الەمدە بىلعارىعا سۇرانىس تومەن: تەرى ءوندىرىسى نەگە كەنجەلەدى

Kazinform ءتىلشىسى ەلدەگى تەرى ءوندىرىسىنىڭ قانداي كەدەرگىلەرگە تاپ بولعانىن ساراپتادى.

كاسىپورىندار تولىق جۇمىس ىستەمەيدى

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ دەرەگىنە سەنسەك، قازاقستاندا ءىرى قارا مالدان 2023 -جىلى 2,54 ميلليون، بىلتىر 2,78 ميلليون دانا تەرى جينالعان. ال ۇساق مالدان 2023 -جىلى 7 ميلليون داناعا جۋىق، 2024 -جىلى 6,41 ميلليون دانا الىنىپتى.

ءبىر قاراعاندا كورسەتكىش جاقسى. دەگەنمەن تەرىنى وڭدەۋ ىسىنە كەلگەندە بۇل ساندار ونداعان ەسە ازايادى. مىسالى، ءىرى قارا مال تەرىسىن الايىق، سەبەبى كوبىنە ءوندىرىس سۇرانىسىنا وسى ساناتتاعى تەرىلەر ىرىكتەلەدى. 2023 -جىلى 2,54 ميلليون تەرىنىڭ 8 پايىزى (208,3 مىڭ) وڭدەلسە، بىلتىر كورسەتكىش تاعى ازايىپ، بار بولعانى 6 پايىزدى قۇراعان. ياعني، تەك 166 مىڭ دانا تەرى وڭدەلگەن.

اتالعان مالىمەتتى ۇسىنعان اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ەل اۋماعىندا تەرى وڭدەيتىن 9 كاسىپورىن بارىن جەتكىزدى. ءتىپتى، ولار ءبىر جىلدا 3,3 ميلليون دانا ءىرى قارا تەرىسىن، 4 ميلليون ۇساق مال تەرىسىن وڭدەۋگە قاۋقارلى ەكەن. ءبىراق جىل سايىنعى كورسەتكىش نەگە از؟ ۆەدومستۆو كاسىپورىندار اقشا تاپشىلىعىنان، تاۋار وتكىزەتىن نارىقتىڭ ازدىعىنان، شيكىزاتتىڭ ساپاسىزدىعىنان زيان شەگىپ وتىرعانىن العا تارتادى.

تۇسىنگەنىمىزدەي، كاسىپورىنداردىڭ ءبىرازى تۇراقتى تۇردە جۇمىس ىستەمەيدى. كاسىپورىندارعا تەرى جەتكىزۋمەن اينالىساتىن سامات سەيىلحانوۆتىڭ ايتۋىنشا، اتالعان 9 كاسىپورىننىڭ تەك تورتەۋى جۇمىس ىستەپ تۇر. قالعاندارىنىڭ جۇمىسى قارجى تاپشىلىعىنا بايلانىستى توقتاپ تۇرعانىنا ءبىراز ۋاقىت وتكەن. بۇعان قوسا، تەحنيكالار دا جىل سايىن ەسكىرىپ جاتىر. قازاقستاننىڭ تەرى وڭدەۋشىلەر قاۋىمداستىعى كاسىپورىندارداعى قۇرال-سايماننىڭ 60 پايىزى توزعانىن جاريا ەتتى.

ىلگەرىدە ءار اۋىلدا تەرى جيناۋشىلار بولاتىن. ولار حالىقتان اقشاعا تەرى ساتىپ الىپ، زاۋىتتارعا وتكىزەتىن. قازىر بۇل ءۇردىس جوعالدى دەپ ساناي الامىز. قازىر حالىق مال تەرىسىنىڭ ەشكىمگە قاجەتى جوق دەپ شەشتى. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى اناس باققوجايەۆتىڭ ايتۋىنشا، وسى پروتسەستىڭ زيان تيگىزەتىن تەرىس جاقتارى كوپ.

- مال تەرىسىن دالاعا لاقتىرۋدى قويعان ابزال. ەگەر اۋىرعان مالدىڭ تەرىسى بولسا، ودان اۋرۋ تارايدى جانە ەكولوگياعا زيانى وراسان. مەيلى، ساتىپ الۋ نارىعى جوق دەيىك، ءبىراق مەملەكەت تەرى ۋتيليزاتسياسىن ۇيىمداستىرۋى كەرەك. كەزىندە تارازدا، سەمەيدە، قورداي مەن ارقالىق، الماتىدا تەرى وڭدەيتىن ءىرى زاۋىتتار بولدى. الايدا ولاردىڭ ماسەلەسىن مەملەكەت شەشپەدى. ينۆەستيتسيالىق جوبا رەتىندە باستالىپ، ونىمدەرى سۇرانىستا بولعان. قازىر بۇل اتالعانداردىڭ كوبىنىڭ تەحنيكالارى ەسكىردى، ءىرى مەكەمەلەر ابدەن قارىزعا باتتى، كەيبىرى جۇمىس ىستەمەي تۇر، - دەيدى ول.

باققوجايەۆتىڭ پىكىرىنشە، كاسىپورىنداردىڭ قۇلدىراۋىنا ءۇش سەبەپ تۇرتكى. بىرىنشىدەن، مەملەكەت وزگە ەلدەرمەن كەلىسىم جاساسىپ، كاسىپورىندارعا ساۋدا نارىعىن ۇيىمداستىرىپ بەرۋى كەرەك ەدى. نارىق بولماعان جەردە قانشا قارقىندى ءوندىرىس بولسا دا ەڭبەك ەش كەتەدى.

ەكىنشىدەن، اقشا اينالىمى بولمادى. زاۋىتتار قاجەتتى شيكىزاتتى ساتىپ الۋعا قارجى كوزدەرىن تابا الماعان. ءدال وسى سالاعا مەملەكەت سۋبسيديا قاراستىرىپ نەمەسە نەسيە لينياسىن ەرتەرەك ۇيىمداستىرعانى ءجون ەدى.

ۇشىنشىدەن، كاسىپورىن يەلەرى سالىقتان بوساتىلمادى. ماسەلەن، ولار حالىقتان تەرىنى ساتىپ الادى، وڭدەيدى، ءبىراق وزدەرى ساتقاننان كەيىن مەملەكەتكە قوسىلعان قۇن سالىعىن تولەپ وتىردى. ال سول ۋاقىتتا قىتايلىقتار ەلىمىزگە كەلىپ، حالىقتان شيكىزات ساتىپ الىپ كەتىپ جۇرگەن.

- ءبىز ەڭ الدىمەن تەرى ءوندىرىسى سالاسىن سالىقتان بوساتۋىمىز كەرەك. وسى بويىنشا ءبىز ۇسىنىس بەرىپ قويدىق. ەكىنشىدەن، اينالىمدىق كاپيتالدى قالىپتاستىرۋ ءىسىن مەملەكەت موينىنا العانى ابزال. ۇشىنشىدەن، شيكىزات قورىن قۇرۋعا سەپتەسۋ. ءيا، الەمدە بىلعارىعا سۇرانىس ازايدى. دەگەنمەن تۇبەگەيلى جويىلمايدى. كاسىپورىندارعا «وزدەرىڭ دامىڭدار» دەپ، قاراۋسىز قالدىرۋ ءجونسىز. قانشا جەردەن نارىقتىق ەكونوميكا دەسەك تە، مەملەكەت بۇل ىسكە ارالاسۋى كەرەك، - دەيدى دەپۋتات.

سالاعا بولەك ۆەدومستۆو كەرەك ەكەنى دە ايتىلۋدا. ناقتىراق ايتقاندا، ونەركاسىپ مينيسترلىگىنىڭ جانىنان جەڭىل ونەركاسىپ كوميتەتى قۇرىلۋعا ءتيىس ەكەن. اناس باققوجايەۆ بۇل يدەيانى ۆەدومستۆوعا بىرنەشە رەت ۇسىنعانىن، ءبىراق باسشىلىعى بەيجاي قاراعانىن جاسىرمادى.

شەتەلدىكتەر قازاقستاندىق تەرىنى الۋعا قۇلىقسىز

ەندى ەكسپورتقا شىعارۋدىڭ جايىن ءسوز ەتسەك. اۋەلى وندىرىستە تىم كەنجە قالعانىمىزدى تەرى وڭدەۋشىلەر قاۋىمداستىعىنىڭ ءتوراعاسى نۇرمان نۇپتەكەيەۆ بىزگە قىسقا عانا مىسالمەن ءتۇسىندىردى.

- 3,4 ميلليون حالقى بار موڭعوليادا زاماناۋي 34 بىلعارى زاۋىتى مەن تسەحى بار. ءاربىر 100 مىڭ ادامعا ءبىر فابريكادان كەلەدى. ورتا ەسەپپەن 20 ميلليون حالقى بار ەلىمىزدە كەم دەگەندە 180- 200 تەرى وڭدەۋ زاۋىتى مەن سەح بولۋى كەرەك دەپ بولجاي الامىز. وسىعان قاراپ ەلىمىزدەگى تەرى وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ دامۋ دەڭگەيىن باعالاۋعا بولادى. ءقازىر ءىرى قارا مەن ۇساق مالدىڭ تەرىسىن وڭدەۋدە وزبەكستان، رەسەي عانا ەمەس، جوعارىدا اتالعان موڭعوليامەن دە باسەكەگە تۇسە المايمىز، - دەدى ساراپشى.

مەيلى، كاسىپورىنداردى كوبەيتۋگە كۇش سالماي- اق قويالىق. ءبىراق ەكسپورتتى ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بار ەمەس پە؟ مىسالى، تەرى ەكسپورتىنا قاتىستى باج سالىعىن (تونناسىنا 200 ەۋرو) الىپ تاستاۋدى سۇراپ جۇرگەندەر كوپ. سونىڭ ارقاسىندا شەتەلگە ساۋدانىڭ تىنىسى اشىلادى- مىس. دەگەنمەن بۇل دا ءوز الدىنا ماسەلە، سەبەبى بىزدەگى تەرى ساپاسى تومەن.

- قازاقستاندا تەرى ساپاسى ورتا نەمەسە تومەن بولىپ شىعادى. سوندىقتان شەتەلدىكتەر اسا كەرەك ەتپەيدى. مىسالى، كەدەندىك وداق ارقىلى قازاقستان كەزىندە كورشى رەسەيگە تەرى يمپورتتادى، باج سالىعى بولعان جوق. اۋەلدە الىپ جۇرگەن، كەيىن مۇلدە ساۋدا جاساماي قالدى. سەبەبى ولار بىزدەگى تەرىنىڭ ساپاسى قانداي ەكەنىن تۇسىنگەن، - دەدى كاسپورىندارعا تەرى جەتكىزۋمەن اينالىساتىن كاسىپكەر سامات سەيىلحانوۆ.

ياعني، ەكسپورتقا قاتىستى باج سالىعىن الىپ تاستاعان كۇننىڭ وزىندە ساۋدا جاندانا قويۋى ەكىتالاي. بۇعان قوسا، قازىر الەمدە بىلعارىعا سۇرانىس تومەن. ەڭ اۋقىمدى قىتاي نارىعى دا بىلعارىنى اسا سۇرامايدى. كەي ەلدەر بەلوك وندىرۋگە الدىرادى، ونىڭ وزىندە كوپ مولشەردە ەمەس.

نەگىزى تەرىنى وڭدەۋ ءۇش ساتىدان تۇرادى. ءبىرىنشىسى Wet-blue دەپ اتالادى. بۇل 30-35 پايىز وڭدەلگەن تەرى، اۋىزەكى تىلدە «كوك تەرى» دەلىنەدى. ەكىنشىسى - Crust, 65- 70 پايىز جارتىلاي وڭدەلگەن فابريكات. سوڭعىسى - Finish، ياعني، 100 پايىز وڭدەلگەن بىلعارى.

مالشى مەن قاساپشىدا دا كىنا بار

سونىمەن، «قازاقستاندىق تەرى نەگە ساپاسىز؟» دەگەن قورىتىندى ساۋالعا كەلەيىك. باستى سەبەپ - مالدى كوبەيتىپ، باققانىمەن، فەرمەرلەر مەن اۋىل حالقى ونىڭ شىن جاعدايىنا اسا ءمان بەرمەيدى. ۋاقتىلى جەم-ءشوبىن بەرۋ، جىلى قورادا ۇستاۋ، ۆەتەرينار كومەگى، ءدارى-دارمەك، ءتۇرلى ۆيتامين ەگۋ، ءبىر سوزبەن ايتقاندا، مالعا كۇتىم جاساۋ ارقىلى عانا ساپالى تەرى الىنادى. ءبىراق بۇل جۇمىسقا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ جاتقاندار ساناۋلى. بۇل - ءبىر. ال ەكىنشى سەبەپ - قاساپشىلاردىڭ بەيجايلىعى.

- كورىپ ءجۇرمىز، قاساپحانالار مالدى بەيبەرەكەت سويادى. اۋىلداردى ايتپاي-اق قويايىق. مال تەرىسىن ساپالى ەتىپ الۋ ءۇشىن قاساپشى مۇلدە پىشاق ءىزىن تۇسىرمەي، ەرەجەلەردى ساقتاعانى ابزال. بۇدان كەيىن الىنعان تەرىنى ساقتاۋ قويمالارىندا تۇزداپ قويادى. ونىڭ تۇزى دا بولەك، ءىرى بولادى. 1995 -جىلدان بەرى ەت كومبيناتتارىنان تەرى الىپ، زاۋىتقا جەتكىزۋمەن اينالىسامىن. جۇرگەن جەرىمدە دۇرىس تەرى الۋدىڭ تاسىلدەرىن ايتىپ وتىرامىن. ءبىراق وسى ىسكە دەن قويعىسى كەلەتىندەر از، جۇمىسىن اۋىرسىنىپ سىلتاۋ ايتادى، - دەدى كاسىپكەر سامات سەيىلحانوۆ.

شيكىزاتتى قابىلدايتىن كەزدە كاسىپورىنداردىڭ وسىعان ءجىتى نازار اۋدارۋىنا تۋرا كەلەدى. جالپى، جاقسى تەرىنىڭ قالىڭدىعى 1,8- 2 م م بولادى. مىسالى، سولتۇستىك وڭىرلەردەن جينالعان تەرىنىڭ 30 پايىزى عانا بىلعارى بولۋعا جارامدى. ويتكەنى تەرىسكەيدە مال كوبىنە دالادا جايىلادى. ال تۇركىستان، جامبىل، الماتى وبلىسىنداعى قولدا ءارى باقپادا تۇرعان ءىرى قارانىڭ تەرىسى ءبىرشاما جاقسى، 70 پايىزعا دەيىن بىلعارى وڭدەۋگە بولادى ەكەن.

قورىتا ايتقاندا، تەرى ءوندىرىسىنىڭ دامىماۋىنا كىنالى ءبىر تاراپتى عانا اتاي المايمىز. ءتورت تۇلىكتى كۇتىپ- باپتايتىن مالشىلارعا قوسا قاساپشىلار ساپا ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك الماي وتىرسا، كاسىپورىنداردىڭ اقشا اينالىمى مەن نارىققا جول اشىلۋىنا سەپتەسپەگەن جاۋاپتى ۆەدومستۆولار دا بەيجاي قاراعانى كورىنەدى.

اۆتور

ماديار تولەۋوۆ

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى