مذحاممةد حايدار دؤلاتي

(1499-1551) - بةلگئلئ تاريحشئ، ادةبيةتشئ، موعولستان مةن وعان ئرگةلةس وبلئستاردئث تاريحئ جونئندةگئ اسا قذندئ ءتذپ نذسقا بولئپ سانالاتئن «تاريح- راشيدي»، «دجاهاننامة» داستاندارئنئث اأتورئ.

مذحاممةد حايدار دؤلاتي

عالئم جةتئسؤداعئ دؤلات تايپاسئ امئرلةرئنئث ذرپاعئ. اتا-بابالارئ موعولستان مةملةكةتئ قذرامئنداعئ وثتذستئك-شئعئس قازاقستاننئث، قئرعئزستان مةن تذركئمةنستاننئث ساياسي ومئرئندة بةلگئلئ ادامدار بولعان. دؤلاتي - ءوز زامانئ ءذشئن جان-جاقتئ ءارئ اسا تةرةث ءبئلئم العان عذلاما ادام. وعان بابئر، سذلتان سايد حان سياقتئ ورتا عاسئرلئق اسا كورنةكتئ عذلامالار تاريح عئلئمئ، پوةزيا، مؤزئكا، ساؤلةت ونةرئ، زةرگةرلئك سالالارئ بويئنشا ءدارئس بةرگةن. حايدار دؤلاتيدئث اكةسئ مذقامةد حؤسةين شايباني حاننئث قولئنان قازا تابادئ. اكةسئ قايتئس بولعان سوث 1509 جئلئ حايدار دؤلاتي سول كةزدة كابؤل ؤالاياتئن بيلةپ تذرعان ءوزئنئث تؤعان بولةسئ بابئر پاتشانئث قاراماعئنا بارادئ. ال بابئر ءوزئنئث اتاقتئ «بابئرنامة» اتتئ مةمؤارلئق كئتابئندا حايدار دؤلاتيدئث اقئندئق تالانتئن، بئلئمدئلئگئن، ساداق جةبةسئن جاساؤداعئ شةبةرلئگئن اسا جوعارئ باعالاعان. سذلتان سايد حان قاشقار ةلئنئث بيلئك تاعئنا وتئرعان كةزدة حايدار دؤلاتي وسئندا كةلئپ، قاشقار بيلةؤشئلةرئنئث ءبئرئ بولادئ. سونداي-اق ول حاننئث مذراگةرئ ءابؤ ءار-راشيد سذلتاننئث ذستاز-تاربيةشئسئ بولئپ تاعايئندالادئ. 1533 جئلئ حان تاعئنا وتئرعان ءابؤ ار-راشيد دؤلات تايپاسئنئث باسشئلارئنان قاؤئپتةنئپ، ولاردئ قاتتئ قؤعئنعا ذشئراتادئ. دؤلاتي ءذندئستانعا قاشئپ كةتئپ، وندا ذلئ موعولدار سارايئنئث اسكةرباسئ بولادئ. 1541 جئلئ بابئر ذرپاقتارئنئث كومةگئمةن كاشمير ةلئن جاؤلاپ الئپ، سوندا دةربةس مةملةكةتكة ءوزئ جةكة دارا بيلئك جذرگئزةدئ. 1551 جئلئ حايدار دؤلاتي سونداعئ تايپالاردئث بئرئمةن شايقاس كةزئندة مةرت بولادئ. «تاريح-ي راشيدي» - حايدار دؤلاتيدئث ةسئمئن الةمگة ماشهذر ةتكةن ةث باستئ شئعارماسئ. بذل ةثبةگئندة عالئم ХV-ХVI عاسئرلاردا قازئرگئ قازاقستان، وزبةكستان، قئرعئزستان، شئعئس تذركئستان ايماعئندا بولعان اسا ماثئزدئ تاريحي وقيعالار تؤرالئ باياندايدئ. سونداي-اق داستاندا اؤعانستان، تيبةت، ءذندئ ةلدةرئندة ورئن العان كةيبئر ساياسي، مادةني، الةؤمةتتئك وقيعالار دا قامتئلعان. عالئم، سول ةلدةردئ مةكةن ةتكةن رؤ-تايپالاردئث، حالئقتاردئث تاريحئن، قوعامدئق-الةؤمةتتئك ءومئرئن، ادةبيةتئن، مادةنيةتئن، ادةت-عذرپئن، سالت-ساناسئن زور بئلگئرلئكپةن جازئپ قالدئرعان. بذل ةثبةكتئث ةث قذندئلئعئ ؟ حايدار دؤلاتي ءوز كوزئمةن كورگةن اسا ماثئزدئ وقيعالاردئ وزئنةن بذرئنعئ جانة ءوزئ ءومئر ءسذرئپ وتئرعان داؤئردةگئ تاريحي قذبئلئستارمةن شةبةر تذردة بايلانئستئرا وتئرئپ بايانداعان. «تاريح-ي راشيدي» - قازئرگئ قازاقستان، وزبةكستان، شئعئس تذركئستان، اؤعانستان، ءذندئستان، تيبةت ةلدةرئنئث ХV-ХVI عاسئرلارداعئ تاريحئن، گةوگرافياسئن، ادةبيةتئ مةن مادةنيةتئن زةرتتةؤشئ عالئمدار ءذشئن اسا قذندئ، تاپتئرماس دةرةكتةر كوزئ بولئپ تابئلادئ. بذل ةثبةكتة ءبئر كةزدة اؤئلئ ارالاس، قويئ قورالاس بولئپ جاتقان كذللئ تذركئ حالئقتارئنئث قوعامدئق-الةؤمةتتئك عذمئرئ باياندالادئ. الايدا حايدار دؤلاتيدئث بذل كئتابئن قازاق حالقئنئث ءتول تاريحئ، شئنايئ شةجئرةسئ دةؤگة بولادئ. قازاق تاريحئ، حايدار دؤلاتيدئث ايتؤئ بويئنشا، موعولستان مةملةكةتئنئث ومئرگة كةلؤئمةن تئكةلةي بايلانئستئ. موعولستان ؟ شئعئسئندا ةرتئسپةن، سولتذستئگئندة بالقاش كولئمةن، باتئسئندا ؟ تذركئستان جانة تاشكةنت شاهارلارئمةن، وثتذستئگئندة قاعاريامةن شةكتةسئپ جاتقان ذلانعايئر مةملةكةت بولعان. سوناؤ ХV-ХVI عاسئردئث ةكئنشئ جارتئسئندا موعولستاننئث العاشقئ حاندارئ توعلذق-تةمئر مةن ءئلياس-قوجا ماؤةرانناحردئ وزئنة قاراتؤ ءذشئن ءبئرقاتار سوعئستار جذرگئزگةن. بةرتئن كةلة وسئ مةملةكةتكة قاراستئ، جةتئسؤ جةرئندةگئ بيلئك ءامئر قاماراددينگة كوشكةن. بذل كةزدة ورتا ازيانئث بيلةؤشئسئ ءامئر تةمئر موعولستان جةرئنة قايتا-قايتا شابؤئل جاساؤمةن بولعان. موعولستاننئث بيلةؤشئلةرئ ءامئر قاماراددين دؤلات، ةثكة تورة، قئزئرقوجا حان جانة اق وردا بيلةؤشئسئ توقتامئس حان باس قوسئپ، ءامئر تةمئرگة قارسئ شئققان. ون بةسئنشئ عاسئردئث ةكئنشئ جارتئسئندا مةملةكةتتئث ئشكئ قايشئلئقتارئ كذشةيئپ، قازاقتئث كوپتةگةن رؤ-تايپالارئ دةشتئ قئپشاقتئ تاستاپ كةتكةن. جةتئسؤعا قونئس اؤدارعان ولاردئ شؤ وثئرئنة قازاقتئث العاشقئ حاندارئ سانالاتئن جانئبةك پةن كةرةي باستاپ بارعان. موعولستان حانئ ةسةنبذعا كوشئپ كةلگةن قازاقتارعا نةگئزئنةن شؤ وزةنئ، قاراتاؤ ماثايئنان قونئس بةرئپ، جانئبةك پةن كةرةي جةتئسؤدا قازاق حاندئعئن قذرعان. سويتئپ، حايدار دؤلاتيدئث «تاريح-ي راشيدي» ةثبةگئندة قازاقتئث العاشقئ حاندارئ جانة ولاردئث كورشئ ةلدةرمةن قارئم-قاتئناسئ كةث كولةمدة ءسوز بولادئ. سونداي-اق مذندا كةرةي حاننئث بالاسئ ؟ بذرئندئق حان، جانئبةك حاننئث بالاسئ ؟ قاسئم حان، ت. ب. تؤرالئ قذندئ دةرةكتةر بار. حايدار دؤلاتي قازاق حالقئنئث ةتنيكالئق قذرامئنا ةنگةن رؤ-تايپالار جايئندا ةگجةي-تةگجةيلئ جازا كةلئپ، تايپالئق تارتئستاردئث تاريحتا سان رةت قاندئ قاقتئعئستارعا سوقتئرعانئن، ةل ئشئندةگئ الاؤئزدئقتئ سئرتقئ جاؤلار قالاي پايدالانئپ كةتكةنئن ناقتئ دةرةكتةر نةگئزئندة اثگئمةلةيدئ. «تاريح-ي راشيدي» قاناتتئ سوزدةرگة، ماقال-ماتةلدةرگة، سان قيلئ ادةبي تةثةؤلةرگة مةيلئنشة باي. ةث باستئسئ ؟ بذل مةمؤارلئق ةثبةكتئث شئنايئ كوركةم تؤئندئعا تان سيؤجةتتئك جةلئسئ بار، كومپوزيسيالئق قذرئلئسئ شيراق جاسالعان ءارئ مةتافورا، ةپيتةت، تةثةؤ ءئسپةتتةس كورئكتةؤ قذرالدارئ قاتار پايدالانئلعان. تاعئ ءبئر نازار اؤداراتئن ءجايت ؟ اأتور بةلئلئ ءبئر تاريحي دةرةكتةردئ تئزبةكتةؤمةن شةكتةلئپ قويماي، ءدال سول دةرةكتةر جايئندا ءوزئنئث وي-تولعانئستارئن ديداكتيكالئق فيلوسوفيالئق، پسيحولوگيالئق تذرعئدان تالداپ تذسئندئرةدئ. حايدار دؤلاتي «تاريح-ي راشيديدئ» جازؤ ذستئندة ءوزئن دارئندئ اقئن رةتئندة دة تانئتا بئلگةن. پروزا تئلئمةن تذسئندئرؤ قيئن بولعان كةيبئر جايتتةردئ ول اراگئدئك پوةزيا تئلئمةن، ياعني جئرمةن جةتكئزگةن. ونئث اقئندئق دارئنئن كةزئندة «تاريح-ي راشيديدئ» وزگة تئلدةرگة تارجئما جاساعان باتئس پةن شئعئستئث كوپتةگةن عذلامالارئ ةرةكشة اتاپ كورسةتكةن. حايدار دؤلاتيدئث بذل ةثبةگئن تذثعئش رةت انگليانئث اسا كورنةكتئ تاريحشئسئ دةنيسون روسس (1871-1940) اعئلشئن تئلئنة اؤدارئپ، ونئ 1895 جئلئ لوندوندا باستئرئپ شئعارعان. وسئ كئتاپ سول كذيئندة ةشبئر وزگةرئسسئز قايتادان 1972 جئلئ لوندوندا جارئق كورگةن. شئعارمانئث قازاق تاريحئنا قاتئستئ تذستارئن كةزئندة بةلگئلئ شئعئستانؤشئ عالئمدار أ.أةليامينوأ-زةرنوأ، أ.أياتكين، ت.ب. تارجئما جاساپ، ءوز ةثبةكتةرئندة عئلئمي نةگئزدة پايدالانعان. شةجئرةنئث كةيبئر بولئمدةرئن كةزئندة قازاقتئن كورنةكتئ عالئمئ س.اسفةندياروأتا اؤدارعان. حايدار دؤلاتي شةجئرةسئنئث قازاق تاريحئنا قاتئستئ جةرلةرئ 1969 جئلئ ورئس تئلئندة جارئق كورگةن. وزبةك عالئمدارئ «تاريح-ي راشيديدئ» پارسئ تئلئنةن ورئس تئلئنة اؤدارئپ، 1996 جئلئ تاشكةنتتة باستئرئپ شئعارعان. قورئتا ايتقاندا، حايدار دؤلاتيدئث «تاريح-ي راشيدي» ةثبةگئ ؟ تذركئ تةكتةس حالئقتار تاريحئنان، سونئث ئشئندة قازاق قاؤئمئنئث كونة شةجئرةسئنةن اسا قذندئ دةرةكتةر بةرةتئن بئردةن-ءبئر تؤئندئ.

دةرةككوزئ: ن.كةلئمبةتوأ. ةجةلگئ ءداؤئر ادةبيةتئ. الماتئ. اتامذرا 2005.

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى