كوشئ-قون زاثئ ةث الدئمةن ورالماننئث جاعدايئنا بارئنشا وث اسةر ةتسة يگئ

18- ئ. قازاقپارات /قانات مامةتقازئ ذلئ/ ‑ كوشئ-قون ماسةلةسئ، ونئث ئشئندة تاريحي وتانئنا كةلگئسئ كةلةتئندةر مةن تاعدئر تاؤقئمةتئنةن شةتةل اسئپ بارئپ، ةلگة ورالعان «ورالمان» اتانئپ جذرگةندار ماسةلةسئ سوثعئ جئلدارئ مةملةكةتتئك ساياساتتئث اسا نازئك قئرلارئنا اينالئپ بارادئ

كوشئ-قون زاثئ ةث الدئمةن ورالماننئث جاعدايئنا بارئنشا وث اسةر ةتسة يگئ

شئندئعئندا، 2020 جئلعا دةيئن حالئق سانئن 20 ميليوندئق مةجةگة جةتكئزؤدئ كوزدةيتئن قازاقستان ءذشئن ةتنيكالئق قازاقتاردئ ةلگة اكةلؤ ماسةلةسئ اسا ماثئزدئ ستراتةگيالئق مئندةتتةرئنئث ءبئرئ.

تاؤةلسئزدئكتةن بةرئ قازاقستانعا ورالعان شةتةلدةگئ قانداستارئمئزدئث سانئ 1 ميليوننان اسقانئ تؤرالئ رةسمي مالئمةتتةردة ايتئلادئ. وتة قؤانتارلئق كورسةتكئش. دةگةنمةن، ةجةلگئ اتا قونئسئنا ورالعان وسئناؤ قالئث جذرتشئلئقتئث اتامةكةنگة كةلئپ ورنئعؤئ وپ-وثاي بولا قويعان جوق. سوندا دا، ولاردئث باسئم بولئگئ قازئرگئ قازاق قوعامئنا ارالاسئپ، سئثئسئپ ذلگةردئ. ةندئگئ ماقسات ةلباسئ ذندةگةن 20 ميليونعا جةتؤ ذدةسئنةن شئعؤ بولسا، بذندا دا نةگئزگئ ارقا سذيةر - شةتةلدةگئ قانداستار. ونئث ذستئنة قازاق ةلئندة جذزةگة اسئرئلاتئن اؤقئمدئ يندؤستريالاندئرؤ باعدارلاماسئ ةثبةك نارئعئن قئمتاپ ذستاؤعا، ئشكئ-سئرتقئ كوشئ-قون ماسةلةسئنة اسا سالماقتئ قاراؤدئ، جاثاشا ساياسات ذستانؤدئ قاجةت ةتةدئ.

وسئعان وراي بولؤئ ءتيئس، قازاقستانداعئ كوشئ-قون زاثناماسئنئث زاماناؤي تذجئرئمداماسئن قالئپتاستئرؤ ماقساتئندا ةثبةك جانة حالئقتئ الةؤمةتتئك مينيسترلئگئ «حالئقتئث كوشئ-قونئ تؤرالئ» زاث جوباسئن ازئرلةپ، پارلامةنت ماجئلئسئنة جولداعان بولاتئن. اتالمئش قذجاتتئث نةگئزگئ ماقساتئ ةلئمئزدئث الةؤمةتتئك-ةكونوميكالئق دامؤ مذددةسئنة ساي كوشئ-قون ذدةرئستةرئن جاثارتؤ بولئپ تابئلادئ. بذنداعئ جاثارتؤدئث نةگئزگئ جاثالئقتارئ دا ئشكئ-سئرتقئ كوشئ-قون مةن حالئقتئث دذرئس ورنالاسؤئن قامتيتئن بئرنةشة باعدارعا بولئنةدئ. ذدةرئستئ بولجاؤ، جوسپارلاؤ جانة ساراپتاؤ شارالارئ دا زاثنامالئق دةثگةيدة قامتئلادئ. ياعني، قازئرگئ قولدانئستاعئ كوشئ-قون تؤرالئ زاثنامادا باسئم جاعدايدا ةثبةك ميگرانتتارئ جانة ةتنيكالئق كوشئ-قون ماسةلةلةرئ قامتئلسا، ةندئ بذل سالانئث زاثنامالئق قامتؤ اؤقئمئ دا كةثي تذسةدئ. ونئث ئشئندة ورالمان مارتةبةسئ مةن ماسةلةسئنة دة وزگةشةلئكتةر ةنگئزئلةدئ. «ةتنيكالئق كوشئ-قون ساياساتئندا ءبئرقاتار وزگةرئستةر بار. بذل رةتتة شةتةلدةردة تذراتئن ةتنيكالئق قازاقتارمةن جذمئس ئستةؤ بارئسئنداعئ شةتةلدةگئ قازاقستان مةكةمةلةرئنئث رولئن ارتتئرؤ كوزدةلةدئ. ورالماندارعا بةرئلةتئن الةؤمةتتئك قولداؤلار مولشةرئ ولاردئث قونئستانعان وثئرلةرئنة بايلانئستئ سارالانادئ. بذندا ورالمانداردئث باسئم بولئگئن سولتذستئك اؤداندارعا شوعئرلاندئرؤ بويئنشا ئنتالاندئرؤ شارالارئ قاراستئرئلادئ. كأوتاعا ةنگئزئلگةننةن كةيئن شارتتاردئ ورئنداماعان جاعدايدا ولارعا الةؤمةتتئك قولداؤ رةتئندة بةرئلگةن قاراجاتتئ قايتارئپ الؤ تؤرالئ جاؤاپكةرشئلئك قامتئلادئ»، دةيدئ ةثبةك جانة حالئقتئ الةؤمةتتئك قورعاؤ ءمينيسترئ گذلشارا ءابدئحالئقوأا. وتانداستاردئ اتامةكةنئنة ورالتؤدئث 20 جئلدئق تاريحي تاجئريبةسئنةن كةيئن زاثنامالئق دةثگةيدة ذسئنئلئپ وتئرعان نةگئزگئ جاثالئقتاردئث ءبئر پاراسئ وسئعان سايادئ.

الايدا، قوعامنئث، اسئرةسة اتا قونئسئن اثساعان شةتةلدةگئ قانداستارئمئزدئث مذددةسئن قورعاپ جذرگةن توپتئث وسئ زاث جوباسئنئث جاثا رةداكسياسئنداعئ جاثالئقتارعا كوثئلدةرئ تولئق ةمةس. «ءبئز وسئ جولعئ پارلامةنتكة تذسكةن زاث جوباسئنئث كةرةعار تذستارئن ايتقئمئز كةلةدئ. سونئمةن بئرگة، بذعان دةيئنگئ قولدانئستاعئ ولقئ تذستار ةندئگئ جاثا جوبادا شةشئلسة ةكةن دةپ ذمئتتةندئك. بذلاي بولمايتئن ءتارئزدئ. ويتكةنئ، قولدانئستاعئ زاثنامادا ازاماتتئق العاننان كةيئن «ورالمان» مارتةبةسئنئث بئردةن جويئلاتئندئعئ تؤرالئ باپ بار ةدئ. بذل تذزةتئلگةن جوق، قايتا وسئنئ ودان سايئن قيئنداتئپ جئبةرئپتئ. ماسةلةن، ذسئنئلعان زاث جوباسئندا ورالماندار ءبئر جئل ئشئندة ازاماتتئعئن المايتئن بولسا، ولارعا ازاماتتئق ماثگئ بةرئلمةيتئندةي نورمالار قامتئلعان. بذدان بولةك، بذرئن قازاقستانعا كةلئپ وقيتئن شةتةلدئك قازاق جاستارئ، مةكتةپ وقؤشئلارئ سوندا وقئپ ءجذرئپ-اق ازاماتتئق الاتئن ةدئ. ةندئگئ كذنئ ونداي جاستار تةك وقؤئن اياقتاعاننان كةيئن عانا ازاماتتئققا قول جةتكئزةدئ. بذنداي شةكتةؤدئ شيئرلاتؤدئث قاجةتتئلئگئ قانشا؟»، دةيدئ «جةبةؤ» ورالمانداردئث رةسپؤبليكالئق قوعامدئق بئرلةستئگئنئث اتقارؤشئ كةثةسئنئث ءتوراعاسئ راقئم ايئپ ذلئ. ونئث پئكئرئنشة، قازاقستاندا ورالماندارعا بةرئلةتئن اتاؤلئ الةؤمةتتئك كومةكتةر مةن جاردةم اقئلاردئث بارلئعئ ورالماندار ازاماتتئق العاننان كةيئن عانا باعئتتالؤئ ءتيئس. ياعني، ءبئرئنشئ ازاماتتئق الئپ، سوسئن مةملةكةتتئك قولداؤلار جاسالؤئ شارت. ال قازئرگئ جاعدايدا قازاقستاندا الةؤمةتتئك كومةكتةر ازاماتتئق الماي تذرئپ بةرئلةدئ دة، ازاماتتئق العان ساتتةن باستاپ ونداي كومةكتةردةن ساپ تئيئلادئ، مارتةبةسئمةن بئرگة ورالمان بارلئق جةثئلدئكتةرئنةن دة جذرداي بولادئ.

«جاثا زاث جوباسئن ازئرلةؤشئلةر ورالماندارعا قاتئستئ ازاماتتئق الؤ ماسةلةسئن جةثئلدةتةمئز دةپ وتئر. ءبئراق، ودان كةلةر جاقسئلئق از. ماسةلةن، ئشكئ ئستةر ءمينيسترئنئث بذيرئعئنا سايكةس، ازاماتتئق ماسةلةسئن قاراؤ 3 ايدان اسپاؤئ ءتيئس. دةمةك، «ورالمان» مارتةبةسئ دةگةن دة 3 ايدان اسپايدئ دةگةن ءسوز. ال 3 ايدان كةيئن ورالمان مارتةبةسئندةگئ ادام ازاماتتئققا ءوتئپ، بارئنةن ماقذرئم قالادئ، سوندا ولاردئث كئناسئ نة؟ زاث جوباسئن ازئرلةؤ بارئسئندا الةمدئك تاجئريبة دة دذرئس زةردةلةنبةگةن. ماسةلةن، نةمئستةر بارلئق جاعدايدئ، قولداؤدئ ءبئز ايتئپ وتئرعانداي ازاماتتئق العاننان كةيئن عانا جذزةگة اسئرادئ. بذنداي ماسةلة قازاقستاندا دا قارالؤئ ءتيئس ةدئ. راس، ادام بولعان سوث «الاسئ» دا بولادئ. ورالمةن مارتةبةسئن الئپ، كةيئن قايتا ةلئنة كةتئپ قالعاندار بار شئعار. ءبئراق، ةلدة قالعان، ازاماتتئعئن العان ورالماننئث قذقئ نةگة بئردةن شةكتةلؤئ ءتيئس. قايتا ةلگة كةلگةن، ورالمان مارتةبةسئن العاندارعا ازاماتتئقتان كةيئن دة 4-5 جئلعا دةيئن جةثئلدئكتةر بةرئلؤئ شارت»، دةدئ ر. ايئپ ذلئ.

ونئث سوزئنة قاراعاندا، كةزئندةگئ زار زاماندا تذركياعا اؤئپ بارعان قانداستارئمئزعا سول ةلدئث ذكئمةتئ 5 جئلعا دةيئن جةثئلدئكتةر بةرگةن. «ال قازئرگئ كذندة بئزدة ءبارئ كةرةعار. ورالمان بوپ كةلئپ، ازاماتتئعئثدئ الساث - بارئنةن ايئرئلاسئث، ال ءبئر جئلعا دةيئن الماساث - ماثگئ المايسئث»، دةدئ ول.

جالپئ، ورالمان ماسةلةسئ ءبئر زاثنئث اياسئندا شةشئلةتئن دذنية ةمةس. زاثنان بذرئن الدئمةن بذل باعئتتاعئ مةملةكةتتئك كوزقاراستئ تةرةثدةتؤ قاجةت سةكئلدئ. ويتكةنئ، كةيئنگئ كةزدةرئ شةتةلدئك قانداستئرئمئزدئث ةلگة كةلئپ-كةتؤئنة قاتئستئ قيئندئقتار تؤئندايتئنئ ءجيئ ايتئلا باستادئ. بذل تذرعئدا كةشةگئ ءماجئلئس وتئرئسئندا دةپؤتات بةكبولات تئلةؤحان، «ةلگة شئعئپ-كئرؤ أيزاسئن الا الماي جذرگةن قانداستارئمئز «بذگئنگئ كذنئ بذرئنعئ كذنئنة زار بوپ قالعان»، دةپ مالئمدةگةن بولاتئن. ونئث ايتؤئنشا، جاقئندا قئتايدان اتامةكةنگة ات ارئلتئپ ارةث جةتكةن ءبئر توپ قانداستارئمئز ةلدةن كةرئ قايتؤعا ءماجبذر بولعان. بذعان سةبةپ - أيزا جانة تئركةؤ جذيةسئندةگئ وزگةرئستةر. دةپؤتات جالپئ شةتةلدئكتةردئث أيزاسئن سةبةپسئز سوزباؤ، ولاردئث ةلئمئزدة زاثسئز جذمئستانؤئنا توسقاؤئل قويؤ ءذشئن ذلتتئق قاؤئپسئزدئك تذرعئسئنان الئپ قاراعاندا بذنداي وزگةرئستةردئ دذرئس شارا دةپ سانايدئ. «توقتالا كةتةتئن جايت، بذعان دةيئن شةتةل ازاماتئنئث ءتول قذجاتئن تئركةؤ، قاجةتتئ جاعدايدا أيزا بةرؤ جذمئستارئن قالئپتاسقان ذردئسكة ساي ق ر ئشكئ ئستةر مينيسترلئگئنئث كوشئ-قون پوليسياسئ اتقارئپ كةلگةن بولاتئن. ءبئزدئث ةلدة عانا ةمةس، الةم ةلدئرئنئث كوبئندة وسئ ءتارتئپ ساقتالادئ. اعئمداعئ جئلعئ ناؤرئزدئث 1 ئنةن باستاپ شةتةل ازاماتتارئنا جةكة ساپار ئسكةرلئك أيزالار بةرؤ قذزئرةتئ سئرتقئ ئستةر مينيسترلئگئنئث قذزئرئنا تيةسئلئ بولئپ شةشئلگةن. ال شةتةلدئكتةردئ تئركةؤ جانة ةلدةن شئعؤ أيزاسئن بةرؤ بذرئنعئداي كوشئ-قون پوليسياسئنا جذكتةلگةن. بذل جاعداي ةث الدئمةن قئتايدان كةلةتئن قانداستار ءذشئن ذلكةن قولايسئزدئقتار تؤدئرئپ وتئر»، دةدئ ب. تئلةؤحان. ونئث سوزئنة قاراعاندا، كوشئ-قون پوليسياسئنا بارعان قانداستئرئمئزدئ ونداعئلار سئرتقئ ئستةر مينيسترلئگئنئث كونسؤلدئق قئزمةت دةپارتامةنتئنة سئلتةپ شئعارئپ سالادئ. ال كونسؤلدئق قئزمةت دةپارتامةنتئندةگئلةر قئتايدان كةلگةن قازاقتاردئث جةكة ساپار أيزالارئن ذزارتپاي، كةلگةن أيزامةن كةرئ قايتارادئ ةكةن.

«بةكبولاتتئث ايتئپ وتئرعانئ دذرئس. دذنيةجذزئ قازاقتارئنئث 3- قذرئلتايئنئث حاتتاما شةشئمدةرئندة قئتاي قازاقتارئنا شاقئرتؤسئز أيزا بةرؤ تؤرالئ قاؤلئ بار ةدئ. بذنداي باستامانئ ةلباسئنئث ءوزئ قولداعان. ءبئراق، ول تولئق اتقارئلماي كةلةدئ. قازئر قئتايدان قازاقتار كةلسة، كوشئ-قون پوليسياسئ ونئث تئركةلؤئن، ول ءذشئن توقتاعان ءذيئنئث ءذي كئتاپشاسئن سذراتادئ. ال ءوزئ قازاقستانعا العاش كةلسة، مذندا تامئر-تانئسئ، تؤئسئ بولماسا ول كئتاپشانئ قايدان الادئ. بذدان ءارئ جاعداي تئپتةن قيئندايدئ. جاثاعئ اتامةكةنگة اثسارئ اؤئپ كةلگةن قازاقتئث بةس كذندئك تئركةلگةن مةرزئمئ اسئپ كةتةدئ. سوسئن كوشئ-قون پوليسياسئ ولارعا ةندئ ةلگة كةلمةستةي ةتئپ، قارا تاثبانئ باسئپ، شةكارادان ءارئ اسئرادئ. بذنئ قئسئم دةپ ايتپاعاندا نة دةيمئز؟!»، دةدئ ر. ايئپ ذلئ.

بئرلةستئك وكئلئنئث اثگئمةسئنة قاراعاندا، قازاقستاندا ورالماندارعا قاتئستئ قانداي دا كوزگة كورئنبةيتئن الئپ كذشتةردئث ارةكةتئ، ذلكةن جولمةن جاسالاتئن شئم-شئتئرئق كةدةرگئسئ بار سةكئلدئ سةزئلةدئ. «ءبئزدئث ذسئنئستارئمئزدئ، جاعدايئمئزدئ دذنيةجذزئ قازاقتارئ قاؤئمداستئعئ تولئق بئلةدئ. الايدا، بذل باعئتتا قاؤئمداستئق وثدئ پئكئر جذرگئزئپ جاتقان جوق. ءتئپتئ، ت. ماماشةأتئث كوزقاراسئ دا باسقاشالاؤ. اؤةلئ، «ورالماندار، سئزدةر ساياساتپةن اينالئسؤدئ قويئثئزدار» دةگةندةي ذسئنئستار ايتادئ، دةدئ ر. ايئپ ذلئ.

دةگةنمةن، ورالماندارعا قاتئستئ زاثناماعا بايلانئستئ الدئن الا كةسئپ-پئشئپ بئردةثة ايتؤ ةرتةرةك. ويتكةنئ، ءماجئلئستئث قاراؤئنا الئنعان زاث جوباسئ ءالئ دة تالقئلانادئ، پئسئقتالادئ. ةث باستئسئ زاثدئ قابئلداؤ ذدةرئسئنة باستان-اياق مذددةلئ تاراپتاردئ تةثدةي قاتئستئرؤ، زاث شئعارماشئلئعئندا ولاردئث پئكئرئمةن، قوعامنئث پئكئرئمةن ساناسؤ اسا قاجةت. سوندا عانا كوشئ-قون ذدةرئسئن دة، ورالماندار ماسةلةسئن دة جةتئلدئرة تذسؤگة بولادئ. ال ءبئز اثگئمةگة تارتقان «جةبةؤ» ورالمانداردئث رةسپؤبليكالئق بئرلةستئگئنئث اتقارؤشئ كةثةسئنئث ءتوراعاسئ راقئم ايئپ ذلئ بذنداي مذمكئندئكتةردئث تارئلئپ وتئرعانئنا الاثداؤشئلئق بئلدئرةدئ. بذگئن دة پارلامةنت سةناتئندا «قازاقستانداعئ كوشئ-قون پروسةستةرئ جانة كوشئ-قون سالاسئنداعئ زاثنامانئ جةتئلدئرؤ پةرسپةكتيأالارئ» تاقئرئبئندا وتكةن عئلئمي-پراكتيكالئق كونفةرةنسياعا جوعارئداعئ بئرلةستئكتئث وكئلئ قاتئسا الماي، ذسئنئسئن وتكئزة الماي، ةسئكتةن سئعالاعان كذيئ قايتتئ.

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى