الماتى وبلىسىنداعى بىرنەشە اۋىل اتاۋى وزگەردى
استانا. قازاقپارات - بۇدان بىلاي ىلە اۋدانىنداعى ەنەرگەتيچەسكي اۋىلدىق وكرۋگى وتەگەن باتىر، ال پوكروۆكا كەنەن ازىربايەۆ اۋىلى بولىپ اتالادى.
ال چاپايەۆ اۋىلدىق وكرۋگى مەن اۋىلىنا بايكەنت اۋىلدىق وكرۋگى جانە اۋىلى دەگەن جاڭا اتاۋ بەرىلدى. كەگەن اۋدانىنداعى جالاڭاش اۋىلىنا جالاعاش دەگەن تاريحي اتاۋى كەرى قايتارىلدى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار بۇل جاڭالىقتى قالاي قابىلدادى؟
«جالاڭاش ەمەس، جالاعاش مەنىڭ اۋىلىم،
تولاعاي تاۋلار تولعاتىپ تاپقان تاۋ ۇلىن.
تاۋلارداي توزەم تابيعي توسىن جايلارعا،
تاسىن دا سۇيەم، سامالىن، ىستىق جاۋىنىن.
ءتاڭىرىم قالاي جاراتتى ەكەن ولكەمدى،
قوناق بوپ كەلىپ، باعاسىن بەرشى، باۋىرىم»، دەپ ءبىزدىڭ زامانداسىمىز ماقسات ەرەجەپ اقىن جىرلاعانداي، بۇل اۋىلدىڭ تاريحي اتاۋى جالاعاش.
مىنا مەنىڭ ارتىمداعى جالاڭاش اتاۋى كەيىن جابىسقان. وكىنىشتىسى، ءبىز سول اتاۋدان ۇزاق جىلدار بويى ارىلا الماي كەلدىك. قازاقتان شىققان تۇڭعىش ساياحاتشى، ەتنوگراف عالىم شوقان ءۋاليحانوۆ ءوزىنىڭ اتاقتى ىستىقكول ساپارىندا، ياعني، 1856-جىلدىڭ 17-ناۋرىز كۇنى تورايعىر تاۋىنىڭ سولتۇستىك جاعىنا كەلىپ قوندى دەگەن تاريحي دەرەك بار. عالىم تورايعىر مەن ءۇش مەركى تاۋلارىنا قاراپ، «ويپىرماي، مىنا تاۋلاردىڭ اراسىنداعى كەڭ جازىقتا ءبىر تال بۇتا نەمەسە اعاش كورىنبەيدى»، دەپ، تاڭدانىسىن بىلدىرەدى. تاريحشىلار بۇل ولكەنىڭ جالاڭاش اتانۋىنا وسى پىكىر اسەر ەتتى دەگەن ۇستانىمدا. ال اۋىل تۇرعىندارى بولسا، ونىڭ باسقا سەبەبى بار دەپ ەسەپتەيدى.
باقىت جانقابىلوۆ، اۋىل تۇرعىنى:
- بۇل 1905-جىلى قۇرىلعان جەر عوي جالاعاش بولىپ. كەيىن ورىس يمپەرياسىنىڭ كەزىندە ورىستاردىڭ ءتىلى كەلمەي، جالاناش، جالاناش، جالاناش دەپ، سونىمەن بۇل جالاڭاش بولىپ كەتكەن. كەيىن مىنا وسى كوپشىلىك كىتاپتان جازعاندار، بۇرىنعى اكادەميكتەر، پروفەسسورلار تاريحقا ءۇڭىلىپ، مىنا تاريحتان جازعان ەكەن مۇنىڭ اتى جالاعاش دەپ. سونىمەن بۇل جالاعاش بولىپ اتالدى وسى مىنە. ءوزىنىڭ بۇرىنعى اتاۋى قايتارىلعانىنا قۋانىشتىمىن.
داستان اليەۆ، تاريحشى:
- ءتىلى كەلمەيتىن كەلىمسەكتەر، ياعني، قارا شەكپەندىلەر دەيمىز عوي، وسى قارا شەكپەندىلەردىڭ جالاعاشقا ءتىلى كەلمەي، جالاناش دەپ اتاپ كەتكەن دەيدى. بۇل ەندى ورفوگرافيالىق كەز كەلگەن جاعدايمەن قيسىنعا كەلمەيدى. ەگەر ورىستاردىڭ ءتىلى كەلمەيتىن بولسا، ولار جالاگاچ دەپ اتاۋى دا مۇمكىن ەدى.
تاريحشىنىڭ پىكىرىنشە، بۇل جەر 18-عاسىردا-اق جالاعاش دەپ اتالعان. ويتكەنى اۋىلعا قاي باعىتىنان قاراساڭ دا تاۋدا جال-جال بولىپ وسكەن قاراعايلاردى كورەسىز.
ءارىپ سىبانبايەۆ، اۋىلدىق اقساقالدار القاسىنىڭ ءتوراعاسى:
- پاتشا ۇكىمەتىنىڭ كەزىندە ورىستاردىڭ ءتىلى كەلمەي، مۇنى جالاڭاش دەپ كەتكەن عوي. نەگىزى مىنا تابيعاتىن كورىپ تۇرسىزدار، جال-جال اعاش. جاز كەزىندە كەلسەڭىزدەر كەرەمەت ءبىر اسەم جەرگە كىرىپ كەتكەندەي بولاسىزدار باقشانىڭ ىشىنە.
وسى اۋىلدىڭ اۋزى دۋالى اقساقالى، قىزىردىڭ وزىندەي، كونەنىڭ كوزىندەي بولعان ءارىپ اتامىز اۋىلعا تاريحي اتاۋىنىڭ قايتارىلۋىن الاشتىڭ ازاتتىعىمەن كەلگەن ۇلكەن جەتىستىككە بالايدى. قاريا وسى ىسكە اتسالىسقان ازاماتتارعا العىسىن ايتىپ، اق باتاسىن بەردى.
الماتى وبلىستىق ءماسليحاتىنىڭ بىرلەسكەن شەشىمى مەن وبلىس اكىمدىگىنىڭ قاۋلىسى العاشقى رەسمي جاريالانعاننان كەيىن كۇنتىزبەلىك ون كۇننەن سوڭ، ياعني 2024-جىلدىڭ 24-اقپانىندا كۇشىنە ەندى.
قۋانىش رىسبەكوۆ، جالاعاش اۋىلدىق وكرۋگى اكىمدىگىنىڭ باس مامانى:
- جالاڭاش اۋىلدىق وكرۋگىنە قاتىستى مەكەمەلەر بار، كوممۋنالدىق مەكەمەلەر بار، بارلىعىنىڭ اتاۋلارى وزگەرتىلەدى شەتىنەن. زاڭعا سايكەس جارعىلارى وزگەرتىلەدى، ەرەجەلەرى وزگەرتىلەدى. سونىمەن قاتار اۋىلدىڭ كىرە بەرىسىندەگى اۋىلدىڭ اتاۋى جازىلعان تابليچكالارعا «قازاۆتوجولعا» حات جولداندى.
وبلىستىق ونوماستيكا كوميسسياسىنىڭ قورىتىندىسىنا سايكەس، اۋىلدىق وكرۋگتەر مەن اۋىل اتاۋلارىن وزگەرتۋ تۋرالى شەشىمدى قابىلداۋ بارىسىندا جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ پىكىرى ەسكەرىلگەنىن ايتا كەتەيىك. ماسەلەن، جالاڭاشقا جالاعاش اتاۋىن قايتارۋدى حالىقتىڭ 80 پايىزى قولداعان. قالعان بولىگى قارسىلىق بىلدىرگەن. قالىس قالعاندارى دا بار. كوپشىلىك داۋىسپەن ىلە اۋدانىنداعى مەجدۋرەچەنسك اۋىلى - اقساي، ال كازسيك - اسقار توقپانوۆ اۋىلى بولىپ وزگەرتىلدى. تالعار اۋدانىنداعى قىزىل- تۋ-4 اۋىلىنا جىبەك جولى دەگەن جاڭا اتاۋ بەرىلدى.
www.24.kz
