ارال تەڭىزىنىڭ باتىسىنداعى اجال ارالى

ارال 1936 - جىلدان باستاپ ادام مەن جان-جانۋارلاردىڭ جۇقپالى اۋرۋلارىن زەرتتەيتىن ءارى بيولوگيالىق قارۋ سىنايتىن ەڭ جاسىرىن كەڭەستىك اسكەري ءارى اسا قاۋىپتى نىسانعا اينالعان.

سول ۋاقىتتان باستاپ قۇپيا ارال ك س ر و-نىڭ گەوگرافيالىق كارتاسىنىڭ بەتىنەن جويىلدى. سونداي-اق انىقتامالىقتار مەن ەنسيكلوپەديالاردا دا ەشقانداي مالىمەت بەرىلمەدى. قۇپيا ارال تۋرالى تۇڭعىش حابارلاۋعا تىرىسقان ادام - وعان عىلىمي ەكسپەديسيامەن بارعان پروفەسسور يۆان ۆەليكانوۆ بولاتىن.

سول ءۇشىن ونى 1952 - جىلى تۇتقىنداپ، تەز ارادا اتقىزىپ جىبەرگەن. ال جاسىرىن ارالدا ارالسك-7 دەگەن قالاشىق پەن تەڭىز پورتى جانە ايرودروم تۇرعىزىلدى. ءسويتىپ، بىرنەشە كودتى اتاۋلارى بار بيولوگيالىق قارۋ سىنايتىن پوليگونعا اينالىپ، وندا وقىمىستىلار، قاۋىپسىزدىك قىزمەتكەرلەرى مەن ولاردىڭ وتباسىلارى بار ءبىر مىڭعا جۋىق ادام مەكەندەدى. ولاردىڭ باسىم بولىگىن قاماۋداعىلار قۇراعان.

بيولوگيالىق قارۋعا ارنالعان تاجىريبە ارالعا ارنايى اكەلىنگەن جىلقى، قوي، مايمىل، اقبوكەن، قۇلان، جايران، ەسەك ارقىلى سىناقتان وتكىزىلدى. مۇنداي حابارلاردان ول كەزدە باتىستىق ب ا ق ارقىلى عانا قۇلاعدار بولۋعا بولاتىن.

سونداي سۇمدىق تاجىريبەلەردىڭ بىرىنە كۋا بولعانداردىڭ ءبىرى كۇندەلىگىنە بىلاي دەپ جازىپ قالدىرىپتى: «ونداعان مايمىلدى ءبىر-بىرىنە بايلاستىرىپ، ۇستەرىنەن بيىكتە سوڭىندا ىدىراماس قويۋ قارا بۇلت قالدىراتىن سنارياد جاراتىن. ايۋاندار بيولوگيالىق قارۋ جايىندا ەشتەڭە بىلمەسە دە، ءولىم قاۋپىن بارىنشا سەزىپ، باستارىن بۇتىنىڭ اراسىنا تىعىپ الىپ، شىڭعىراتىن. ولاردىڭ جالىنىشتى كوزدەرى ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمدە».

اقبوكەندەر قىرعىنى

ۆوزروجدەنيە ارالى ءسىبىر جاراسىمەن قاتار، بەزگەك، وبا، برۋسەللەز، قارا شەشەك، بوتۋليزم، شيقان، تۇينەمە، سال، بورتپە سۇزەگى سياقتى قىرىقتان استام قاتەرلى اۋرۋلاردىڭ وشاعىنا اينالىپ، ولاردى زەرتتەۋ «ارالسك-7»، «بارحان» جانە «پنيل-52» سىندى عىلىمي-زەرتتەۋ لابوراتورياسى ارقىلى جۇزەگە اسىپ وتىردى. 1984 - جىلى ەدىل مەن ورالدىڭ قۇمىندا، 1989 - جىلى تورعاي دالاسىندا مىڭداعان اقبوكەندەردىڭ قىرىلىپ قالعانى وسى بيولوگيالىق قارۋ سىناعىنان كەلگەن كەسەل-دى.

1988 - جىلدىڭ كوكتەمىندە ا ق ش-تا ۆوزروجدەنيە ارالىنا قاتىستى شۋ شىقتى. وعان كەڭەستىك مامانداردىڭ ءسىبىر جاراسىنىڭ اجال شاشاتىن جاۋىنگەرلىك اگەنتى - انتراكس دەپ اتالاتىن ءتۇرىن تالداپ، جاساپ جاتىر دەگەن مالىمەت العاندارى سەبەپ بولعان. حالىقارالىق داۋعا قالماس ءۇشىن ك س ر و وزىندە جينالىپ قالعان كوپتەگەن توننا انتراكستى تەز قۇرتۋدىڭ جولدارىن قاراستىردى.

سەبەبى انتراكس - اسا قاۋىپتى بيولوگيالىق قارۋ. ءسويتىپ، رەسەيلىكتەر انتراكستى بولاتتان جاسالعان ارنايى ىدىستارعا سالىپ، ۇستىنە حلورلى اك توگىپ، 24 ۆاگونعا تيەپ، ورال بويىنان ارال قالاسىنا جەتكىزدى. سول كەزدەن باستاپ ك س ر و-دا جيناقتالعان بارلىق انتراكس ۆوزروجدەنيە ارالىندا.

شپيوننان شىققان شۋ

ا ق ش ك س ر و-نىڭ ورتا ازيادا ءىرى كولەمدەگى انتراكس جاساپ كەلگەنىن 1989 - جىلى ك س ر و-دان قاشىپ كەتكەن لەنينگراد ارنايى پرەپارات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ۆلاديمير پاسەچنيكتىڭ ارقاسىندا حاباردار بولعان.

ءۇش جىلدان كەيىن، 1992 - جىلى كەڭەستىك بيولوگيالىق قارۋ ءوندىرىسى جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى، اتالعان سالادا الەمدىك دەڭگەيدەگى وقىمىستى سانالاتىن قاناتجان الىبەكوۆتىڭ باتىستىق ارنايى قىزمەت ورىندارىنىڭ ىقپالىمەن ا ق ش-قا قاشىپ كەتكەنى جايىندا حابار تارادى. ول س ر ۋ قىزمەتكەرلەرىنە ك س ر و-نىڭ گۇلدەنىپ تۇرعان كەزىندە بيولوگيالىق قارۋ ساقتالعان ورىندا ءسىبىر جاراسىنىڭ اۋاعا تارالۋىنان 1979 - جىلدىڭ ساۋىرىندە سۆەردلوۆسكىدە رەسمي مالىمەت بويىنشا 66 ادام ولگەنىن، بيولوگيالىق قارۋعا تىيىم سالۋ جونىندەگى حالىقارالىق دەكلاراسياعا قول قويسا دا، وسى قارۋ ءوندىرىسى جالعاسىپ جاتقانىن ايتىپ، بارلىق قۇپيانى اشتى دەلىندى. كەڭەس وداعى ادامزاتتى جاپپاي قىرىپ-جوياتىن ۆيرۋس پەن باكتەرولوگيا ءوندىرىسىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اياقتالىسىمەن، قولعا العان كورىنەدى. ك س ر و-عا تارىداي شاشىلعان جۇزدەن اسا جاسىرىن وبەكتىلەردە بيولوگيالىق قارۋ جاساۋعا 60 مىڭ مامان تارتىلىپتى.

ك.الىبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا، ك س ر و-دا جىل سايىن، ماسەلەن، 4500 توننا اسا قاۋىپتى انتراكس وندىرۋگە مۇمكىندىك بولعان. قازاقستانداعى ستەپنوگورسك قالاسىنداعى زاۋىت جارتى توننا انتراكستى ءبىر تاۋلىكتە-اق وندىرگەن.

وسىلايشا رەسەي وزىندە 1946 - جىلدان باستاپ بيولوگيالىق قارۋ جاساۋ مەن ودان قورعانۋ بويىنشا زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ كەلگەنىن 1992 - جىلى رەسمي مويىنداۋعا ءماجبۇر بولدى. سول جىلدىڭ كوكتەمىندە ۆوزروجدەنيە ارالىنداعى پوليگوندى جاۋىپ، اسكەرلەرىن اكەتە باستادى. ال 1997 - جىلى ا ق ش-تان كەلگەن زەرتتەۋشىلەر ارالدى زەرتتەپ، بىرنەشە «ءتىرى» باكتەريالاردى تاپتى.

جوعارىدا ايتقان قاناتجان الىبەكوۆ (كەن الىبەك) ا ق ش ازاماتتىعىن الىپ، سوندا ۋنيۆەرسيتەت پروفەسسورى جانە ا ق ش-تىڭ بيوقورعانىس جونىندەگى ۇلتتىق ورتالىعىندا جۇمىس ىستەدى. كەيىن ءوزىنىڭ اتا مەكەنى - قازاقستانعا كوشىپ كەلدى. بيولوگيالىق قارۋ سىناعىنىڭ سۇمدىعى جايىندا كىتاپ جازعان قاناتجان - كەزىندە بازبىرەۋلەر ويلاعانداي ساتقىن ەمەس، قايتا شىندىقتى ءبىرىنشى بولىپ اشىپ، ميلليونداعان ادامدى بيولوگيالىق قارۋدىڭ اپاتىنان ساقتاپ قالعان ادام.

بىلەتىندەردىڭ ايتۋىنشا، يادرولىق قارۋعا قاراعاندا، بيولوگيالىق قارۋدىڭ اكەلەر اپاتى - الاپات سۇمدىق. ساراپشىلاردىڭ ەسەپتەۋىنشە، ەگەر بيولوگيالىق قارۋمەن تەررورلىق شابۋىل جاسالسا، ا ق ش ودان قورعانۋ ءۇشىن اپتا سايىن 177 ميلليارد دوللار جوعالتادى ەكەن.

تاجال ارانى تولىق اۋىزدىقتالدى ما؟

2001 - جىلدىڭ 11 - قىركۇيەگىندە نيۋ-يوركتە بولعان تەراكتىدەن سوڭ سول كەزدەگى ا ق ش پرەزيدەنتى بۋش «ءال-كايدا» توبىنىڭ جاپپاي قىرىپ-جوياتىن بيولوگيالىق قارۋدى قولىنا تۇسىرۋگە جانتالاسىپ جاتقانى جايىندا اتىشۋلى مالىمدەمە جاساعان. بۇل ورايدا ول تەررورلىق توپقا بۇرىنعى ك س ر و ەلدەرى دە قول ۇشىن بەرەدى دەپ قاۋىپ ەتتى.

امەريكالىق بارلاۋشىلاردىڭ مالىمەتىنشە، سول كەزدە ءبىرقاتار رەسەيلىك ساراپشىلار كانداعارعا سودىرلارمەن كەزدەسۋگە بارعان كورىنەدى. س ر ۋ-دىڭ رەسمي وكىلدەرى كەيىننەن رەسەيلىكتەردىڭ بەن لادەنمەن بولعان كەلىسسوزى ناتيجەسىز اياقتالدى دەپ تە سوقتى. سونداي-اق رەسەي مەن قازاقستاندى حات اراسىنا سالىنعان اق ۇنتاق ارقىلى ءسىبىر جاراسىمەن ۋلاپ، ا ق ش-قا بيولوگيالىق شابۋىل جاساۋدا دەپ ايىپتادى.

مۇنىڭ ءبارى سوڭىندا ا ق ش-تىڭ ۆوزروجدەنيە ارالىنداعى بيولوگيالىق قارۋدى جويۋ ءۇشىن ميلليونداعان قارجى بولۋىنە الىپ كەلدى. ا ق ش-تىڭ مەملەكەتتىك دەپارتامەنتى قازاقستاندىق اسكەري وقىمىستىلاردىڭ باكتەرولوگيالىق قارۋعا بايلانىستى باعدارلاماسىن بەيبىت، كوممەرسيالىق باعىتقا كوشىرۋىنە كومەكتەسكەن. بۇل ىسپەن «ۆوزروجدەنيە ارالىندا ورنالاسقان بۇرىنعى پوليگون اۋماعىنىڭ ەپيدەميالىق قاتەرىن باعالاۋ جانە جويۋ» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە مازعۇت ايكىمبايەۆ اتىنداعى قازاق كارانتيندىك جانە زونوزدىق عىلىمي ورتالىعىنىڭ عالىمدارى اينالىسقان. ءوزىنىڭ العاشقى ەكسپەديسيالىق زەرتتەۋ جۇمىسىن 2003 - جىلدىڭ جازىندا باستاعان قازاقستاندىق عالىمدار ا ق ش زەرتتەۋشىلەرىمەن بىرگە ءالى دە بۇل ايماقتاعى قاۋىپتى دەرت وشاعىن زەرتتەپ-زەردەلەۋ ۇستىندە.

يەسىز ايماقتان ءسىبىر جاراسى شتاممىن وڭاي الىپ كەتۋگە بولاتىنىن ايتقان عالىمدار بۇل ارال بولاشاقتا تاجال ارانىنا اينالىپ، ءبىرىنشى كەزەكتە قازاقستان مەن قاراقالپاقستان حالقىنا قاۋىپ ءتوندىرۋى ىقتيمال ەكەنىن ەسكەرتكەن. ءبىر كەزدەگى بولەك ارالدىڭ قازىر ۇلكەن جەرمەن قوسىلۋى دەرتتىڭ تارالۋىن كۇشەيتىپ، وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار الەمىن ايتپاعاندا، ۇلتقا قاۋىپ توندىرەتىنىن ەسكەرمەي بولمايدى.

وكىنىشتىسى، كەزىندە جۇرتتىڭ كوزىنەن تاسا بولعان ارال قازىر جاياۋ ادامنىڭ دا، كولىك مىنگەننىڭ دە ەمىن-ەركىن بارا الاتىن جەرىنە اينالعان دەسەدى. ويتكەنى بۇل ماڭدى باقىلاۋعا الىپ وتىرعان ەشكىم جوق. قولىمىزداعى دەرەكتەر وسىلاي دەيدى. ياعني ءوز دەڭگەيىندە كوڭىل ءبولىنىپ وتىرعان جوق. ونىڭ ۇستىنە مۇناي، گاز، سيرەك كەزدەسەتىن ءتۇستى مەتال سياقتى پايدالى قازبالارى بار ارال تەڭىزىنىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى اشىلىپ جاتقان كەزدە، اپات وشاعىمەن تىكەلەي بايلانىسقان ادامدار توبىنىڭ جۇقپالى دەرتتى جۇقتىرىپ الۋ قاۋپىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى.

سوندىقتان عالىمدار بيولوگيالىق قارۋدىڭ ەڭ كوپ كومىلگەن اپات وشاعىنا الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ كۇشىن جۇمىلدىرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. وعان دەيىنگى ىستەلىنۋى ءتيىس جۇمىس - قورعاۋ مەن قورشاۋعا الۋ. ونىڭ ۇستىنە ءار باكتەريانى زالالسىزداندىرۋعا ونداعان جىلدار قاجەت بولۋى مۇمكىن. وسىدان كەيىن بۇرىنعى ك س ر و-دان قالعان «مۇرانى» تولىق زالالسىزداندىرۋ جۇمىستارىنا قانشاما قاراجات كەرەك ەكەنىن شامالاي بەرىڭىز.

تاشەنوۆ تورەعالي، «ايقىن». 2014- جىل

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى