسالعا، قازئر قازاقستاندئق تةلةارنالاردا ءجذرئپ جاتقان سپورتتئق باعدارالامالاردئث ورئس-قازاق تئلدةرئندة جذرگئزئلةتئنئ ذنايدئ. مةن ءبئر جاعئنان سپورتتئ كورةمئن، ءبئر جاعئنان ءتئلئمدئ جاتتئقتئرامئن.

مةن وسئ رةتتة سونداي-اق، بالالارعا ارنالعان باعدارلامالارعا دا نازار اؤدارؤدئ ذسئنار ةدئم. بالا كئشكةنتايئنان وتة ادةمئ قازاق ءتئلئن تئثداپ وسسة، كةيئن مةكتةپكة بارعاندا وعان ءبئلئم بةرؤدئ «ا» ارپئنةن باستاؤدئث قاجةتئ دة بولمايدئ. ونئمةن بئرگة، باعدارلاما ساپالئ بولسا، ونئ قازاقتارمةن بئرگة ماشالار مةن ساشالار دا كورةر ةدئ.

ذشئنشئدةن، ءتئلدئ ذيرةتؤدة الدئمةن گرامماتيكا مةن كوممؤنيكاتيأتئ ادئستةرگة باسئمدئق بةرئلةتئنئ ذنادئ. ول دذرئس. ويتكةنئ گرامماتيكانئ بةسكة جاتتاپ الئپ، اؤئزةكئدة ءلام-ميم دةي الماسا نةسئ جاقسئ؟ سوندئقتان، قاتة سويلةسة سويلةي بةرسئن، تاجئريبة ذيرةتةدئ، ايتةؤئر سويلةؤدئ باستاسا بولدئ.

سونئمةن بةرگة، تةرمينولوگيا مةن ونوماستيكانئ دامئتؤ بويئنشا قولعا الئنباق شارالار كوثئلگة قونئمدئ بولدئ. مةن بذل ماسةلةلةردئث ماثئزدئ ةكةنئنة كةلئسةمئن، دةگةنمةن، مةنئث ويئمشا، قازئر قازاق ءتئلئنئث نورمالارئن انئقتاؤ، ونئث كورپؤسئ مةن ستيليستيكاسئ بويئنشا عئلئمي جذمئستار جاساؤ قاجةت.

تورتئنشئدةن، باعدارلامادا قازاقستانعا وزگة ذلتتاردئث تئلدةرئ دة وتة ماثئزدئ ةكةندئگئ قاداپ ايتئلعان. اعئلشئن ءتئلئن ءبئلؤ دةثگةيئ ارتتئرئلاتئن بولادئ.

مةن اعئلشئن بولعاندئقتان، وزگة ذلتتاردئث ءتئلئن دامئتؤ ماسةلةسئنة قاتئستئ پئكئر ايتا المايمئن جانة امةريكانئ ذلگئ رةتئندة ذسئنا المايمئن. بئزدة وزگة ذلتتارعا دةگةن قارئم-قاتئناس ناشار، ءبئراق قازئر بذل ماسةلةنئ قولعا الؤ قاجةتتئگئ تؤرالئ ايتئلا باستاعان سياقتئ. دةيتذرعانمةن، ا ق ش-قا قونئس اؤدارؤشئ باسقا حالئقتاردئث بارلئعئنئث تئلئنة قولداؤ بئلدئرةيئك، دةگةن ماسةلةنئ ءوز باسئم كوتةرمةس ةدئم. ال قازاقستاندا جاعداي باسقا.

توقسان اؤئز ءسوزدئث توبئقتاي ءتذيئنئ - قازاق ءتئلئن مةملةكةتتئك مارتةبةسئنة لايئق دةثگةيگة كةلتئرؤگة بولادئ. قازاق ءتئلئن بارشا قازاقستاندئقتاردئث ءتئلئ ةتؤگة بولادئ. ول ءذشئن، قازاقتارعا عانا ةمةس، باسقا دا ةتنوس وكئلدةرئنة: «قازاق ءتئلئ - قازاقستاندئ مةكةن ةتكةن بارشا حالئقتئث ورتاق مةملةكةتتئك ءتئلئ دةپ ناسيحاتتاؤ كةرةك. قازاق ءتئلئ - گذلدةنگةن، زاماناؤي قازاقستان قوعامئنئث ءتئلئ»، دةؤ كةرةك.

- ورئس ءتئلئن ساقتاي وتئرئپ، مذنئث بارئنة قول جةتكئزؤگة بولادئ ما؟

- بولادئ. ورئس ءتئلئ قانعا سئثگةن نارسة، سوندئقتان ونئث بولاشاقتا قانداي دا ءبئر رولئ ءبارئ ءبئر بولادئ. ونئث ذستئنة ورئس تئلئندة جازئلعان قاپتاعان ادةبيةتتئ قازاق تئلئنة اؤدارئپ تاستاؤ مذمكئن ةمةس. الدئمةن ءتذيئندئ تارقاتؤدئ مةكتةپتةردةن باستاؤ كةرةك، ماسةلةن، باعدارلامالاردئ قئسقارتؤدان. نة دةگةنمةن، قازاقستاندا ءبئراز سالالاردا باسةكة كوپكة دةيئن جالعاسادئ. ول مئندةتتئ تذردة قازاق پةن ورئس تئلدةرئنئث اراسئندا ةمةس، ورئس پةن اعئلشئن تئلدةرئنئث اراسئندا بولؤئ مذمكئن. مئسالعا، مةديسينالئق ينستيتؤتتا ساباق بةرةتئن تانئسئم، ايتا كةتةيئن، ذلتئ - قازاق، مةديسينانئث قازاق تئلئندة بةرئلؤئنة مذلدةم قارسئ. سونداي-اق ول مةديسينانئث ورئس تئلئندة دة ذيرةتئلؤئنة قارسئ. ونئث پايئمداؤئنشا، مةديسينا بارلئق جةردة تةك اعئلشئنشا ذيرةتئلؤئ ءتيئس. ارينة بذل تةك سؤبيةكتيأتئ پئكئر.

مةن تاياؤدا موثعوليادا بولدئم. وندا ورئس ءتئلئنئث ءئزئ دة قالماعان. تاجئكستاندا دا ورئستار ساؤساقپةن سانارلئق. سول سياقتئ تذرئكمةنستاندا دا قازئر ورئس تئلئندةگئ ءبئر عانا مةكتةپ بار. ال باسقا مةكتةپتةردة ورئس تئلئندةگئ توپتار عانا بار.

نةگة؟ بئرئنشئدةن، ولاردئث رةسةيمةن قارئم-قاتئناستارئ قازئر ءالسئز. موثعوليا كوبئنة قئتايمةن ئقپالداستئقتا. ءبئراق موثعوليا جاپپاي قئتاي ءتئلئن ذيرةنئپ جاتقان جوق. ولاردئث ورتاق قارئم-قاتئناس ءتئلئ - اعئلشئن ءتئلئ.

- سذحباتئثئزعا راحمةت! قازاق ءتئلدئ ورتامئز ءسئز سياقتئ ازاماتتارمةن تولئعا بةرسئن.

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى