ادام سەزبەيتىندى اڭ-قۇس قالاي سەزەدى؟
استانا. قازاقپارات - ادام بالاسى جاراتىلىسىنان ىزدەنىس ۇستىندە. ىشەتىن تاماعىن دا، جىلىناتىن وتتى دا، قورعاناتىن قارۋدى دا، ساقتانۋدىڭ باسقا دا ءتيىمدى امالىن ويلاپ تاپقان جانە ءالى دە جاڭالىق اشۋ جولىندا، ىزدەنىس ۇستىندە. سوعان قاراماستان سانالى تىرشىلىك يەلەرى بىلمەيتىن، جۇمىر جەردىڭ بەتىندەگى جۇمباق جاعدايلار جەتكىلىكتى.
ماسەلەن ادامدار ءزىلزالانى، جانارتاۋلاردىڭ اتقىلاۋىن، تەڭىزدىڭ الاپات تولقىنى جاعالاۋدى قاشان جايپاپ وتەرىن الدىن الا بىلمەيدى. ىلعي دا كەشىگىپ قالىپ جاتادى. سونىڭ سالدارىنان جۇزدەگەن مىڭ ادام قاپىدا قازا تابادى، ماڭگىلىك مۇگەدەككە اينالادى، دۇنيە-مۇلكىنەن ايىرىلىپ، عۇمىرلىق وكىنىشكە ۇرىنادى. وسىنا ويلاعاندا تابيعاتتاعى توسىن قۇبىلىستاردى كۇنى بۇرىن سەزەتىن جان-جانۋارلاردىڭ تاپقىرلىعىنا تاڭعالاسىز. نەگە ولاي؟
ءبىر قاراعان كىسىگە ادام تۇزدەگى تىرشىلىك يەلەرىمەن سالىستىرعاندا ايتسا نانعىسىز ارتىقشىلىققا يە. ولاردىڭ قولىندا قارسى تۇرۋعا قاۋقارى جەتەرلىك اقىل-ويدان باسقا، تەحنيكا، تاعى باسقا قۇرالدار بار. سونىڭ ءوزىن ادامدار دەر كەزىندە ءارى ءتيىمدى پايدالانا المايدى. ال اڭدار، جان-جانۋارلار جاراتىلىسىنان پايدا بولاتىن مۇمكىندىكتەردى ءتيىمدى وتە پايدالانا ەكەن.
ماسەلەن جانۋارلاردىڭ ءتولى تەز ارادا اياقتانىپ كەتەدى. ءتىپتى اناۋ افريكادا ارىستانداردان ساعات سايىن قاۋىپ ءتونىپ تۇرعانىن سەزەتىن، كيىگىڭىز دە، كەرىگىڭىز دە، جابايى شوشقا دا، پىلدەر دە ءتولىن تەز اياعىنان تۇرعىزىپ، ءيت-قۇسقا جەم قىلماۋدىڭ جولىن قاراستىرادى. جاڭبىرلى ماۋسىمدا وزەن ارناسىنان اساتىنىن دا بىلەدى. تۇنشىعىپ ولمەس ءۇشىن بيىك ايماقتارعا قونىس اۋدارادى. جانارتاۋ اتقىلايتىن وڭىردەن الدىن الا قاشىپ كەتەدى.
تابيعاتتىڭ توسىن قۇبىلىستارىن زەرتتەگەن بريتاندىق وقىمىستىلار يتالياداعى سان-رۋفينو وزەنىندە سۋدى مەكەندەيتىن تىرشىلىك يەلەرىنە زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. ناتيجەسىندە عالىمدار لاكۆيلدەگى الاپات ءزىلزالانى قۇرباقالار 5 كۇن بۇرىن سەزگەندىگىن انىقتاعان. سۋسىز تىرشىلىگى جوق ولاردىڭ جاپپاي دالا كەزىپ كەتۋى مامانداردى العاشىندا قايران قالدىرعان. ءبىراق جەر سىلكىنىسىنەن كەيىن بىرنەشە كۇن وتكەندە الگى سۋ تاعىلارى جاپپاي مەكەندەرىنە ورالعان.
مۇنىڭ قۇپياسىن اشۋعا تىرىسقان عالىمدار ءزىلزالا قارساڭىندا جەر استىنان راديواكتيۆتى گازدىڭ ءبولىنۋىن قۇرباقالاردىڭ الدىن الا سەزگەندىگىنەن دەپ جورامالداعان. ولاردىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىگىن تۇراقتى باقىلاعاندار اپات قارساڭىندا قۇرباقالاردىڭ قۇتتى ورىندارىن تاستاپ كەتەتىندىگىنە كوز جەتكىزگەن.
ارينە، بۇل زەرتتەۋلەردىڭ ناقتى قورىتىندىسى ەمەس. ءتىپتى الەمنىڭ ءار شالعايىندا اڭ-قۇس تۇگىلى ءۇي جانۋارلارىن دا ارنايى ورىنداردا باعىپ، ولاردىڭ تابيعات اپاتىن قانشالىقتى ەرتەرەك سەزەتىندىگىن باقىلاپ وتىرعاندار دا بارشىلىق. الايدا ولاردىڭ نەگە ەرتەرەك دابىل بەرمەيتىندىگى تۇسىنىكسىز. ماسەلەن وسىنداي ورتالىعى بار الماتىلىق عالىمدار ۇنەمى كەش قالىپ جۇرەتىنى وكىنىشتى.
عالىمداردىڭ تاڭعالعانى اۋا رايىنىڭ وزگەرىسىن تەز سەزەتىن بىردەن ءبىر ماقۇلىق - قۇرباقا ەكەن. زەرتتەۋشىلەر وسىنداي شەشىمگە كەلگەن. ويتكەنى مەتەوستانسالار بىلە بەرمەيتىن وزگەرىستى قۇرباقالاردىڭ قاعىپ الۋى شىن مانىندە جاعا ۇستاتادى. ماگنيت ءورىسىن دە سەزەتىن سولار. نوسەر جاڭبىر الدىندا قاتتى قۇرىلداپ، «اۋىل-ايماعىنا» ساقتاندىرۋ ءۇشىن جەدەل حابار تاراتاتىندىعى دا تاڭعالدىرادى.
وقىمىستىلاردىڭ سوزىنە قاراعاندا، «اۋا رايىن زەرتتەۋشىلەر» توبىنا 600 دەن استام حايۋانات جاتادى. ولاردىڭ اراسىندا العاشقى ورىندا اكۋلا تۇر. اكۋلا الاپات تەڭىز داۋىلى بولار الدىندا اتموسفەراداعى ءسال وزگەرىستىڭ ءوزىن سەزىپ قويادى. بۇل جاعدايدى ماماندار العاش رەت 2001 - جىلى فلوريدى جاعالاۋىن استاڭ-كەستەڭ ەتكەن «گابريەل» داۋىلى كەزىندە بايقاپتى. تەڭىزدەگى اكۋلالار جاپپاي مۇحيتتىڭ تەرەڭ اۋماعىنا كوشكەن. ولار ءۇشىن جاعالاۋعا سوعىلماي، امان قالۋدىڭ امالى وسى بولىپتى.
اتموسفەراداعى قىسىم سۋداعى قىسىمعا دا اسەر ەتەتىندىگىن ويلاساق، اكۋلالاردىڭ ايماقتاعى اۋا-رايى قۇبىلىسىن بىلەتىندىگى شىندىق. ءارى ولاردىڭ ىشكى قۇرىلىسى دا ادامعا ۇقساس كەلەدى ەكەن.
قورشاعان ورتاداعى وزگەرىستى «ءنىل ءپىلى» دەپ اتالاتىن كىشكەنتاي بالىق تا سەزەدى ەكەن. سولتۇستىك پاميردە اكۆاريۋم ورناتىپ، اتالعان بالىقتاردى باقىلاۋشىلار ءزىلزالادان 4 كۇن بۇرىن سۋ پەرىلەرىنىڭ قاتتى مازاسىزدانعانىن بايقاعان. اقىرى بالىقتاردىڭ بولجامى انىق كەلگەن.
تاعى ءبىر قىزىق جاعداي، ادامزات تاريحىنداعى كۇشتى ۆۋلكان 1902 - جىلى مارتينيكا ارالىنداعى سەن-پەر قالاسىن كۇلگە اينالدىرادى. ساناۋلى مينۋتتاردا وتىز مىڭعا جۋىق ادام كوز جۇمادى. وقيعا ورنىنا قۇتقارۋشىلار كەلىپ، قالانى تازارتۋ بارىسىندا ساناۋلى ءيت پەن مىسىقتىڭ ولەكسەسىن تاپقان. بارلىق ءۇي جانۋارلارى اپاتتان بىرنەشە كۇن بۇرىن قالادان بەزىپ كەتىپتى. تورعايلار تۇگىلى جەر استىنداعى جىلاندار دا قاۋىپسىز جەرگە قونىس اۋدارىپ ۇلگەرگەن.
توسىن اپاتتاردى الدىن الۋ ماسەلەسى، ەرتەرەك قۇتقارۋ شارالارىن ۇيىمداستىرۋ ءدال قازىر ەمەس، وتكەن عاسىرلاردان بەرى زەرتتەلىپ كەلەدى. ايتالىق چيليدەگى 1835 - جىلى تالكۋانو قالاسىندا بولعان ءزىلزالا بارىسىندا ءيت اتاۋلى الدىن الا قاشىپ كەتكەندىگى انىقتالىپتى. ال يۋگوسلاۆيانىڭ سكوپە قالاسىندا ءزىلزالا الدىندا حايۋاناتتار باعىندا جانۋارلار سۇمدىق قىلىقتار بايقاتىپتى. ءبىراق ونى جۇرت تا، وزگەلەر دە تۇسىنبەي، دەر كەزىندە ساقتانا الماعان.
1976 - جىلى يتاليانىڭ فريۋلي پروۆينسياسىندا مىسىقتار ۇيدەن دالاعا قاشىپ، بايلاۋلى تۇرعان يتتەر شىنجىردى ءۇزىپ كەتە جازداعان. 1980 - جىلى ماروككودا ءزىلزالادان 12 ساعات بۇرىن ءيت پەن مىسىقتار اۋىلدان قاشقان. مىنا قىزىقتى قاراڭىز، ماريا ەسىمدى ايەلدىڭ ءيتى قوجايىنىن ەسىك الدىندا قاعىپ قۇلاتقان. ۇيگە كىرىپ ۇلگەرمەگەن ايەل ورنىنان تۇرعانشا باسپاناسى قۇلاپ تۇسەدى. ءيتى قۇلاتپاعاندا الگى ايەل نە بولار ەدى؟
قىتايدا 1975 - جىل جان-جانۋارلاردىڭ ەسكەرتۋى ارقاسىندا ونداعان مىڭ ادام ءزىلزالادان قۇتقارىلعان. لياونين پروۆينسياسىندا سەيسميكالىق بەلسەندىلىكتى بايقاعان بيلىك وكىلدەرى 100 مىڭ ەرىكتىنى الدىن الا دايارلاعان. ولار جۇرتتى ساقتاندىرىپ، ءۇي جانۋارلارىنىڭ مىنەز-قۇلقىنا نازار اۋدارۋعا شاقىرادى. ءتىپتى ۇيقىداعى جىلاندار ويانىپ، قار ۇستىندە جاتقانىن كورگەن ماماندار اپاتتىڭ انىق بولاتىندىعىنا كوز جەتكىزەدى. اقىرى 4 - اقپاندا 19.30 ساعاتتا كۇشتى جەر سىلكىنىپ، ۇيلەردىڭ 90 پايىزى قيراپ قالعان.
كاليفورنيالىق گەولوگ دجيم بەركلاند تە قىتايداعى ءتاسىلدىڭ دۇرىستىعىن ايتقان. «ەگەر ءۇي جانۋارلارى كەنەت دالا كەزىپ كەتسە، ءبىر سۇمدىقتىڭ بولارى انىق» دەيدى ول.
فيليپپين ارالدارىندا مايون جانارتاۋى ويانار الدىندا جابايى شوشقالار تاۋدان ءتۇسىپ، تەگىس جەردەگى شارۋالاردىڭ باۋ-باقشاسىن مەكەندەپ الىپتى. ەڭ جايباسار دەگەن پىلدەردىڭ ءوزى تاۋدان ءتۇسىپ، جازىق دالاعا بەتالعان.
جاپوندىق زوولوگ-عالىم تابيعات اپاتىنان 5 ساعات بۇرىن قولتىراۋىنداردىڭ وزگەشى دىبىس شىعارىپ، جانىن قويارعا جەت تاپپاعاندىقتارىن ايتادى. اقىرى ايماقتا 200 جىل بويى ءۇنسىز جاتقان جانارتاۋ اتقىلاعان.
بيوحيميك حەلمۋت تريبۋتش كۇشتى ءزىلزالا الدىندا اۋادا جەردەن بولىنگەن كۇشتى يوندار بولاتىندىعىن، ەلەكتر ءورىسى پايدا بولاتىندىعىن ايتادى. «مۇنداي جاعداي ادامدا باس اۋرۋ، مازاسىزدىق، جۇرەك اينۋى سەكىلدى قۇبىلىستار ارقىلى سەزىلەدى» دەيدى. الايدا ادام ءمان بەرمەگەن قۇبىلىسقا اڭدار ەرەكشە نازار اۋدارىپ، الدىن الا قاۋىپسىز جەر ىزدەيدى ەكەن.
ايتالىق جاپونيادا 2010 - جىلى ناۋرىز-ءساۋىر ايلارىندا سيرەك كەزدەسەتىن بالىقتار تورعا ءجيى تۇسە باستاعان. تەڭىز تۇبىندەگى 1000 مەتر تەرەڭدىكتە عانا ۇشىراساتىن بالىقتاردىڭ باسىن تاسقا سوعۋى عالىمداردى قايران قالدىرعان. اقىرى كۇشتى داۋىل تۇرعان.
ءۇي جانۋارلارىنا قارعاندا تۇزدەگى تاعىلار قاۋىپ-قاتەردى كۇشتى سەزىنەدى. مىسالى اق ايۋدىڭ جەمتىگىنە اينالعىسى كەلمەيتىن تەڭىز مىسىقتارى مۇزدىڭ سىرتقا شىعاتىن ويىعىنا كەلگەندە، سىرتتاعى جاعدايدى باقىلاپ ءبىراز تۇرادى. ال تۇزدەگى جان-جانۋارلار قۇلاعىمەن ءار دىبىسقا ءمان بەرىپ، جاقىن ماڭداعى جىرتقىشتاردىڭ ءيىسىن سەزەدى.
وسىلايشا ادام سەزبەيتىن ارتىقشىلىقتار اڭ-قۇسقا بۇيىرعان باقىتتىڭ ءبىرى. ولاي دەيتىنىمىز - امان قالۋدىڭ امالى ساقتىقتا. جاراتىلىسىنان جاقسى بەيىمگە يە جان-جانۋارلار ولمەۋدىڭ جولىن ءوز ارتىقشىلىقتارىمەن بايلانىستىرادى. ولاردىڭ جانىندا ادامنىڭ سەزۋ مەن سەزىنۋ تۇيسىكتەرى ءالى جەتىلمەگەن سەكىلدى. ويتكەنى ادام ءولىمى كوپ. ولاردىڭ ءبىر بولىگى ساقتانباۋدان مارقۇم بولعاندار.
جولداسبەك دۋاناباي
«ايقىن». 2104
