الەمدەگى ەڭ كىشكەنتاي ەلدەر
استانا. قازاقپارات - الەمدە كىشكەنتاي مەملەكەتتەر بارىن بىز بىلە بەرمەيمىز. ۇساق بولعاندىقتان ەمەس تە شىعار. ولاردىڭ سىرتقى دۇنيەمەن بايلانىسى از بولۋى دا مۇمكىن، حالقىنىڭ سانى دا شامالى.
مىسالى، ۆاتيكان مەملەكەتى دە تەرريتوريالىق جانە حالقىنىڭ سانى جونىنەن ۇساق ەلدەردىڭ قاتارىنا جاتادى. دەگەنمەن ريم پاپاسىن مۇقىم دۇنيە بىلەدى. ارينە، كىشكەنتاي بولۋدىڭ استارىندا دا ۇلكەن ساياسات بار. ءبىراق ەلدىڭ ءبارى ۆاتيكانداي بولا المايدى عوي...
مگينگو ارالى افريكاداعى ۆيكتوريا وزەنىندە ورنالاسقان. ونىڭ كولەمى 1،8 شارشى مەترگە جۋىق، مۇندا بار-جوعى 131 ادام عانا تۇرادى.
ءبىر ەرەكشەلىگى، بۇل جەردە تۇراتىن حالىق ەشكىمگە باعىنعىسى كەلمەيدى، ولار وزدەرىن «سەنات رەسپۋبيكاسى» دەپ، تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ جىبەرگەن. بار كاسىبى - بالىق اۋلاۋ. دەگەنمەن وسى كۇنگە دەيىن ەشكىمنىڭ يەلەگىندە جوق قانداي ەل دەرسىز.
سوندا مگينگو ارالى قاي مەملەكەتكە جاتادى؟ ارال كەنيا مەن ۋگاندا مەملەكەتىنىڭ ارالىعىندا ورنالاسقان. ءبىراق 131 تۇرعىنى بار كىشكەنتاي جەر ەشكىمگە تيەسىلى ەمەس. اندا-ساندا اتالعان ەكى ەل ءبىر-بىرىنە قوقان-لوقى جاساپ قويادى. داۋلى جەردىڭ حالقى وزدەرىن زايىرلى مەملەكەت رەتىندە جاريالاعان.
جالپى، مگينگو ارالىنا حالىق 1991 - جىلدان باستاپ ورنالاسا باستادى. العاش رەت مۇندا كەنيا بالىقشىلارى كەلىپ، ءومىر سۇرگەن. ولار مگينگومەن جاپسارلاس ورنالاسقان ۆيكتوريا ارالىندا «جىن-شايتار بار» دەگەن ەل اۋزىنداعى داقپىرتقا كوز جەتكىزۋ ءۇشىن كەلگەن.
كالەلا اتتى اۋزى دۋالى، سيقىرشىنى الىپ كەلىپ، ەكى بالىقشى مۇنداعى جىن-شايتاندى قۋىپ، ارالدى تازارتتقان دەگەن اڭگىمە بار. سول ءۇشىن كورىپكەل، بالگەرگە 300 كەلى بالىق بەرگەن كورىنەدى. ودان كەيىن عانا ەكى بالىقشىعا قالعاندارى قوسىلىپ، ارالعا حالىق كەلە باستاعان. تانزانيا، ۋگاندا كەنيادا 60 تان استام بالىقشى ورنالاسقان.
جالپى، توقسانىنشى جىلدارعا دەيىن بوس بولعان اۋماققا كەنەتتەن حالىق نەگە ورنالاستى؟ كوپتەگەن ماماندار مگينگوعا حالىقتىڭ كەلۋىندە كۇنكورىس، بالىق اۋلاۋ عانا ەمەس، باسقا دا ماقسات جاتقانىن ايتادى. باستى ماقسات - مەملەكەت قۇرۋ. ءبىراق 131 حالىق قالاي ەل بولا الادى؟
الايدا ارال جازىلماعان ءوز زاڭىمەن ءومىر سۇرەدى. ارالدا «قۇرمەتتى سەناتور» بار. اتالعان كوممۋناعا قۇرمەتتى لاۋازىمداعى ازاماتتاردىڭ شەشىمىنە وراي ەشكىمدى قابىلداي المايدى. قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا، ارالعا بۇدان بىلاي باسى ارتىق ادامنىڭ كەرەگى جوق. مەملەكەت بولۋ ءۇشىن 131 تۇرعىن جەتەدى.
مۇنداعى حالىقتىڭ تابىس كوزى - بالىق اۋلاۋ. ءبىر اپتادا 200-350 دوللارعا دەيىن پايدا تابادى.
وسى ۋاقىتقا دەيىن كەنيا مەن ۋگاندا اراسىندا اتالعان ارالعا قاتىستى 9 رەت سوعىس بولعان. العاشىندا ارال كەنياعا وتسە، كەيىننەن ۋگانداعا وتكەن. اقىرى ەكى جاق كەلىسىمگە كەلدى، قازىر ارال تۇرعىندارى ەكى مەملەكەتكە بىردەي تابىس سالىعىن تولەپ تۇرادى. ءبىراق وزدەرىن بەيتاراپ ەل رەتىندە سەزىنەتىن ارالدىقتاردىڭ ءوز ساۋدا ورنى مەن شاعىن كوشەسى بار. ءبىراق ادام اينالا المايتىن جەردە تۇراتىن مگينگولىقتاردا وركەنيەت وتە جوعارى دەپ ايتۋ قيىن. مۇندا سۇلۋلىق سالونى، قوناقۇي، ءتىپتى جەزوكشەلەرگە ارنالعان پاتەرلەر دە بارشىلىق. ارالعا كەلگەن ادام مۇندا ءبىر كۇننەن ارتىق بولا المايدى. زاڭ سولاي.
ارالدى ءالىمساقتان اتا-بابادان مۇرا رەتىندە تەمبو، كيبەبە ەكى «قۇرمەتتى سەناتوردىڭ» ۇرپاقتارى باسقارىپ كەلەدى. ولاردىڭ جانىندا 30 جاستان اسقان بەس سەناتور قوسىمشا كومەكشى قىزمەتىن اتقارادى. كەز كەلگەن داۋلى، تۇرمىستىق ماسەلەلەر جەتى سەناتوردىڭ شەشىمى ارقىلى باسىم داۋىسپەن شەشىلەدى.
مگينگونىڭ قاتال زاڭى بار. بارى سوعان باعىنۋى ءتيىس. ەگەر بۇزىقتىق جاساپ نەمەسە باسقا زاڭنان تىس ارەكەتتەر ورىن السا، جەتى سەناتوردىڭ تالقىسىنا سالىنىپ، سولار شەشىم قابىلدايدى. ارالدا ءومىر سۇرە باستاعان 20 جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە مگينگو زاڭىنا باعىنباعان 6 ادام ۇرلىق ارەكەتى ءۇشىن ارالدان قۋىلدى.
ءۇندىستاننىڭ مالديۆا ارالدار ەلى ازيا قۇرلىعىندا تەرريتورياسى مەن حالقى جونىنەن ەڭ كىشكەنتاي ەلدىڭ ءبىرى سانالادى. ونىڭ اۋماعى 298 مىڭ شارشى شاقىرىمدى قۇرايدى. بار-جوعى مۇندا 396 مىڭ حالىق تۇرادى. ەل استاناسى مالە قالاسىن تۇرعىنداردىڭ ۇشتەن ەكىسى مەكەن ەتەدى. مۇندا سىرتقا، ەكسپورتقا شىعاراتىن برەندى بار ۇلكەن ونىمدەر جوق. ارالدى ەل ەتىپ تۇرعان ءبىر-اق نارسە. ول - تۋريزم سالاسى. جاهانداعى ارالدىڭ تابيعاتى كەرەمەت، جۇرتشىلىق سۇلۋلىقتى كورۋگە مالديۆا ارالدار ەلىنە اسىعادى.
ال تاعى ءبىر ۇساق ەل سەيشەل ارالدارىنىڭ اۋماعى كوپ ەمەس، بار-جوعى 455 شارشى شاقىرىمدى قۇرايدى. مۇندا بار-جوعى 84 مىڭ ادام ءومىر سۇرەدى. ماداگاسكاردىڭ سولتۇستىگىندە ورنالاسقان، ول 115 ارالدان تۇرادى. 1976 - جىلى ەل تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن مۇندا تۋريزم سالاسى جانداندى.
ليحتەنشتەين ەلى - مۇحيتقا شىعاتىن جولى جوق مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى. اۋماعى 160 شارشى شاقىرىم. ول شۆەيساريا مەن اۆستريا مەملەكەتتەرىمەن شەكارالاس قونىستانعان. ءبىر قىزىعى، مۇندا حالىقتان گورى، بيزنەسىن دامىتىپ جاتقان شەتەلدىك كومپانيالار وتە كوپ. دەمەك سىرتتان كەلەتىن كومپانيالارعا مۇندا جۇمىس ىستەۋ وتە قولايلى، ينۆەستيسيالىق كليمات جاقسى بولىپ تۇر عوي.
ميكرونەزيا ماڭىندا تىنىق مۇحيتى جاعالاۋىنىڭ وڭتۇستىگىندە ورنالاسقان ناۋرۋ ەلىنىڭ جۇرتى. بەيتانىس مەملەكەتتىڭ اۋماعى 21،3 شارشى شاقىرىمدى عانا قۇرايدى. ناۋرۋ ەلى ەڭ ۇساق مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى سانالادى. ولار تاۋەلسىزدىگىن 1968 - جىلى العان. بۇل ايماق 3 مىڭ جىلدان بەرى ابوريگەندەردىڭ بايىرعى مەكەنى سانالىپ كەلگەن. بۇگىن تاڭدا بۇل اۋماقتا 9 مىڭداي ادام تۇرادى. ەلدىڭ قارۋلى كۇشى جوق.
الەمدەگى ەڭ كىشكەنتاي ەل بولعانىمەن، بەيتاراپتىق ساياساتىن ۇستاناتىن، ءبىراق جۇرت مويىندايتىن ەلدەر دە بارشىلىق. سولاردىڭ ءبىرى - ۆاتيكان. ۆاتيكاندى جابىق جاعدايداعى قالا-مەملەكەت دەپ اتايدى. ونىڭ اۋماعا 44 گەكتارعا جۋىق. 1929- جىلى قۇرىلعان مەملەكەتتى ريم پاپاسى باسقارادى. ەجەلگى ەسكەرتكىشتەرگە باي ەلدە، مىقتى، سۇلۋ تاريحي عيماراتتار بار. ەل اۋماعىنىڭ جارتىسىن ۆاتيكان باعى الىپ جاتىر. مەملەكەتتىڭ رەسمي ساناعى بويىنشا مۇندا 800 ادام ۆاتيكان ازاماتى رەتىندە سانالادى. ال قالعانى كەلىپ-كەتىپ جۇمىس ىستەيتىندەر. مۇندا نەگىزىنەن، يتالياندىقتار جۇمىس ىستەيدى.
ەكىنشى موناكو - الەمدەگى ەڭ ۇساق ەلدەردىڭ ءبىرى. سوڭعى 20 جىلدان بەرى تەڭىز جاعالاۋىنا شىققاننان كەيىن ونىڭ تەرريتوريالىق اۋماعى ءسال كەڭەيىپ، 2،02 شارشى شاقىرىمعا جەتتى. موناكو مونارحيالىق رەسپۋبليكا سانالادى. جەرى جاعىنان كىشكەنتاي بولسا دا، موناكو الەمدەگى ەڭ تىعىز قونىستانعان مەملەكەت. مۇندا 30 مىڭنان استام حالىق تۇرادى. ەلدىڭ تابىس كوزى -تۋريزم سالاسى.
اتلانت مۇحيتىنداعى سولتۇستىك پەن وڭتۇستىك امەريكا قۇرلىعىنىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان سەنت-كيتس جانە نەۆيس ەلىن دە ەشكىم بىلە بەرمەيدى. اتالعان مەملەكەت اۋماعى 260 شارشى شاقىرىم بولاتىن ەكى ارالدا ورنالاسقان. بۇل - ەۋروپالىقتار كەلىپ مەكەن ەتكەن العاشقى جارتى ارالدىڭ ءبىرى. نەگىزگى پايدا تاباتىن سالاسى تۋريزم دەسەك تە، مۇندا اۋىل شارۋاشىلىعى مەن بانك سالاسى جاقسى دامىعان.
تىنىق مۇحيتى ايماعىنداعى مارشالل ارالدارى ءارتۇرلى بولىكتەردەن تۇرادى. ونىڭ اۋماعى 181 شارشى شاقىرىم، مۇندا 82 مىڭ حالىق مەكەن ەتەدى. 1986 - جىلى مارشالل ارالى ا ق ش-تان تاۋەلسىزدىگىن الدى. دەگەنمەن ەلدى اياعىنان تىك تۇرعىزۋ ءۇشىن امەريكا ءالى كۇنگە دەيىن گۋمانيتارلىق، قارجىلىق كومەگىن بەرىپ كەلەدى. اتالعان مەملەكەتتىڭ تابيعي بايلىعى جوق، نەگىزىنەن، تاۋارلار سىرتتان كەلەدى.
اۋماعى 61 شارشى شاقىرىمدى قۇرايتىن سان-مارينو قالاسى - ەۋروپالىق كەڭىستىككە كىرەتىن ەلدەردىڭ ىشىندەگى ەڭ كىشكەنتايى. كەيبىر دەرەكتەرگە سەنسەك، ەل وتە ەجەلدەن كەلە جاتىر. سان-مارينو ۇساق ەل بولعانىمەن، الەمدەگى شىعىنىنان تابىسى جوعارى ساناۋلى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى سانالادى.
تىنىق مۇحيتى ايماعىنىڭ وڭتۇستىگىندە تۋۆالۋ دەپ اتالاتىن ەل بار. ونىڭ اۋماعى 26 شارشى شاقىرىم عانا. كىشكەنتاي بولسا دا، ونىڭ قۇرامىنا بىرنەشە ارالدار كىرەدى. بۇرىنىراقتا اتالعان ارالدار ۇلى بريتانياعا قاراپ، «ەلليس» دەگەن اتپەن بەلگىلى بولدى. تۋۆالۋ تاۋەلسىزدىگىن اعىلشىنداردان 1978 - جىلى الدى. حالقىنىڭ سانى - 10،5 مىڭ. ەلدە ەشقانداي بايلىق، تابيعي رەسۋرستار جوق. سوندىقتان تۋۆالۋ باسقا ەلدەردىڭ كومەگىنە كوپ ارقا سۇيەيدى.
ءبىزىڭ ايتىپ وتىرعانىمىز، الەمدەگى ەڭ ۇساق، حالقى از بىرنەشە مەملەكەتتەر عانا. ولاردىڭ قاتارى وتە كوپ. ءبىراق اتى-ءجونى بەيمالىم بولعاندىقتان، كوپشىلىك ونى بىلە بەرمەيدى. ولاردىڭ ىشىندە الەم باعالاعان جانە مويىنداعان ەل - ۆاتيكان عانا. قالعاندارى الپاۋىت مەملەكەتتەردىڭ ىقپالى جۇرگەن، ءالى سولاردىڭ شىلاۋىندا قالعاندار. دەربەستىگىن الدى دەگەنمەن، ولار قانشالىقتى تاۋەلسىز؟
... ماسەلە سوندا.
بەرىك بەيسەن ۇلى
«ايقىن» گازەتى. 2014
