پاندا ديپلوماتياسى: قىتاي مەن ا ق ش قارىم-قاتىناسىن جونگە كەلتىرمەك
ا ق ش پەن ق ح ر باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋى ەكىجاقى قارىم-قاتىناستى نىعايتۋ جولىنداعى جەتىستىك رەتىندە باعالانادى. مۇنداي پىكىردى Kazinform تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا «The Eurasia Center» ۆيتسە-پرەزيدەنتى رالف ۆينني ءبىلدىردى.
امەريكالىق ساراپشىنىڭ پايىمىنشا، ەكى تاراپ تا كەزدەسۋ ناتيجەسىنە رازى بولدى. بارلىق ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى تارقالماعانىمەن ەڭ ماڭىزدى جايتتار قاراستىرىلدى.
ايتالىق، ا ق ش پەن ق ح ر- دىڭ اسكەري ۆەدومستۆولارى اراسىنداعى بايلانىستىڭ ەڭ جوعارى دەڭگەيدە قايتادان جاندانۋى باستى ناتيجە سانالادى. بۇل كەز كەلگەن قاتەلىكتىڭ نەمەسە تۇسىنىسپەۋشىلىكتىڭ ورىن الۋىنا مۇمكىندىك بەرمەيدى.
«مەن بۇل شەشىمدى كەلىسسوزدەردىڭ العاشقى كۇنىنەن-اق كورگىم كەلگەن ەدى. بۇل ا ق ش پەن ق ح ر اراسىنداعى ديالوگتى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن ىرگەتاس سانالادى. بۇعان وتە قۋانىشتىمىن»، - دەدى رالف ۆينني.
ا ق ش ءۇشىن ەكىنشى ماڭىزدى ماسەلە فەنتانيل ءوندىرىسىن شەكتەۋ بولدى. ول ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناسىنداعى نەگىزى ءسات ەدى.
ا ق ش- تىڭ اۋرۋلاردى باقىلاۋ جانە الدىن الۋ جونىندەگى ورتالىعىنىڭ سوڭعى دەرەكتەرىنە سايكەس، 2022 -جىلى ورىن العان 72 مىڭنان استام ءولىم-ءجىتىم فەنتانيل سىندى سينتەتيكالىق وپيويدتارمەن بايلانىستى بولعان.
مادەني جانە ءبىلىم باعدارلاماسىمەن الىس-بەرىستىڭ قايتا جاندانۋى، سونىمەن قاتار «پاندا ديپلوماتياسى» دا ىلگەرىلەۋشىلىك سانالادى. ماسەلەن، قىتاي ا ق ش- قا بىرنەشە پاندا بەرەتىن بولادى. ال بۇل امەريكالىق-قىتايلىق دوستىق قارىم-قاتىناستىڭ سيمۆولىنا اينالماق.
قىتاي ەكونوميكاسىنداعى پروبلەمالىق اسپەكتىلەردى، ءوندىرىستىڭ تومەندەۋىن، جاستار اراسىنداعى جوعارى جۇمىسسىزدىقتى، جىلجىمايتىن مۇلىك نارىعىنىڭ قۇلدىراۋىن ەسكەرسەك، امەريكالىق تاراپپەن بيزنەس ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ قىتايدىڭ ا ق ش كومپانيالارىمەن عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە تايۆان بيزنەسىمەن دە ەكونوميكالىق بايلانىسىن ارتتىرا تۇسەتىندىگى ءسوزسىز.
ەكى ەل دە قىتايدىڭ ەنەرگيا جۇيەسىنىڭ كومىرگە بارىنشا تاۋەلدىلىگىن جانە ەكولوگيالىق پروبلەمالاردىڭ بار ەكەندىگىن ەسكەرە وتىرىپ، كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن ءارى «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋمەن بايلانىستى جوبالار بويىنشا ىنتىماقتاستىققا دايىن. مۇنداي ىنتىماقتاستىق قىتايعا باتىستىڭ جاڭا تەحنولوگيالارىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ال بالاما ەنەرگيا كوزدەرىنە كوشۋ قىتاي ەكونوميكاسىنىڭ كەڭەيۋىنە ىقپال ەتەدى.
دەگەنمەن، ساراپشى تايۆان الداعى ۋاقىتتا دا پروبلەمالاردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەتىندىگىن ايتادى. بۇل ماسەلە بەيبىت جولمەن شەشىلۋى ءتيىس.
امەريكالىق ساراپشىنىڭ پايىمىنشا، جاعداي 2024-جىلدىڭ 13- قاڭتارىندا وتەتىن تايۆاندا وتەتىن پرەزيدەنتتىك سايلاۋدان كەيىن وزگەرۋى ىقتيمال.
رالف ۆينني قىتايعا بۇيرەگى بۇراتىن گوميندان وپپوزيتسيالىق پارتياسى مەن تايۆان حالىق پارتياسى اراسىندا اليانس قۇرىلۋى مۇمكىن دەپ بولجايدى. مۇنداي اليانس قۇرىلعان جاعدايدا ول قىتايعا قارسى دەموكراتيالىق پروگرەسسيۆتى پارتيانىڭ بيلىككە كەلۋىن ءبىراز قيىنداتاتىنى انىق.
ايتالىق، ەگەر قىتايشىل پارتيا وكىلى پرەزيدەنت بولىپ سايلانسا، وندا ا ق ش پەن قىتاي اراسىنداعى قارىم-قاتىناس تايۆان ماسەلەسىنە كەلگەندە وتە جەڭىل بولادى. ال ەگەر قىتايعا قارسى پارتيا جەڭىسكە جەتەر بولسا، وندا بۇل ا ق ش پەن قىتايعا ءبىرشاما ەڭبەكتەنۋگە تۋرا كەلمەك.
سونىمەن قاتار ساراپشى ۆاشينگتون مەن بەيجىڭ اراسىندا اسكەري قاقتىعىستاردى شەشۋگە قاتىستى ءوزارا تۇسىنىستىك بولۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيدى. جانە دە ا ق ش قىتايدىڭ باتىس ەلدەرى تاراپىندا بولعانىن قالايدى. ا ق ش پەن ق ح ر باسشىلارىنىڭ تاياۋداعى كەزدەسۋىندە مۇنداي تۇسىنىستىككە قول جەتكىزىلمەگەندىگى انىق. دەگەنمەن، بۇل الداعى ۋاقىتتا ورىن الاتىن كەلىسسوزدەردەگى وزەكتى ماسەلە بولارى انىق.
سونىمەن قاتار تاراپتار جاساندى ينتەللەكتىنى پايدالانۋ ماسەلەسى بويىنشا دا ديالوگ جالعاستىرادى. ازىرشە بۇل ماسەلە ءوز دامۋىن تاپقان جوق جانە نەگىزگى ەرەجەلەرى ازىرلەۋدە كەلىسىمگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن ەكى ەلدىڭ دە مۇنان ارعى كۇش-جىگەرىن تالاپ ەتەدى.
جالپى، امەريكالىق ساراپشى شي جينپيڭ ا ق ش پرەزيدەنتى دجو بايدەنمەن كەزدەسۋ ناتيجەسىنە كوڭىلى تولدى دەپ سانايدى جانە مۇنى ءوز حالقىنا پاش ەتۋى ءتيىس ەكەندىگىن العا تارتادى. ول قىتايدا قوردالانعان كۇردەلى ەكونوميكالىق پروبلەمالاردىڭ شەشىمىن وڭتايلى باسقارۋشى سانالاتىندىعىن دا ايتادى.
شي جينپيڭ پوكازال ىسكەرلىك قوعامداستىققا قىتاي باتىسپەن ساۋدا-ساتتىق سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى جانداندىرۋعا دايىن ەكەندىگىن كورسەتتى. پاندەميا كەزەڭىندە قىتايدا قاتاڭ كارانتيندىك ەرەجە بولدى. دەگەنمەن، قازىرگى ۋاقىتتا قىتاي ۇكىمەتى شەتەلدىك بيزنەس پەن ينۆەستيتسيا ءۇشىن اشىق.
«شي جينپيڭ مەن دجو بايدەن ءوز ازاماتتارىنىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن ءبىر-ءبىرىن قۇرمەتتەۋى ءارى سەنۋى ءتيىس»، - دەدى رالف ۆينني.
بۇعان قوسا، ساراپشى قۇراما شتاتتار كاسپيي وڭىرىندە ىلگەرىلەتىپ وتىرعان «ورتا ءدالىز» جلباسى قىتاي مۇددەسىنە ساي كەلەدى دەپ سانايدى. ورتالىق ازيا لوگيستيكاسى قۇراما شتاتتار مەن قىتايدىڭ وڭىردەگى ىنتىماقتاستىعى جولىنداعى ورتاق مۇددەسىنە جاۋاپ بەرەدى.
«باقىلاۋ، ءتارتىپ جانە تۇراقتىلىق» - بۇل ورتالىق ازيا ەلدەرى ەكونوميكالىق مۇددەلەرىن ىلگەرىلەتۋدە وزدەرىن سەنىمدى سەزىنۋى ءۇشىن قىتايلىقتار دا، امەريكالىقتار دا باسا نازار اۋداراتىن جايت.
