باسقامئر ورتاعاسئرلئق قالا ورنئ
سئرلاردا ورتالئق قازاقستاندا بولعان قالالار ئشئندةگئ ساؤلةت ونةرئنئث ةث كذردةلئلةرئنئث ءبئرئ. تاريحي دةرةكتةردة اتتارئ اتالاتئن ورتالئق قازاقستانداعئ ورتا عاسئرلئق قالالاردئث بارلئعئنا جؤئعئ ذلئتاؤ-جةزقازعان وثئرئندة ورنالاسقان
ولار وعئز (گؤز) تايپالارئنئث VІІІ-ХІعاسئرلارداعئ تذراقتارئ رةتئندة بةلگئلئ بولدئ. بذل قالالاردئث وسئ وثئردة تذرعان ورئندارئن انئقتاؤعا عالئمدار س.اگادجانوأ پةن ءا.مارعذلان ذلكةن ذلةس قوستئ. ولار ايگئلئ اراب تاريحشئسئ ءال-يدريسيدئث «نؤزحات-ال-مؤشتاك في يحتاراك ال-افاك» اتتئ ةثبةگئ مةن «سؤرات ال-ارد» (جةر بةدةرئ) اتتئ كارتاسئن زةرتتةؤ بارئسئندا ذلئتاؤداعئ ةجةلگئ قالالار مةن ئرگةلئ قونئستاردئث جذرتتارئن ايقئنداپ بةرگةن. كونة دةرةكتةردة قيان (حيام) قالاسئ وعئزداردئث باس قالاسئ (استاناسئ) رةتئندة اتالادئ. ءال-يدريسي كارتاسئندا ول سارئسؤعا (رؤزا) قذياتئن كةثگئر (ماگرا) وزةنئنئث باس جاعئندا، ةرتاعئ (ذلئتاؤ) تاؤئنئث شئعئس بةتئندة تذر. ونئث ورنالاسقان جةرئ باسقامئر اتاپ جذرگةن ةجةلگئ قالانئث جذرتئنا ءدال كةلةدئ.
باسقامئر ةسكةرتكئشئ قاراعاندئ وبلئسئنئث جةزقازعان قالاسئنان 83 شاقئرئم جةردة، ذلئتاؤ اؤدانئنداعئ جةزدئ كةنتئنةن 25 شاقئرئم تةرئسكةيدة، جةزدئ وزةنئنئث سول جاعالاؤئنداعئ، تالدئساي وزةنئنئث قذيئلئسئندا، ةسقذلا شوقئلارئنئث قويناؤئندا ورنالاسقان. ةسكةرتكئشتئ العاش رةت عذلاما عالئم الكةي حاقان ذلئ مارعذلان زةرتتةگةن. كةيئننةن ارحةولوگتار س.جولداسبايةأ پةن ج.سمايئلوأ كةث كولةمدة جان-جاقتئ زةرتتةؤ جذمئستارئن جذرگئزدئ.
باسقامئر - كةشةندئ قذرئلئس. باسقامئر ةسكةرتكئشئنئث قذرامئنا قالا جذرتئنئث ذيئندئلةرئنةن باسقا ةكئ مازار، قورئم، ةكئ شاقئرئم جةردةگئ ةسقذلا شوقئسئنئث بيئك توبةسئندةگئ بيئكتئگئ 3،5 مةتر تاستان قالانعان قاراؤئل مذناراسئ، 0،8 شاقئرئم جةردةگئ سارئبذلاق قاينارئنان باستالئپ، قالا اينالاسئنا تارتئلعان ارئقتار جذيةسئ، 1،3 مةتر قاشئقتاعئ تةرةثدئگئ 20 مةتر شاحتا، كئرپئشتةردةن قالانئپ، ةدةنئنة تاس توسةلگةن، قالا ماثئنداعئ جةكة قذرئلئس كئرةدئ. قامال-قالانئث جالپئ اؤدانئ 90х90 مةتر. كئرةتئن باس قاقپاسئ ذلئتاؤعا باراتئن ةسكئ كةرؤةن جولئنا قاراي باعئتتالعان. قالانئث ورنئ شارشئ. قابئرعالارئنئث ذزئندئعئ 80 مةترگة جاقئن. ورتاسئندا تراپةسيا پئشةندةس سيتادةلئ بار. قالانئث سئرتئ دا، سيتادةلئ دة ورمةن جانة ودان شئققان جال توپئراقپةن قورشالعان. قورشاؤدئث استئثعئ ئرگةسئ جالپاق گرانيت تاستارمةن، ذستئنگئ جاعئ تاس پةن كذيدئرئلگةن كئرپئشتةن ارالاس ورئلگةن. سئرتقئ جالدئث ةنئ 5 مةتر، بيئكتئگئ 1،4 مةتر. سيتادةل جالئنئث جالپاقتئعئ 12 مةتر، بيئكتئگئ 2،3 مةتر. قالانئث ئشكئ سولتذستئك بذرئشئندا ارئق بويئمةن كةلةتئن اؤئز سؤ ساقتالاتئن شذثقئر بار. قالانئث اؤدانئ 310 شارشئ مةتر بولئگئندة قازبا جذمئستارئ تولئق جذرگئزئلدئ. سيتادةلدئث ئشكئ قابئرعالارئنا جاپسارلاس جةتئ بولمةنئث ورنئ اشئلدئ. ةدةندةرئ بالشئقپةن سئلانعان. ئشئندة ديامةترئ 0،5-0،9 مةتر، تةرةثدئگئ 0،3 مةتر اشئق وشاقتارمةن قاتار كذيدئرئلگةن كئرپئشتةن قالانعان پةش كةزدةستئ. سيتادةلدئث بذرئشئندا بيئكتئگئ 2،3 مةتر مذنارا قالدئقتارئ ساقتالعان. ئشئنةن قئشتئث سئنئقتارئنان باسقا تاس، اعاش جانة مةتالدان (تةمئر، مئس، قولا) جاسالعان بذيئمدار كوپ تابئلدئ. اسئرةسة، مئستان قذيئلعان ذزئندئعئ 10 س م «ةسكةك» ءتارئزدئ قذلاق شذقئعئش، تةمئر پئشاقتار مةن جةبة ذشتارئ، قورامسا ئلگئشتئث، تاعئ باسقا قذندئ جادئگةرلةردئث الار ورنئ ةرةكشة. باسقامئر قالاسئنان تابئلعان قئشتاردئث اياققامئر قالاسئنئث قئشئنئث قذرامئنا ذقساس كةلةدئ. مذنئث ءبارئ ورتالئق قازاقستاندئ مةكةندةگةن وعئز-بةسةنة تايپالارئ مادةنيةتئنئث ايقئن كورئنئسئ. زةرتتةؤلةر مةن زاتتاي دةرةكتةر باسقامئر قالاسئنئث VІІІ-ХІ عاسئرلاردا بولعانئن دالةلدةيدئ. ةسقذلا شوقئسئنئث بيئك توبةسئندةگئ تاس مذنارا - حان تذرعئزعان اسكةري باقئلاؤ ورنئ دةگةن بولجام بار. «1510 جئلئ شايباني حان قئستئگذنئ ذلئتاؤعا جورئق جاساعاندا، قاسئم حاننئث قاراؤئلعا قويعان قوسئنئ ولاردئ الئستان كورئپ، دةرةؤ سارايعا حابارلاعان. قاسئم كوپ اسكةرئمةن شئعئپ، شايباني اسكةرئنة قاتتئ سوققئ بةرگةن. شايباني از عانا كئسئمةن ازةر قذتئلعان »، - دةگةن اثئز بار.
دةرةككوزدةرئ: قازاقستان ذلتتئق ةنسيكلوپةدياسئ، 2 توم ق.احمةتوأ، ذلئتاؤ، «مةنئث وتانئم - قازاقستان» سةرياسئ