ينتەرنەتتەگى ءوزىڭىز تۋرالى بارلىق مالىمەتتى 8 كۇندە جويا الاسىز
بۇگىندە سۇيىكتى تەلەفونىڭىز ءسىزدى سەنىمدى دوسىڭىزدان ارتىق بىلمەسە، كەم بىلمەسى انىق.
الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاڭىزدان باستاپ، اقپاراتتى جەتى قابات جەر استىنان تاپپاي قويمايتىن «ىزدەۋ جۇيەلەرى»، ۇنەمى قولداناتىن سمارتفون قوسىمشالارى جەكە مالىمەتتەرىڭىزدى ءسىز ويلاعاننان دا ارتىعىراق بىلەدى. ءتىپتى، قۇپيا اقپاراتىڭىزدى دا ءبىلۋى ىقتيمال. سوندا قالاي؟ بۇل سۇراققا Data Detox باعدارلاماسىنىڭ كومەگىمەن BBC Future كوررەسپوندەنتى جاۋاپ تابۋعا تىرىستى، دەپ حابارلايدى Baq.kz اقپارات اگەنتتىگى.
العاشىندا Data Detox تۋرالى وقىعانىمدا كۇماندانىپ، كوكەيىمە كۇدىكتى وي كەلدى. بۇل «ينتەرنەتسىز قالاي ءومىر سۇرۋگە بولادى؟» سىندى جۇزدەگەن باعدارلامانىڭ كەزەكتى نۇسقاۋلىعى بولار دەپ ويلادىم. ءوز ءومىرىمدى عالامتورسىز ەلەستەتە دە المايمىن. جۇمىستاعى قىزمەتىم دە ۇنەمى ونلاين بولۋدى تالاپ ەتەدى.
دەمەك، عالامتوردان عايىپ بولۋ - مانسابىما شابىلعان بالتا ىسپەتتەس. ءبىراق، 8 كۇنگە ارنالعان بۇل باعدارلامانىڭ ءمانى باسقادا ەكەن. بۇل باعدارلاما جاھاندانۋ داۋىرىندەگى سيفرلىق تەحنولوگيالارمەن تىعىز بايلانىستاعى ءسىزدىڭ ونلاين ءومىرىڭىزدى ەرەكشەلىكتەرىنە ساي رەتتەۋگە كومەكتەسەدى.
Data Detox باعدارلاماسىن Mozilla جانە Tactical Technology Collective كوممەرتسيالىق ەمەس توپتارى جاساعان. عالامتور قولدانۋشىلارى جەكە دەرەكتەرىمەن نە بولىپ جاتقانىن اينا- قاتەسىز كورسىن دەگەن ويمەن لوندوندا بۇل باعدارلامانى «The Glass Room» اكسياسىندا قولداندى. باعدارلامانىڭ قۇراستىرۋشىلارى ءبىزدىڭ ينتەرنەتتە جىلدار بويى جيناقتالعان مالىمەتتەرىمىزدى وزگەرتە المايدى. كەرىسىنشە جەلى قولدانۋشىلارىنا «ءار باسقان قادامىڭدى اڭداپ باس» دەگەندەي كومەك كورسەتكىسى كەلەدى. ياعني، جەكە مالىمەتتى جازۋدى تالاپ ەتەتىن نەشە ءتۇرلى سايت، باعدارلامانى قوللدانعاندا اباي بولۋدى ەسكەرتەدى.
«سەگىز كۇن ىشىندە بۇل باعدارلاماعا 30 مينۋت ارنايتىن بولسا، ءاربىر ادام ينتەرنەتتە جيناقتالىپ جاتقان ءوزى تۋرالى دەرەكتەردى ازايتا الادى. بار بولعانى بىرنەشە ارەكەتتى ورىنداۋ كەرەك. ءوز ومىرلەرىنە مۇقيات بولسىن دەگەن ماقساتتا ادامدارعا «Data Detox Kit» باعدارلاماسىنىڭ نۇسقاۋلىقتارىن تاراتۋدامىز»، - دەيدى «The Glass Room» اكسياسىنىڭ جەتەكشىلەرى.
مەنىڭ دە قىزىعۋشىلىعىم ەسەلەنە ءتۇستى. ءوز ءومىرىمدى اينادان كورەيىن دەپ ىسكە كىرىستىم.
ءبىرىنشى كۇن: جاعىمسىز جاڭالىقتار
ىزدەۋ جۇيەلەرى ارقىلى ءسىز تۋرالى ءمان- جايدىڭ ءبارىن ءبىلىپ، بۇل كۇنى ءسىزدى ءبىرشاما قورقىتۋعا بولادى:
جەلىگە جەلىمدەنگەن ۇرپاقتىڭ وكىلى ءارى ينتەرنەت جۋرناليست بولعاندىقتان كوپ ۋاقىتىمدى ونلايندا وتكىزەم. سوندىقتان مەنى بۇلاي شوشىتۋ قيىنداۋ. براۋزەرىڭىزدىڭ ىزدەۋ تاريحىن ءوشىرىپ، وزىڭىزگە وزگە ادامنىڭ كوزىمەن قاراپ كورىڭىز. دەگەنمەن، سانالى تۇردە عالامتوردا ساپالى كونتەنتىم بولعاندىقتان، بۇل ارەكەت تە مەنىڭ كوڭىل- كۇيىمە ەشقانداي اسەر ەتە المادى.
«ىزدەۋ جۇيەلەرىنىڭ باسقا تۇرلەرىن قولدانبايىنشا ماڭىزدى ىلىك تاپپادىم»
DuckDuckGo كوممەرتسيالىق سايت ەمەس. Google براۋزەرىنەن ايىرماشىلىعى بۇرىن- سوڭدى ىزدەگەن اقپاراتىڭىزدى جيناقتامايدى. سوندىقتان بۇل سايتتى قولدانۋ ءسىزدىڭ قۇپيا دەرەكتەرىڭىزدىڭ جاريا بولماۋ ىقتيمالدىعىن باسەڭدەتەدى. بۇل ىزدەۋ جۇيەسى دە ادەتتەگىدەي Yahoo, Bing جانە ياندەكس سياقتى ىزدەگەلى تۇرعان ءسوزىڭىزدى اۆتوماتتى تۇردە جالعاستىرادى، باسقا نۇسقالارىن ۇسىنادى. ماسەلەن، Google مەنىڭ اتى- ءجونىمدى بي- بي- سي ('Sophia Smith Galer BBC') سوزىمەن تولىقتىرسا، DuckDuckGo «ليبەرال» ءسوزىن ۇسىندى. قىزىق، الدەبىرەۋ ىزدەۋ جۇيەسىندە مەنى وسىلاي ىزدەگەن بە؟ جۇمىس بەرۋشىلەرىمنىڭ ءبىرى الدە فەيسبۋكتاعى فوللوۆەرىم؟ مۇمكىن، ءوزىم جازعان ماقالالاردىڭ اسەرىنەن بولار؟ كىم بىلەدى.. . دەمەك، ءسىز تۋرالى اقپاراتتى قانداي ءسوز جازىپ ىزدەسە، ونىڭ دا اسەرى بار.
ەكىنشى كۇن: بارلىعى ءبىر جەردە جيناقتالعان
Data Detox ماعان «Google ءسىزدىڭ جاقىن قۇربىڭىز با؟» دەگەن سۇراق قويدى. 24 ساعات ۋاقىتىمنىڭ جارتىسىنان كوبىن ونلاين وتكىزەتىنىم انىق. الايدا وففلايندا دا ءومىر سۇرەتىنىمدى جوققا شىعارمايمىن. سوعان قاراماستان مەنىڭ جاقىن قۇربىمنىڭ ەسىمىن Google دەپ انىقتاعان ەكەن. «دەرەكتەردى دەتوكسيكاتسيالاۋ» باعدارلاماسى سىزدەن Google براۋزەرىنە قانداي اقپاراتتاردى جۇكتەيتىنىڭىزدى جانە سول دەرەكتەردى دوسىڭىزبەن بولىسۋگە قانشالىقتى دايىن ەكەنىڭىزدى سۇرايدى. Chrome براۋزەرىنەن باستاپ، Docs باعدارلاماسىن، Gmail پوچتاسىن، Translate, YouTubە، Maps قىزمەتتەرىن قولدانۋ دەگەن ءسوز ءارقاشان Google براۋزەرىنە ءوزىڭىز جايلى اقپارات ايتۋ دەگەندى بىلدىرەدى.
(تەرەڭ تىنىستاپ، ءوز-وزىڭىزگە بەكەم بولىڭىز):
قاي جەردە ءجۇرمىن؛
قانداي گادجەت قولدانامىن؛
نە نارسەگە قىزىعامىن؛
قاراجاتىمدى قانداي بانكتە ساقتايمىن؛
ينتەرنەت- پروۆايدەرىم كىم؛
قانداي دارىگەرگە جۇگىنەمىن؛
شەت تىلىندەگى قانداي سوزدەردىڭ ماعىناسىن ىزدەيمىن؛
نە ۇيرەنگىم كەلەدى؛
قاي جانردا مۋزىكا تىڭدايمىن؛
شەت ەلدىڭ قاي ايماقتارىندا بولعانمىن؛
قۇپيا تىلەكتەرىم، ارماندارىم قانداي؟
مەنىڭ وتە جاقىن قۇربىم تىزىلگەن دەرەكتەردىڭ جارتىسىن دا بىلمەۋى بەك مۇمكىن. سمارتفونىم اندرويد بولعاندا Google براۋزەرىنىڭ دىبىستىق حابارلامالارى ارقىلى داۋىسىمنىڭ قانداي ەكەنىن دە انىقتاۋشى ەدى. «Google قۇربىڭىزدا» ساقتالعان جەكە مالىمەتتەردى «دەرەكتەردى دەتوكسيكاتسيالاۋ» باعدارلاماسىنىڭ قالاي وشىرەتىنىن تۇسىندىرەدى.
ءۇشىنشى كۇن: فەيسبۋك ءسىزدى قانشالىقتى جاقسى تانيدى؟
فەيسبۋكتەن ءوزىم تۋرالى از مالىمەت تاپتىم. جارتى جىل بۇرىن وسى مەديا كومپانيانىڭ باسشىسى جەلى قولدانۋشىلارى وزدەرى تۋرالى جازىلعان جازبالارمەن وتە از بولىسەتىنىن ايتقان. بۇل شاعىمىنىڭ جانى بار. ەگەر بۇگىن تاڭعى اسقا نە جەگەنىمىزدى جۇرتپەن بولىسكىمىز كەلسە، ينستاگرامدى قولدانامىز. وقىعان قىزىقتى ماقالام تۋرالى پىكىرىممەن تۆيتتەردە بولىسەمىن. ناتيجەسىندە فەيسبۋكتاعى اككاۋنتتاردىڭ كوپشىلىگى قوقىس سىندى ەسكى جازبالارعا تولى. مۇمكىن وسىنىڭ بارىنەن قۇتىلاتىن كەز كەلگەن بولار؟
ءتورتىنشى كۇن: ىزدەۋ جانە اداسۋ
الەۋمەتتىك جەلىدە ءسىز لايىق دەپ تانىعان ءاربىر پوستقا باسقان ءلۇپىلىڭىز ماڭىزدى ءرول وينايدى. سول ارقىلى وزگە كومپانيالار سىزگە قانداي پاراقشالاردىڭ ۇنايتىندىعىن، ءىر- ادرەسىڭىزدى ءبىلىپ الادى. ارينە، بۇل ءىس- ارەكەتتەر ءسىزدى ءجىتى باقىلاپ وتىراتىن ىزكەسۋشى- ترەكەرلەردىڭ كومەگىمەن انىقتالادى. دەمەك، عالامتورداعى ءجۇرىس- تۇرىسىڭىز قاتاڭ باقىلاۋدا. اتالعان ترەكەرلەر ۆەبسايتتاردا قانشالىقتى كوپ بولسا، اقپارات جيناۋ ىقتيمالدىعى دا سونشالىقتى جوعارى.
«دەتوكسيكاتسيا» عالامتورداعى جۇمىس ىستەۋ رەجيمىن حرومداعى «ينكوگنيتو» ، سافاريردەگى جەكە رەجيمگە اۋىستىرۋعا كەڭەس بەرەدى. سوندا ءسىز ىزدەگەن سۇراقتار، سۋرەتتەر، جالپى ىزدەۋ تاريحىڭىز ساقتالمايدى. ءسىزدى اڭدىماس ءۇشىن ىزكەسۋشى- ترەكەرلەرگە تىيىم سالاتىن ارنايى قوسىمشالاردى براۋزەرگە ەنگىزۋ كەرەك. مەكەن- جايى https دەپ باستالاتىن سايتتاردان مالىمەت ىزدەگەن اناعۇرلىم ءقاۋىپسىز ەكەنىن دە ەستە ساقتاڭىز. ەسكەرتۋ: ينكوگنيتو رەجيمى ترەكەرلەرگە اقپارات الۋعا مۇمكىندىك بەرمەسە دە، ءسىزدىڭ ارەكەتىڭىزدى انونيم ەتە المايدى.
بەسىنشى كۇن: قوسىلۋ
سمارتفونىمىزدا ءارقاشان wi-fi مەن Bluetooth قوسۋلى تۇرادى. ەگەر ءسىز ايفونىڭىزدى «دجوننىڭ تەلەفونى» دەپ اتاساڭىز، مەترودا جۇرگەندە ءسىزدىڭ ەسىمىڭىزدى كوپتەگەن ادام بىلەتىن بولادى.
«ءسىز قوسىلاتىن ءاربىر wi-fi جەلىسى وسى ۋاقىتقا دەيىن قوسىلعان جەلىنىڭ ءتىزىمىن كورە الادى»
Wi-fi مەن Bluetooth دى قولدانبايتىن ساتىڭىزدە ءوشىرىپ قويىڭىز. جەلىگە جۇكتەگىڭىز كەلگەن اقپاراتتى ىقشامداڭىز. وسى ەكەۋى ارقىلى جەكە مالىمەتەڭىزگە قىزىققان ادام قايدا تۇراتىنىڭىزدان باستاپ، ءومىر ءسۇرۋ داعدىڭىزعا دەيىن ءبىلۋى عاجاپ ەمەس. ماسەلەن، قازىرگى جۇمىس بەرۋشىڭىز ءسىزدىڭ باسەكەلەس كومپانياعا اڭگىمەلەسۋگە بارعانىڭىزدى؛ ۇيدەگى قۇربىلارىڭىز تۋرالى دا جاڭا عانا كەزدەسكەن قۇربىڭىز Wi-fi ارقىلى بىلە الادى.
التىنشى كۇن: تازالاۋ
سمارتفونىڭىزداعى قوسىمشالار دا ءسىزدى ساتىپ جىبەرۋگە دايىن. ەگەر تەلەفوندا 40-تان اسا قوسىمشا باعدارلاما بولسا، دەرەكتەر قيىندىقسىز جيناقتالادى. سوندىقتان پايدالانبايتىن قوسىمشالارىڭىزدى ءوشىرىڭىز. بۇدان بولەك ءسىز كۇندەلىكتى قولداناتىن تانىمال قوسىمشالاردىڭ بالاما نۇسقالارى بارىن ويلاندىڭىز با؟ ولار ءسىز جايلى اقپارات تاسىمايدى. ماسەلەن، «سكايپتىڭ» ورنىنا Jitsi Meet جانە Signal قوسىمشالارىن قولدانساڭىز اناعۇرلىم ءقاۋىپسىز.
جەتىنشى كۇن: ولار ءسىزدى كىم دەپ ويلايدى؟
فەيسبۋك پەن گۋگل جارناما بەرۋشىگە ءسىز تۋرالى قانداي مالىمەت بەرۋ كەرەكتىگىن قۇراستىرادى. ءسىز ءوز پروفيلىڭىزدى Ad Preferences ("رەكلامنىە ناسترويكي") بولىمىنە كىرىپ، كورە الاسىز. گۋگل قۇربىم مەنىڭ جاسىم قانشا ەكەنىن عانا بىلەدى ەكەن. ال، فەيسبۋك مەن جايلى كۇتكەنىمدەي بىلمەيدى ەكەن. ونىڭ ويىنشا مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا جۇمىس ىستەپ، اۆتوجارىسقا قىزىعادى ەكەنمىن. وتە قىزىق. ينتەرنەتكە كىرۋ ءۇشىن قانداي قۇرىلعى قولداناتىنىم دا ماڭىزدى. فەيسبۋك مەنى جاڭا تەحنولوگيانى جاقسى مەڭگەرگەن تاجىريبەلى قولدانۋشى دەپ تانىپتى. سوندا فەيسبۋك ماعان قانداي جارناما ۇسىنۋ كەرەكتىگىن دە بىلەدى. الەۋمەتتىك جەلىدەگى پاراقشاڭىزدى ۇيلەنۋ، بالا تۋۋ سەكىلدى اقپاراتتارمەن جاڭارتقانىڭىزدا تالعامىڭىزدىڭ وزگەرگەنىنەن حاباردار ەتەدى ەكەنسىز.
مۇنداي جاقسى جاقتارىنان بولەك، تەرىس تۇسى دا جوق ەمەس. پروفيلىڭىزدى زەرتتەۋ ارقىلى سايلاۋدا كىمگە داۋىس بەرەتىنىڭىزدى جانە قوعامنىڭ وزگە وكىلدەرى جايلى نە ويلايتىنىڭىزدى پسيحومەتريكالىق ادىسپەن انىقتاۋعا بولادى. ماسەلەن، فەيسبۋك جارناما بەرۋشىلەرگە، قولدانۋشىلارعا ماقساتتى تۇردە «ەۆرەيلەردى جەك كورەتىن» توپقا قوسىلۋعا نەمەسە ناسىلدىك توپتاردان مۇلدە شىعىپ كەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. 2016 -جىلى «Admiral» ساقتاندىرۋ كومپانياسى پوستتاعى سيمۆول سانىنا قاراي كولىك جۇرگىزۋ ستيلىن انىقتايتىن قوسىمشا جاسادى. وسىدان كەيىن قانداي دا ءبىر قوسىمشا ۆيدجەتكە قوسىلاردا «قۇپيا اقپاراتقا» قاتىستى شارتقا بىردەن كەلىسپەي، ويلانۋ كەرەك.
سەگىزىنشى كۇن: ءوزىمىزدى قايتا جاساپ شىعارامىز
ينتەرنەتتە ءوزىڭىز جايلى اقپارات جينالعان «قاپ» جارىلماسىن دەسەڭىز، «دەتوكسيكاتسيا» وزىڭىزگە ەسكەرتۋ ورناتۋدى ۇسىنادى. اي نەمەسە اپتا سايىن براۋزەردىڭ ىزدەۋ تاريحىن ءوشىرىپ، الەۋمەتتىك جەلىنىڭ ءسىز جايلى نە دايىنداپ قويعانىن تەكسەرىپ ءجۇرىڭىز. Data Detox كوممەرتسيالىق ەمەس قوسىمشالارىنىڭ بالاما نۇسقالارىن ۇسىنادى. سونىمەن قاتار، ءار سالاعا جەكە پوشتا اشۋدى ۇسىنادى.
عالامتورداعى عۇمىرىڭىزدان ءوزىڭىز جايلى ۋىتتى اقپاراتتاردى وشىرە الاسىز. بۇگىنگى اقپاراتتاردى دوستارىڭىزعا، تۋىستارىڭىزعا مىندەتتى تۇردە جەتكىزىڭىز. ونلايندا باسقان ءار قادامنىڭ ماڭىزى بار. الەۋمەتتىك جەلىدە الدەبىرەۋ ءسىزدى ءوز جازباسىندا تەگتەسە، ونىڭ اقپاراتى دا ءسىز جايلى جيناقتالعان اقپاراتتى تولىقتىرادى.
«Data Detox Kit» كومەگىمەن ءسىز دە ءوزىڭىز جايلى گۋگلدىڭ نە بىلۋگە بولاتىنىن بايقاپ كورىڭىز.
دايىنداعان: اقمارال اعزام قىزى
