ا ق ش- تاعى ادەبيەت كوز الدىڭىزداعى ءومىردى بەينەلەيدى - اراي جۇندىبايەۆا

ا ق ش- تا ادام ەڭبەگىنىڭ قۇنى قانشالىقتى باعالانادى؟ ءبىزدىڭ ادەبي جادىگەرلەرىمىز ا ق ش كىتاپحانالارىندا ساقتالعان با؟ وسى سۇراقتار توڭىرەگىندە «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا «500 عالىم» ساناتىندا ا ق ش- تا ءبىلىم الىپ جۇرگەن ادەبيەت سىنشىسى، زەرتتەۋشى، حالىقارالىق ءبىلىم ەكسپەرتى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ (PhD) دوكتورى، قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور اراي قاناپيا قىزىمەن اڭگىمەلەسىك.

ءبىزدىڭ ادەبيەتتە ۇلتتىق سارىن باسىم

- اراي قاناپيا قىزى، بۇگىندە شەت ەل اسىپ، وقۋ، ءبىلىم جولىندا ءجۇرسىز. وندا ادەبيەت سالاسى قالاي وقىتىلادى ەكەن؟ راسىمەن، ادەبيەت الەمىنە تەرەڭدەي تۇسۋگە باعىت- باعدار بولا ما؟ امەريكا قالامگەرلەرىنىڭ بەتالىسى قالاي؟ قانداي باعىت، جانرلار جاندانىپ، قاي ستيل كەڭ ءورىس الۋدا؟

- ا ق ش ادەبيەتى - سول وڭىردە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان امەريكالىق قوعامنىڭ ادەبيەتى. جانرى - ءارتۇرلى. سول سياقتى، اۆتورلارى دا - ءتۇرلى ۇلتتىڭ وكىلدەرى. كوركەم شىعارمانى تالداۋعا كەلگەندە ەڭ كوبىرەك پىكىر تالاستىراتىن ورتا دا - وسى جەردە. ەڭ قىزىعى، ادەبي تالقىلاۋلاردا ەكونوميستەر دە، سۋرەتشىلەر دە، بيزنەسمەندەر دە وتىرادى. ولار تالقىلانىپ جاتقان تۋىندى تۋرالى ءوز پىكىرلەرىن بىلدىرسە نەگىزگى ادەبي تالداۋدى ادەبيەتتانۋشىلار، ادەبيەت سىنشىلارى ايتادى. قازىرگى امەريكالىق ادەبيەتتە كۇندەلىكتى ومىردە بولىپ جاتقان وقيعالار شىعارمالارعا ارقاۋ بولادى. ءبىر سوزبەن ايتساق، ادەبيەت رەاليستىك ومىرگە قۇرىلادى ءارى شىنايى ومىردەگى دەرەكتەرمەن كوركەمدەلەدى. مىسالى، جاقىندا عانا امەريكالىق سينگاپۋر جازۋشىسىنىڭ شىعارماسىن وقىدىم. «جانسىز دەنەلەر. جىرتىلعان كيىمدەر. سىنعان رۋح. ۇرەيگە تولى كوزدەر. تاعى ءبىر ەڭبەكشى ميگرانت سينگاپۋردا جۇمىس كەزىندە جۇمىس كولىگىندە نەمەسە ساياحاتتا قايتىس بولدى. جانە ءبىرى ءوز-وزىنە قول جۇمسادى. ەرتەڭ-اق كەز كەلگەن ادام ونىڭ ورنىندا بولۋى مۇمكىن… - دەپ كەلەدى دە، سوڭىندا: «ارمان ولمەيدى» دەيدى.

بىرەۋ جۇمىس ۇستىندە قازا تابۋى مۇمكىن، بىرەۋ اۋىر ناۋقاستان كوز جۇمۋى مۇمكىن. كۇندەلىكتى ءومىر ىرعاعىنا قاراماستان ادامداردىڭ اباي بولۋى كەرەكتىگى؛ جۇمىس ۋاقىتىنداعى سترەسس؛ باستىقتاردىڭ قورلايتىن سوزدەرىنە جول بەرمەۋ؛ جانجالدان اۋلاق بولۋ؛ كەدەيلىكپەن ارپالىسۋ؛ قۇلدىراۋ؛ رۋحتىڭ مۇقالۋى؛ بالالاردى ءوسىرۋ؛ ءۇي سالۋ ارمانى سياقتى تاقىرىپتار - قازىرگى الەم ادەبيەتىندەگى باستى تاقىرىپتار. ارماندار اقيقاتقا اينالۋ ءۇشىن دە جۇمىس كەرەك، كوپ جۇمىس ىستەۋ كەرەك، باستىسى، ادام ءوز- وزىمەن جۇمىس ىستەي ءبىلۋى قاجەت. ءار قادامىن قاداعالاپ وتىرعانى ءجون. ادام قوعامعا كەرەك بولۋى كەرەك، ورتاعا لايىق بولۋى كەرەك. ارماندار ولە المايدى… شىعارما جەلىسى وسىلاي ءوربيدى دە، سوڭى 2000 -جىلدىڭ قاڭتارىنان 2022 -جىلدىڭ تامىزىنا دەيىنگى ارالىقتا سينگاپۋرداعى ءوزىنىڭ ارمانىن ورىنداۋ جولىندا ومىردەن وتكەن ادامدار تۋرالى اقپارات بەرۋمەن اياقتالادى. كوركەم شىعارمانىڭ ستيلىن دەرەكتەمەلىك قورمەن تولىقتىرىپ وتىرادى.

ا ق ش- تا ادەبيەت جەكە وقىتىلمايدى. بۇل جالپى Art Humanities سالاسىندا، تاريح، ەتنوگرافيا، كينو، تەاتر، ءتىل، انتروپولوگيا ت. ب. سالالارمەن تىعىز بايلانىستا وقىتىلادى. ادەبيەت الەمىنە تەرەڭدەي تۇسۋگە بەرىلەتىن تاپسىرمالار دا ءبىلىم الۋشىعا اسەر ەتەدى. كوركەم شىعارمانى وقىپ، ايتىپ بەرۋ - جەتكىلىكسىز، ول تۋرالى زەرتتەۋلەردى، پىكىرلەردى، اۆتور تۋرالى پىكىرلەردى، اۆتور اۆتوبيوگرافياسىن بىلۋمەن قاتار، ونى كوركەم ادەبي، كاسىبي تالداي ءبىلۋ كەرەك. سونىمەن قاتار مۇنى دەرەكتى فيلمگە اينالدىرا بىلسەڭىز، بۇل ءسىزدىڭ جان- جاقتى دامي تۇسكەنىڭىزدى كورسەتەدى. كوركەم شىعارمانى وقۋ - باسقا، تالداۋ - باسقا، ونى ۆيدەومەن سويلەتە تالداۋ - ءبىر بولەك، ول ۆيدەونى ءوزىڭىز ءتۇسىرىپ، باسىنان اياعىنا دەيىن سسەناريىن جازىپ، ادەبي تالداۋىڭىزدى ەنگىزىپ، مونتاج جاساۋ - تىپتەن بولەك. كورىپ وتىرعانىڭىزداي، بۇل - ادەبيەتتانۋشىنىڭ بويىندا جان- جاقتىلىقتى تالاپ ەتەتىن قوعام.

- سونىمەن ءسىز ا ق ش ادەبيەتىندەگى بۇگىنگى ترەندتەردى اتاپ ءوتتىڭىز. وسى رەتتە ءبىزدىڭ قالامگەرلەردىڭ قالامىنا ءىلىنىپ ۇلگەرمەگەن تاقىرىپتار، ۇردىستەر بار دەپ ويلايسىز با؟

- ەڭ الدىمەن، مىنانى ۇمىتپاعانىمىز ءجون: قازاقستان مەن ا ق ش - مادەنيەتى، تاريحى، ادەبيەتى قالىپتاسۋى جاعىنان ەكى بولەك ەلدەر. ەكەۋىن قالاي سالىستىرا باستاساق، قاتە سۇرلەۋگە قادام باسامىز. بۇل ادەبي تالداۋىمىزدىڭ باستاپقى الگوريتمىن شەشۋدە جاۋابىنان الشاقتاعانىمىز. ءبىزدىڭ اتا- بابالارىمىز «اق نايزانىڭ ۇشىمەن، اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن» جوڭعارلارمەن سوعىسىپ جۇرگەندە، بۇل جاقتا تۇرعىندار بەس قاباتتى، جەتى قاباتتى ۇيلەردە تۇرعان. ەرەكشەلىگىمىز دە، ارتىقشىلىعىمىز دا سول: ءبىزدىڭ ادەبيەتتە ۇلتتىق سارىن باسىم. تەرەڭ. ءپالساپاعا تولى. ادەبيەتىمىزدەگى كەز كەلگەن كوركەم شىعارمادان دالامىزدىڭ كەڭدىگىندەي تازالىق، جۋساننىڭ يىسىندەي ۇلتتىق بولمىسىمىز اڭقيدى. ال مۇنى ءتۇسىنۋ ءۇشىن، كەم دەگەندە، ءبىزدىڭ ەلدە بولىپ، كەڭ دالاسىندا سەرۋەندەۋ كەرەك. سول سياقتى، ا ق ش ادەبيەتىندەگى شىعارمالاردى ءتۇسىنۋ ءۇشىن دە وسى جەردىڭ مەنتاليتەتىن تۇسىنە بىلگەن دۇرىس.

ا ق ش ادەبيەتىنىڭ تاقىرىپتارى ەركىن كەلەدى. شىندىق، قوعام. ءومىر. ءبارى دە - بوياماسىز. قالاي بار، سولاي باياندايدى. امەريكادا دا كوشەدە ءۇيسىز-كۇيسىز جۇرەتىن كەزبە ادامدار كوپ. پويىزدان پويىزعا اۋىسىپ ءمىنىپ، ءتاتتى شوكولادتار ساتىپ، ءناپاقىسىن تاباتىندار دا بار. يتتەرىنە جەكە كۇتۋشى جالداپ، كۇشىكتەرىن جاس بالاداي جاساندىرىپ، ءتۇرلى كيىمدەر كيگىزىپ، الپەشتەپ، ارباعا سالىپ اپ، اياعىن جەرگە تيگىزبەيتىن قوعام دا - وسىندا. وسىنىڭ ءبارى - ادەبيەتىنە تاقىرىپ بولىپ ءسىڭىپ كەتكەن. دەگەنمەن وندا قامتىلاتىن تاقىرىپتار، مەنىڭشە، قازاق ادەبيەتىنە جات. شىعارما تاقىرىبىن تاڭداۋ - ءاربىر قالامگەردىڭ ءوزىنىڭ تاڭداۋى. جاساندى ينتەللەكت، قارجىلىق ساۋاتتىلىق، جاھاندانۋ سىندى تاقىرىپتار اشىلا تۇسسە، جاس وقىرماننىڭ تانىمىن ارتتىرا تۇسەر مە ەدى؟ ..

بۇل جاقتاعى قوعام ءبىلىمنىڭ اۋاداي قاجەت ەكەنىن بىلەدى

- وقىپ جۇرگەن وقۋ ورنىڭىزدا ءبىلىم جۇيەسىنە قاتىستى قانداي داعدىلارى ۇنايدى؟

- ا ق ش ۋنيۆەرسيتەتتەرى مەن جوعارى ءبىلىم بەرۋ مەكتەپتەرىنىڭ وقۋ باعدارلامالارى ارنايى مىندەتتى وقۋ پاندەرىنەن جانە تاڭداۋ پاندەرىنەن تۇرادى. مۇندا ءار ءبىلىم الۋشى ساباققا كۇندەلىكتى قاتىسۋعا اسىعادى. ساباقتان قالۋعا مۇلدە بولمايدى. سول سياقتى، جەكە جۇمىس جوسپارىنا سايكەس، تاپسىرمالاردى وتكىزۋ ارقىلى اركىم وزىنە بالل جينايدى. وقۋ باعدارلاماسى تالاپتارىنا كەلسەك، ءاربىر ۋنيۆەرسيتەتتە ءارتۇرلى. ءبىلىم جۇيەسىنە بايلانىستى ايتارىم: ءبىلىم بەرۋدە كوزدەلگەن ماقسات بويىنشا ناقتى مىندەتتەرى بار. ول جانە ناقتى ءبىر سالاعا باعىتتالادى.

- امەريكا جۇرتشىلىعىنىڭ كىتاپ وقۋ دەڭگەيى قانداي؟

- قوعامدىق كولىكتەردە دە، كوشەدە دە، ساياباقتاردا دا كىتاپ وقىپ وتىرعان ادامدار ءجيى ۇشىراسادى. بۇل ەندى بۇكىل امەريكا كىتاپتان باس الماي وقيدى دەگەندى بىلدىرمەيدى. كىتاپ وقيتىنداردى ءبىرىڭعاي جاستار نەمەسە ەگدە جاستار دەپ ءبولىپ قاراستىرا المايمىز.

- كىتاپ وقۋدى ارتتىرۋ ماقساتىمەن قانداي دا ءبىر شارالار جاسالا ما؟ ونىڭ قاجەتتىلىگى بار دەپ ويلايسىز با؟

- كوپشىلىكتىڭ كىتاپ وقۋعا دەگەن ىنتا- ىقىلاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا بەلگىلى شارالاردىڭ ارنايى ۇيىمداستىرىلعانىن بايقامادىم. بۇل جاقتاعى قوعام ءبىلىمنىڭ وتە قاجەت ەكەنىن بىلەدى، ءبىلىمنىڭ كىتاپپەن، وقۋمەنەن كەلەتىنىن ەرتە باستان- اق ءتۇسىنىپ قويعان. جالپى كىتاپ وقيتىنداردىڭ قاتارىن كوبەيتۋ ماقساتىندا وتكىزىلەتىن ءىس- شارالار جايىندا ءتۇيىندى ءسوز ايتۋ قيىن. ونىڭ تيىمدىلىگىن ۋاقىت انىقتايدى دەپ ويلايمىن.

- بىزدە «كىتاپ نارىعى، مەنەدجمەنت سالاسى دۇرىس دامىماي جاتىر»، - دەپ ءجيى ايتىلادى. امەريكادا بۇل سالا قانداي دەڭگەيدە؟ كىتاپ پەن نارىق ءبىر-بىرىنە ىقپال ەتە الا ما؟

- كىتاپتار - وتە باعالى. مىسالى، امازون ارقىلى الەمنىڭ كەز- كەلگەن جەرىنەن تاپسىرىس بەرسەڭىز، تاڭداعان كىتابىڭىز ەكى كۇندە، ۇزاسا 3-4 كۇندە ۇيىڭىزگە كەلەدى. مىسالى، مەن ءوزىم دجەك لوندوننىڭ تاڭدامالى شىعارمالارىن تاپسىرىس بەرىپ، ءۇش كۇندە لوندوننان الدىردىم.

جانرلاردىڭ كولەمىنە نۇقسان كەلتىرۋگە بولمايدى

- اقىن- جازۋشىلار مەن وقىرمان قارىم-قاتىناسى قانداي دەڭگەيدە ەكەن؟ ال سىن مەن سىنشىلار، ادەبيەتشىلەر قاۋىمى قالاي جۇمىس ىستەيدى؟

- جوعارى دەڭگەيدە. كىتابى كوبىرەك ساتىلعان - اۆتور زور تانىمالدىلىققا يە. امەريكا قوعامى قانداي سالا بولسىن، الدىمەن ونىڭ اكەلەتىن پايداسىن ەسەپتەيتىن سياقتى كورىنەدى ماعان كەيدە. نوبەل سىيلىعىنان باسقا دا الەمدىك دەڭگەيدەگى ادەبي سىيلىقتار بار. سولاردىڭ ءبىرى - Booker Prize، ءبىرى - Pulitzer Prize. Booker Prize - ۇلى بريتانيانىڭ سىيلىعى، ال Pulitzer Prize - امەريكانىڭ سىيلىعى (پۋليتزەر دەپ وقىلۋىنا قاراي ارنايى الىپ وتىرمىز، پۋليتتسەر ەمەس).

مەن وسى Pulitzer Prize-دى بەرەتىن پرەزيديۋم وكىلدەرىمەن ارنايى كەزدەستىم. قابىلداۋلارىنا جازىلدىم. كەزدەسۋ ۋاقىتىن كوپ كۇتتىم. سەبەبى نەدە دەيسىز بە؟ مەنىڭ ماقساتىم: قازاق ەلىنەن وسى سىيلىقتى بىرەۋ الۋى كەرەك. ول دراماتۋرگ بولۋى مۇمكىن، اقىن، جازۋشى بولۋى مۇمكىن. كەزدەسۋدەگى سەبەبىم دە - وسى: «كىمگە بەرىلەدى، قالاي بەرىلەدى، جۇلدە الىپ، جەڭىمپاز اتانىپ جاتقان شىعارمالار قانداي تالاپتاردى جەڭىپ شىققان، تاقىرىبى قانداي؟» دەگەن سياقتى سۇراقتاردىڭ جاۋابىن الۋ.

كوپتەن كۇتكەن سۇراقتارىمنىڭ جاۋابىن تاپقان دا سياقتىمىن. بۇل سىيلىق بىرنەشە نوميناتسيا بويىنشا بەرىلەدى. سىيلىقتى ۇيىمداستىرۋ القاسى كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جۋرناليستيكا مەكتەبىندە ورنالاسقاندىقتان، تالقىلاۋ وتىرىسى دا وسىندا وتەدى ەكەن. نەگىزگى نوميناتسيا دا وسى جۋرناليستيكا باعىتى بويىنشا بەرىلەدى. بۇل سىيلىققا ۇمىتكەرلەر قاتارىندا امەريكا تەاترىندا ساحنالانعان درامالار وڭ باعاسىن الۋعا مۇمكىندىگى زور. امەريكادا جارىق كورگەن جيناقتارعا دا قويىلاتىن تالاپتار بار. وسىعان دەيىن «سىيلىق الاتىن اۆتور تەك امەريكا ازاماتى بولۋى كەرەك» دەگەن تالاپ بولعان. قازىر ءار ەلدەن كەلىپ تۇسكەن شىعارمالار سانىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى قازىلار القاسى باسقا ەلدىڭ ازاماتتارىن دا قاتىستىرۋدى جوسپارعا قويىپ وتىرعانىن ايتتى. بيىلعى جىلى «كىتاپ»، «دراما»، «مۋزىكا» نوميناتسيالارىمەن «كوركەم ادەبيەت» بويىنشا جەڭىسكە جەتكەن شىعارمالاردىڭ مازمۇنىنا كوز جۇگىرتسەڭىز، «امەريكانىڭ بۇگىنگى ءومىرى قانداي؟ ادامدار قانداي رۋحاني مۇرامەن تىنىستايدى؟» دەگەن سىندى ساۋالدارعا جاۋاپ بەرەدى.

مەن وسى پۋليتزەر سىيلىعىنىڭ باس ۇيىمداستىرۋشىسى دجون حاسكينسپەن، كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پۋليتزەر حولى جۋرناليستيكا مەكتەبىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى سينزيا حيلتون حانىمدارمەن اڭگىمەلەسۋ بارىسىندا بۇل جاقتاعى كوركەم ادەبيەت، سىن، كوركەم پۋبليتسيستيكانىڭ دامۋ تەندەنتسيالارى تۋرالى ءبىراز جايتقا قانىقتىم. ادەبيەت سالاسىندا جۇرگەندىكتەن اقىن- جازۋشىلاردىڭ تۋىندىلارى قاشان دا قىزىق. ا ق ش- تا ادەبيەتتانۋ، ونىڭ ىشىندە سىن، ادەبيەتتانۋ تەورياسى، كوركەم شىعارما تابيعاتىن digital literary by video-مەن بەرۋگە ماشىقتاندىم. دەگەنمەن قازاق ادەبيەتىندە سىن جوق ەمەس، بار. ايتسە دە، كەنجەلەپ قالىپ جاتىر ما دەگەن ويدامىن. ياعني ءبىزدىڭ ادەبيەتىمىز - وتە باي. ءبىراق ءوزىمىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قوعامنىڭ تۇيتكىلدەرىن باياندايتىن شىعارما جوقتىڭ قاسى.

امەريكالىق دجۋلي ەسىمدى ءبىر سىنشىمەن تانىستىم. العاشقى تانىستىقتان ءۇش اي ۋاقىت وتكەندە ۇنەمى ارالاسىپ ءجۇرىپ ونىڭ ايتقانى: «نەگە سىزدەر وتكەن شاقپەن ءومىر سۇرەسىزدەر؟ ول شىعارمالاردىڭ وقىرماندارى ومىردەن ءوتىپ كەتتى عوي نەمەسە ەگدە تارتتى. سىزدەر بۇگىنگى وقىرماندارعا نە ۇسىناسىزدار سوندا؟ وسىدان ەلۋ جىل بۇرىن وقىعان شىعارمانى قازىرگى جاستارعا وقۋعا ۇسىناسىزدار ما؟» دەگەن سىندى ساۋال قويدى. بۇل - ءبىر سىنشىنىڭ پىكىرى. الەمدەگى بۇكىل سىنشىنىڭ ورتاق پىكىرى وسىنداي دەگەن ءسوز ەمەس، دەگەنمەن مۇمكىن بىرەۋلەرگە وي سالار دەگەن ماقساتپەن تىلگە تيەك ەتىپ وتىرمىن. وسى ورايدا «21- عاسىردا دۇنيەگە كەلگەن بالا «مەنىڭ اتىم - قوجانى» وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىنداعى ۇرپاق وكىلدەرىندەي ءتۇسىنىپ وقي الا ما؟» دەگەن وي دا تۋىندايدى.

وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ورتا مەكتەپتەرگە ارنالعان «قازاق ادەبيەتى» وقۋلىعىنىڭ اۆتورى بولدىم. بەكىتىلگەن، دايىن باعدارلامامەن وقۋلىق قۇراستىردىق. مەكتەپتە دە، جوعارى وقۋ ورنىندا دا ساباق بەرەمىن. بايقاعانىمىز: شىنىندا دا، وتكەن عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا جازىلعان شىعارمالاردىڭ تابيعاتى قازىرگى ءوسىپ كەلە جاتقان ۇرپاققا قوسىمشا ءتۇسىندىرۋدى تالاپ ەتەدى.

بۇدان شىعاتىن تۇجىرىم: ءتول ادەبيەتىمىزدەگى سىن، ادەبيەتتانۋ ماسەلەلەرى 21 -عاسىرداعى الەمدىك ادەبي پروتسەستەردىڭ دامۋى تۇرعىسىنان قايتا قاراستىرىلۋى كەرەك.

- «قازىر ۇزىنسونار روماندار وقىلا بەرمەيدى. قانداي شىعارما بولسىن، قىسقا جازىلۋعا ءتيىس. ءتىپتى روماننىڭ ءوزى دە قىسقا بولۋى كەرەك» دەگەنگە كوزقاراسىڭىز قانداي؟

- ادەبيەتتە جانر دەگەن ۇعىم بار. ول ادەبيەتتى قۇرايتىن ميكروبولشەكتەر، اتومدار ىسپەتتى. جانر بولماسا، كوركەم ادەبيەت تە بولمايدى. سول سياقتى، وقىرمان كوزقاراسىنا ساي، بەلگىلى قالىپتاسقان جانرلاردىڭ كولەمىنە نۇقسان كەلتىرۋگە بولمايدى. ال جازۋشىنىڭ شەبەرلىگىنە بايلانىستى بەرۋ ءتاسىلى وزگەشە بولسا، اڭگىمە باسقا. جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىق لابوراتورياسىنا بايلانىستى ءبارى دە. شىعارماشىلىق لابوراتوريا نەعۇرلىم كەڭ بولعان سايىن، شىعارماشىلىق يەسىنىڭ ويى دا تەرەڭ بولادى. «ۇلى اڭگىمە ياكي رومان دەپ تۇرمىس سارىنىن تۇپتەپ، تەرەڭ قاراپ اڭگىمەلەپ، تۇگەل تۇردە سۋرەتتەپ كورسەتەتىن شىعارمالاردى ايتامىز. ۇلى اڭگىمە شىعارۋشىلار (رومانشىلار) رومان جازعاندا، تاقىرىپتى نە ءوز زامانىنداعى تۇرمىس سارىنىنان الادى، نە وتكەن زامانداعى تۇرمىس سارىنىنان الىپ جازادى نەمەسە الداعى زاماننىڭ سارىنىن بولجاپ جازادى»، - دەيدى عوي احمەت بايتۇرسىن ۇلى. شىعارما جازاردا تىم ەكسپەريمەنتكە بارۋ جازۋشىنىڭ شىعارماسىنا ومىرشەڭدىك سىيلايدى دەۋ قيىن. قاي جانرعا قالام تارتسا دا، ادەبيەتتە قالىپتاسقان كلاسسيكالىق ۇلگىنى ساقتاي وتىرىپ، جازسا، بۇل - تاماشا!

مانحەتتەندەگى تاريحي كىتاپحانادا «قازاق» گازەتى تۇر

- ا ق ش كىتاپحانالارىندا قازاقستان تۋرالى ماتەريالدار، قازاق ادەبيەتىنىڭ تۋىندىلارى كەزدەسە مە؟ ءارى ول قانشالىقتى قولجەتىمدى؟

- مۇندا كىتاپحانا جۇيەسى وتە جاقسى دەڭگەيدە جولعا قويىلعان. قوعامدىق كىتاپحانالارعا جازىلۋ بارىسىندا العاشقى ۋاقىتتا تەك بەس كىتاپ بەرسە، ول كىتاپتى ۋاقىتىندا وتكىزسەڭىز، كەيىن ءبىر ايعا ەلۋ كىتاپقا دەيىن الىپ كەتە بەرۋىڭىزگە بولادى. كىتاپتىڭ فورمۋليارىن تولتىرىپ تا اۋرە بولمايسىز، قازىرگى ەۋروپادا دا قالىپتاسقان ءتاسىل سياقتى وقىرمان بيلەتىن سكانەردەن وتكىزىپ، ارنايى سكانەرگە كىتاپتارىڭىزدى قويىپ شىعاسىز دا، ەكراننان شىققان ءتىزىمدى پرينتەردەن شىعارىپ الساڭىز دا، ەلەكتروندى پوشتاڭىزعا جىبەرىپ الساڭىز دا بولادى. ۋاقىتى كەلگەندە، ەلەكتروندى پوشتاڭىزعا ەسكەرتۋ كەلىپ تۇرادى. كىتاپحانا جابىلىپ قالىپ جاتسا، كىتابىڭىزدى ءتىپتى كوشەدە ورنالاستىرىلعان ارنايى قۇرىلعى ارقىلى سكانەرىن جاساپ، سوعان ەنگىزىپ، وتكىزىپ كەتە بەرەسىز. قوردا قازاقستان تۋرالى، قازاق مادەنيەتى، تاريحى تۋرالى كىتاپتار وتە كوپ، قولجەتىمدى.

ءبىزدىڭ قازاق حاندىعىنىڭ قالىپتاسۋى تۋرالى امەريكان ساياحاتشىلارى سول كەزدە حاتقا ءتۇسىرىپ كەتكەن. ءوزىم نيۋ يورك قالاسىنداعى، مانحەتتەندەگى ەڭ ۇلكەن تاريحي كىتاپحانانىڭ ارحيۆ قورىمەن تانىستىم. مۇندا ⅩⅩ عاسىر باسىنداعى «قازاق» گازەتى ساقتالىپ تۇر. الداعى ۋاقىتقا «قازاق» نيۋ- يورككە قالاي كەلدى؟ قاشان كەلدى؟ كىتاپحانا قورىنا كىم وتكىزدى؟» سىندى ساۋالدارعا جاۋاپ بەرەتىن ۇلكەن ماقالا ازىرلەپ، امەريكالىق انتروپولوگ، تاريحشى، ادەبيەت زەرتتەۋشىلەرىمەن اقىلداسا وتىرىپ، سكوپۋس بازاسىندا يندەكستەلەتىن كۆارتيلى جوعارى عىلىمي جۋرنالعا ماقالا ەتىپ جاريالاۋدى جوسپارلاپ وتىرمىن.

سونداي- اق كولۋمبيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دە كىتاپحاناسىنىڭ قورى قازىناعا تولى. ەگەر مۇندا وقىماساڭىز، ايلىق وقىرمان بيلەتىڭىز - 78 دوللار كولەمىندە. قوسىمشا ارحيۆ ماتەريالدارىنا تاپسىرىس بەرسەڭىز، تاپسىرىس بەرگەن پاراق سانىنا بايلانىستى قوسىمشا تولەم قاجەت ەتەدى. جالپى كىتاپحانا قورىنداعى سيرەك كەزدەسەتىن كىتاپتارعا تاپسىرىس بەرۋ ون كۇننەن باستاپ، ءبىر اي كولەمىن قامتيدى. ايتسە دە، تاپسىرىس بەرگەن ۋاقىتىڭىزدان كىتاپتارىڭىز ەرتە كەلەتىن جاعدايلار دا كەزدەسەدى. قوعامدىق كىتاپحانالاردا بارلىق جاعداي جاسالعان. قاجەت ماتەريالىڭىزدى 10 بەتكە دەيىن تەگىن شىعارىپ الۋىڭىزعا دا بولادى. ال كەرىسىنشە، سيرەك قولجازبالار قورىنداعى ماتەريالدار مەن ارحيۆ ماتەريالدارى تەگىن بولا بەرمەيدى. جەرگىلىكتى تۇرعىندار، تۋريستەر مۋزەيلەرگە دە كوپ ءمان بەرەدى، كىشى مەكتەپ جاسىنداعى بالالارىن ءجيى مۋزەيگە اپارادى. بالا كىشكەنتاي كەزىنەن باستاپ نەنى كورسە، ۇلكەيگەندە دە سونى كورۋگە ادەتتەنەدى دەپ ەسەپتەيدى.

- ءناپاقا ىزدەپ مۇحيت اسىپ كەتكەندەر: «مۇندا قارجىنى كوپ تابۋعا بولادى» ، - دەيدى. سول راس پا؟

- مەن «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن كەلگەننەن كەيىن بارلىق ۋاقىتىمدى تەك وقۋعا، ىزدەنىسكە، جۇمساپ ءجۇرمىن. مۇندا ادام ەڭبەگى ساعاتپەن تولەنەدى. جالپى العاندا، ساعاتى 20 دوللاردان باستالادى. مىسالى، ءبىر ءۇيدى جيناۋعا 4 ساعاتقا شاقىراتىن بولسا، 80 دوللار تولەنەدى. «قوسىمشا ءۇي يەسىنىڭ كوڭىلىنەن شىقساڭىز، ودان بولەك اقى دا ۇستاتىپ جىبەرەدى»، - دەيدى وسى جاقتا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن ءوزىمىزدىڭ قاراكوزدەرىمىز. كولىك جۇرگىزىپ، ۇلكەن كومپانيالار اشقان قانداستارىمىز دا بار. ءۇيدى جالعا بەرۋ بيزنەسىن جولعا قويعان باۋىرلارىمىز دا بارشىلىق. دۇكەن، سۇلۋلىق سالونىن اشقاندار دا كوپ. بۇل - ەڭبەك ەميگرانتتارىنىڭ باستاپقى تابىستارى. ەڭبەك ەتكەن ادام ءوز ىرىزدىعىن الادى. بۇل قوعام ادامدى ءوسىرىپ تە جىبەرەدى، ءوشىرىپ تە جىبەرەدى. ءبارى ادامنىڭ قارىم-قابىلەتىنە بايلانىستى. ءتىل ءبىلۋ دە ادامنىڭ ءورىسىن كەڭەيتەدى. مۇندا اعىلشىن تىلىمەن بىرگە، يسپان، قىتاي، ۋردۋ، تاميل، حيندي تىلدەرى سۇرانىسقا يە. ال نەعۇرلىم ماماندىق بويىنشا جۇمىس ىستەگەن سايىن ايلىق اقى دا ارتا تۇسەدى. ءبىر سوزبەن ايتساق، ەڭبەگىنە قاراي - ونبەگى.

جاساندى ينتەللەكت ادەبيەتكە دە اسەر ەتۋدە

- جاساندى ينتەللەكت تۋرالى نە ايتاسىز؟

- مۇندا جاساندى ينتەللەكت كوپ. مىسالى، كينو يندۋسترياسىندا ادامنىڭ داۋىسىن، ءجۇرىس- تۇرىسىن اينىتپاي سالاتىن اكتەرلىك شەبەرلىككە ماشىقتانعان تۇرلەرى بار. بۇل كەيىن اكتەرلەردى جۇمىسسىز قالدىرۋى مۇمكىن. سونىمەن قوسا، باعدارلاما كومەگىمەن ادامنىڭ داۋسىن، بەت- الپەتىن اينىتپاي سالۋعا دا بولادى. جاساندى ينتەللەكت ادەبيەتكە دە اسەر ەتۋدە. كەيىپكەرلەر مەن ولاردىڭ مىنەز- قۇلقىن، ارەكەتىن، وقيعانىڭ وتەتىن ورنىن، ت. ب. دەتالداردى باعدارلاماعا سالىپ، ناتيجەسىندە دايىن شىعارما جازدىرىپ الۋعا دا بولادى. بۇل - ادامزات اقىل- ويىنىڭ جەمىسى.

- ەگەر جاڭا مۇمكىندىكتەر تۋىپ جاتسا، ءوزىڭىز امەريكادا جۇمىس ىستەۋگە قالاي قارايسىز؟

- امەريكا جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشادى. مىسالى، وسى كۇندە ەكى ۋنيۆەرسيتەت مەنىڭ جۇمىسقا شاقىرىپ حات جىبەردى. ماسساچۋسەتس ۋنيۆەرسيتەتى عىلىمي جوبالاردى بىرلەسىپ جازۋعا شاقىرىپ وتىر. ايتسە دە، بۇل جاقتا قالۋ ويىمدا جوق. ەلگە قايتاتىن كۇندى اسىعا كۇتىپ ءجۇرمىن.

- اڭگىمەڭىزگە كوپ راقمەت!

سۇحباتتاسقان ءمولدىر رايىمبەكوۆا

«قازاق ادەبيەتى» گازەتى

https://qazaqadebieti.kz/41280/araj-zh-ndibaeva-a-sh-ta-y-debiet-k-z-aldy-yzda-y-mirdi-bejnelejdi-2

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى