ايگىلى تاريح عالىمى، جازۋشى جاقىپ مىرزاقان بۇگىن 80 جاسقا تولدى
جاقىپ بىرلىك ۇلى مىرزاقان - 1940-جىلى ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسى قورعاس (بۇرىنعى سۇيدىن) اۋدانىنىڭ ساربۇلاق اۋىلىندا بىرلىك مىرزاقان ۇلى وتباسىندا تۋىلعان. 1958-جىلى شىنجاڭ ينستيتۋتىنىڭ (قازىرگى شىنجاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ) تاريح-جاعراپيا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن. 1981-جىلى قىتاي جازۋشىلار قوعامىنىڭ لۋشۇن ادەبيەت ينستيتۋتىن ءبىتىردى. (1983-1985)جىلدارى بەيجيىڭدەگى ورتالىق پارتيا مەكتەبىنىڭ شىنجاڭ كىلاسىندا وقىپ، اسپيرانىت وقۋ تاريحىنا يە بولدى. ول تاريح عىلىمىنىڭ اعا زەرتتەۋشىسى، 1986-جىلدان، 2011-جىلعادەيىن شىنجاڭ قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ ورىنباسار باستىعى، شىنجاڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايوندىق حالىق قۇرىلتايى تۇراقتى كوميتەتىنىڭ جوراسى، شىنجاڭ قوعامدىق عىلىم بىرلەستىگىنىڭ ورىنباسار ءتوراعاسى مىندەتتەرىن تابىستى وتەدى.
ول بۇكىل ەلدە قوعامدىق عىلىم سالاسى بويىنشا عىلىمي تاپسىرمالاردى باعالايتىن ماماندار كوميتەتىنىڭ مۇشەسى، قىتاي تاريح عىلىمي قوعامىنىڭ جوراسى، قىتاي از ۇلتتار تاريحىن زەرتتەۋ عىلىمي قوعامىنىڭ، قىتاي از ۇلتتار جازۋشىلار عىلىمي قوعامىنىڭ، قىتاي ەنتوگرافيا عىلىمي قوعامىنىڭ، قىتاي ۇلت نازارياسىن زەرتتەۋ عىلىمي قوعامىنىڭ، شىنجاڭ قازاق ءتىل - مادەنيەت عىلىمي قوعامىنىڭ، قىتاي شىنجاڭ التاي تانۋ عىلىمي قوعامىنىڭ ورىنباسار ءتوراعاسى، شىنجاڭ تاريح عىلىمي قوعامىنىڭ باس حاتشىسى جانە ءتوراعاسى مىندەتتەرىن قوسىمشا وتەدى، ول 1979-جىلدان بەرى ش ۇ ا ر جازۋشىلار قوعامىنىڭ، 1982-جىلدان بەرى قىتاي جازۋشىلار قوعامىنىڭ مۇشەسى، شىنجاڭ قوعامدىق عىلىم اكەدەمياسىنان شىعاتىن «باتىس ءوڭىردى زەرتتەۋ» (قىتاي تىلىندە) جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى ورىنباسارى، «شىنجاڭ قوعامدىق عىلىمى» (قازاق تىلىندەگى) جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى جانە قازاقستاننىڭ ش.ۆاليحانوۆ اتىنداعى تاريح-ەتنولوگيا ينستيتۋتىنان شىعاتىن «وتان تاريحى» جۋرنالىنىڭ شەت ەلدىك رەدكوللەگيا مۇشەسى بولعان ەدى.
ول قازىرگە دەيىن قوعامدىق عىلىم سالاسى بويىنشا بۇكىل مەملەكەتتىك عىلىمي تاپسىرمالاردى باعالايتىن ماماندار كوميتەتىنىڭ مۇشەسى، ش ۇ ا ر بەيزاتتىق مادەني مۇرالاردى باعالايتىن ماماندار كوميتەتىنىڭ ورىنباسار باستىعى، «شىنجاڭ كىتاپ قامباسى» رەداكسيالىق القاسىنىڭ جانە ماماندار كوميتەتىنىڭ مۇشەسى مىندەتتەرىن جالعاستى اتقارىپ وتىر.
جاقىپ مىرزاقان - (1959-1961) جىلدارى قىتاي عىلىم اكادەمياسىنىڭ شىنجاڭ بولىمشەسىنىڭ تاريح زەرتتەۋ بولىمىندە، 1962-جىلدان، 1981-جىلعا دەيىن ش ۇ ا ر ۇلتتاردى زەرتتەۋ ورنىندا، ونان كەيىن شىنجاڭ قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىندا شىنجاڭ تاريحىن، قازاق تاريحىن جانە ەتنوگرافياسىن زەرتتەۋمەن، سونداي-اق ادەبي شىعارمالار جازۋمەن شۇعىلدانىپ كەلەدى.
قازىرگە دەيىن ونىڭ «قازاق دەگەن حالىق» (قىتاي تىلىندە، 1989-جىلى)، «تاريحي - ەتنوگرافيالىق زەرتتەۋلەر» (1990-جىلى) «قازاق حالقى جانە ونىڭ سالت-ساناسى»، (1992-جىلى)، «قازاق ۇلتى»، (1996-جىلى)، «ابىلايحان» (2000-جىلى)، «كۇشلىك حان» (2002-جىلى)، «عاسىرلار قويناۋىنان» (2004-جىلى) «قازاق تاريحى مەن مادەنيەتىنەن زەرتتەۋلەر» (2011-جىلى) «قازاق تاريحى مەن شەجىرەسىنەن زەرتتەۋلەر» (2015-جىلى) دەگەن عىلىمي كىتاپتارى، «ارمان اسۋىندا» (1979-جىلى)، «تاڭقۋراي» (1984-جىلى) روماندارى، «دالا گۇلى» (1984-جىلى)، «تاعدىردىڭ تارتۋى» (1995-جىلى) اتتى اڭگىمە -وچەرىكتەر جيناقتارى، «التىن ۇيا» (2010-جىل) اتتى ەسسە-ەستەلىكتەر جيناعى جارىق كوردى.
«ارمان اسۋىندا» قىتاي قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش رومانى رەتىندە 1981-جىلى ۇزدىك ادەبي شىعارمالار قاتارىندا 3-دارەجەلى رومان سيلىعىن ەنشىلەدى. جانە قىتاي قازاق جازۋشىلارى روماندارىنان تۇڭعىش رەت قىتاي تىلىنە اۋدارىلىپ 1982-جىلى باسىلىپ شىقتىدا، ءوز كەزىندە ەل ءىشى-سىرتىندا ىقپالدى شىعارمالار قاتارىنان ورىن الدى.
«قازاقتىڭ تەگى جانە ۇلت بولىپ قالىپتاسۋى تۋرالى» تاقىرىپتى ماقالاسى 1985-جىلى 2-دارەجەلى، «قازاق ۇلتى» اتتى كىتابى 1990-جىلى 3-دارەجەلى، «قازاق حالقى جانە ونىڭ سالت-ساناسى» 1995-جىلى 1-داەجەلى ۇزدىك عىلىمي شىعارمالار قاتارىندا جۇلدە الدى. قازاقىستان رەسپوبليكاسىنىڭ عىلىم مينيستىرلىگى مەن عىلىم اكەدەمياسى جاقىپ مىرزاقانعا 1998-جىلى «قۇرمەت سيلىعىن» تارتۋ ەتتى.
«قازاق حالقى جانە ونىڭ سالت-ساناسى» قىتاي تىلىنە اۋدارىلىپ 1999-جىلى باسپادان شىقتى. 2004-جىلى قازاقستاننىڭ «جالىن» باسپاسىنان «تاريح قويناۋىنان» دەگەن اتپەن جاريالانىپ ەل ءىشى-سىرتىندا ىقپالدى شىعارمالار قاتارىنان ورىن الدى.
جاقىپ مىرزاقان - ش ۇ ا ر قوعامدىق عىلىم اكادەمياسىندا، باسشىلىق مىندەت وتەپ تۇرعان جىلدارىندا، ءتورت تومدىق «قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى»، كوپ تومدى كۇردەلى اۋدارما ەڭبەك «قىتاي جىلنامالارىنداعى قازاق تاريحىنىڭ دەرەكتەرى» جانە «قازاق مادەنيەتىنىڭ ايدىنى» اتتى قىتايشا، قازاقشا ەكى تىلدە باسپادان شىققان كەسەك ەڭبەك قاتارلى مەملەكەتتىك عىلىمي تاپسىرمالاردىڭ جازىلۋىنا جانە اۋدارىلۋىنا جەتەكشىلىك ىستەدى جانە ولارعا باس رەداكتور نەمەسە جەتەكشى باس رەداكتور بولدى.
ۇلتتار باسپاسىنان شىققان «قازاق تاريحىنداعى ايگىلى ادامدار» دەگەن ورتاق اتقا يە 50 نەشە جەلىلەس كىتاپتارعا باس رەداكتورلىق مىندەتتى تابىستى وتەدى.
«قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى» 1-، 2-تومدارى بۇكىل ەلدە وقۋ-اعارتۋ سالاسى بويىنشا وقۋلىق باعالاۋدا 1-، 2-دارەجەلى سيلىقتى ەنشىلەدى. ال «قىتاي جىلنامالارىنداعى قازاق تاريحىنىڭ دەرەكتەرى» 1-، 2-تومدارى ش ۇ ا ردا قوعامدىق عىلىم سالاسى بويىنشا 1-، 2-دارەجەلى تاڭداۋلى اۋدارما ەڭبەك سيلىعىن الدى. 3-تومى بۇكىل ەل بويىنشا عىلىمي تاپسىرمالاردى ساراپتاۋدا تاڭداۋلى بولىپ باعالاندى. بۇل كوللەكتيۆ كۇردەلى اۋدارما ەڭبەك «شىنجاڭ كىتاپ قامباسى» سىندى ءىرى ينجەنەريا تالابىنا ساي 4 توم بولىپ ازىرلەنىپ 2013-جىلى تۇڭعىش توپتاعى كىتاپتار قاتارىندا باسپادان شىقتى.
جاقىپ مىرزاقان - 1988-جىلى ش ۇ ا ر بويىنشا ەرەكشە ۇلەس قوسقان جاس-ورتا جاس مامان اتاعىن ەنشىلەدى. 1988-، 1995-، 2000-جىلدارى ءۇش رەت اۆتونوميالى رايون دارەجەلى تاڭداۋلى مامان اتاعىن العان، 1991-جىلدان تارتىپ قازىرگە دەيىن ەرەكشە ۇلەس قوسقان ماماندارعا مەملەكەتتىك كەڭەس جاعىنان بەرىلگەن ستيپەنديا يەگەرى بولىپ كەلەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى عىلىم مينيستىرلىگى مەن عىلىم كادەمياسى جاقىپ بىرلىك ۇلى مىرزاقانعا 2014-جىلى 10-ايدا ەكىنشى رەت «قۇرمەت گراموتاسى» تارتۋ ەتتى، ول ىلە سىفان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ، شىنجاڭ سىفان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى استاناسىنداعى لەف گۋمىلەۆ اتىنداعى ەۆرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى، شىعىس قازاقستاننىڭ «سارسەن امانجولوۆ» اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى دوكتورى. ج. مىرزاقاننىڭ ومىرىمەن شىعارمالارى «قىتاي تاريح عالىمدارى»، «قىتاي جازۋشىلارى»، «حالىقارا ايگىلى ادامدارى»، «قازاقستان ۇلتتىق ەنسيكلوپەدياسى»، «قازاقستان ادەبيەت ەنسيكلوپەدياسى»، «شىنجاڭ ەنسيكلوپەدياسى» قاتارلى ونداعان سوزدىكتەرمەن ەنسيكلوفەديالاردا تانىستىرىلعان.
جاقىپ مىرزاقان جانە ونىڭ شىعارمالارى جونىندەگى لەبىزدەردەن ۇزىندىلەردى دە ۇسىنا كەتكەندى ءجون كوردىك.
(بۇل ارناۋ سوزدەر 2004-جىلى 6-ايدا اشىلعان، جاقىپ بىرلىك ۇلى مىرزاقاننىڭ شىعارمالارى تۋرالى عىلىمي تالقى جيىنىندا سويلەنگەن لەبىزدەر )
اسحات كەرىمباي ۇلى:
جاقاڭ بۇل كۇندەرى ەلىمىزگە عانا ەمەس، حالىقاراعا اسىرەسە قازاقستان رەسپۋبلىيكاسىنا تانىمالى تاريح عالىمى جانە ايگىلى جازۋشى.
ءجانابىل سىماعۇل ۇلى:
مەنىڭشە جاقىپ مىرزاقان ۇلت تاريحىمىزدى زەرتتەۋ سالاسىندا اسا زور ۇلەستەر قوسقان ەڭ كورنەكتى عالىمدارىمىزدىڭ ءبىرى دەپ تۇراقتاندىرۋىمىز كەرەك.
قادىس ءجانابىل ۇلى:
جاقاڭنىڭ ءوزى قول سالىپ جازعان ۇلكەندى-كىشىلى كىتاپتارى بولسىن، ءبىر ەمەس، بىرنەشە كولەمدى، كۇردەلى كوللەكتيۆ ەڭبەكتەرگە جەتەكشىلىك ىستەۋى جانە باس رەداكتور بولۋى بولسىن، ءتۇرلى قوعامدىق قيمىلدارعا قاتىناسۋى دا بولسىن، ىزدەنىس ىزدەرىندە بولسىن، ونىڭ كوتەرىپ شىققان تۋى، ٴبىر عانا ارمانى حالقىن تانتۋ، وتانىن كوركەيتۋ، ءوز ۇلتىنىڭ ۇلى وتانى قۇشاعىنداعى وتكەنى ارقىلى بولاشاعىنا بايىمداۋ جاساۋ.
سولتان جانبولاتوۆ:
جاقىپ بىرلىك ۇلى قىتاي قازاعىنان شىققان ايگىلى كوشباسشى تاريح عالىمى، وتكەن عاسىردىڭ سوڭعى جارىمندا توپ جارعان ماڭداي الدى جازۋشى... ساف ءدىلدى، تازا جاندى، اسقاق ادامگەرشىلىكتىڭ يەسى...
جاقىپ مىرزاقاننىڭ جۇبايى دارىگەر اپامىز نۇرجامال راحمانبەك قىزى. اتامىزدىڭ 2 ۇلى، 2 قىزى، 5 نەمەرەسى بار.
جاقىپ مىرزاقان اتامىزدىڭ شىعارماشىلىق ەڭبەكتەرى ٴۇشىن العان ماراپاتتارى مەن العىس حاتتارى وز الدىنا ءبىر توبە…
جاقىپ مىرزاقاننىڭ عىلىمي اتاقتارى:
1991-جىلدان بەرى مەملەكەتتىك كەڭەس جاعىنان قوعامدىق عىلىم سالاسىندا ەرەكشە ۇلەس قوسقان تاڭداۋلى ماماندارعا بەرىلىپ كەلەجاتقان ستيپەنديا يەگەرى. 1992-جىلدان بەرى تاريح عىلىمنىڭ اعا زەرتتەۋشىسى اتاعى يەگەرى. اۆتور 1988-جىلى تۇڭعىس رەت «اۆتونوميامىز بويىنشا ەرەكشە ۇلەس قوسقان جاس جانە ورتا مامانداردىڭ» ءبىرى بولىپ باعالاندى.
اۆتور 1988-جىلى 1-رەت اۆتونوميالى رايونىمىز بويىنشا تاڭداۋلى مامانداردىڭ ءبىرى بولىپ باعالاندى.
اۆتور 1995-جىلى 2-رەت اۆتونوميالى رايونىمىز بويىنشا تاڭداۋلى مامانداردىڭ ءبىرى بولىپ باعالاندى.
اۆتور 2000-جىلى 3-رەت اۆتونوميالى رايونىمىزبويىنشا تاڭداۋلى مامانداردىڭ ءبىرى بولىپ باعالاندى.
جاقىپ مىرزاقاننىڭ ءتول شىعارمالارىنا بەرىلگەن عىلىمي سيلىقتار:
«قازاق حالقى جانە ونىڭ سالت-ساناسى» 1994-جىلى اۆتونوميالى رايونىمىزدا قوعامدىق عىلىم سالاسى بويىنشا 1-دارەجەلى شىعارما سيلىعىن، 1996-جىلى 1-دارەجەلى تاڭداۋلى كىتاپ سيلىعىن ەنشىلەدى.
«قازاقتىڭ تەگى جانە ۇلىت بولىپ قالىپتاسۋى» اتتى عىلىمي ماقالاسى 1986-جىلى 2-دارەجەلى سيلىق ەنشىلەدى.
«قازاق ۇلتى» اتتى قىتاي تىلىندەگى كىتابى 1990-جىلى 3-دارەجەلى شىعارما سيلىعىن ەنشىلەدى.
«ارمان اسۋىندا» اتتى تۇڭعىش رومانى 1981-جىلى اۆتونوميالى رايونىمىزدا، 30 جىلدان بەرگى ادەبي شىعارمالاردى باعالاۋدا 3-دارەجەلى رومان سيلىعىن ەنشىلەدى.
جاقىپ مىرزاقاننىڭ عىلىمي جانە جازۋشىلىق مىندەتتەرى:
مەملەكەتتىك قوعامدىق عىلىم سالاسىنداعى عىلىمي تاپسىرمالاردى باعالايتىن ماماندار كوميتەتىنىڭ مۇشەسى.
جاقىپ بىرلىك ۇلى مىرزاقانوۆ 1982-جىلدان بەرى قىتاي جازۋشىلارقوعامىنىڭ مۇشەسى.
1979-جىلدان بەرى شىنجاڭ جازۋشىلار قوعامىنىڭ مۇشەسى.
1992-جىلى قىتاي ۇلتتار تاريحىن زەرتتەۋ عىلىمي قوعامىنىڭ ورىنباسار ءتوراعاسى بولىپ سايلانعان.
2004-جىلى «شيىنجياڭ پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ» قۇرمەتتى پروفەسسورلىعىنا ۇسىنىس ەتىلدى.
1992-جىلى «ىلە پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ» قۇرمەتتى پروفەسسورلىعىنا ۇسىنىس ەتىلدى.
شەت مەمەلەكەتتەردىڭ بەرگەن ماراپات سيىلقتارى:
قازاقستان رەسپۋبليكاسى عىلىم مينيستىرلىگى مەن ۇلىتتىق عىلىم اكادەمياسى 1998-جىلى 1-رەت قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتادى.
قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى 2014-جىلى 2-رەت قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى استاناداعى لەۆ.گۋمىلەۆ اتىنداعى ۋنيۋەرسيتەتىنىڭ «قۇرمەتتى پروفەسسورى» اتاعىن الدى.
شىعىس قازاقستان سارسەن امانجولوۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى 2015-جىلى «قۇرمەتتى دوكتورلىققا» ۇسىنىس ەتتى جانە دوكتورلىق مەدالىن بەردى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاريحشىلار قاۋىمداستىعى 2015-جىلى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى قۇرمەتىنە ەستەلىك مەدال تاعىپ ماراپاتتادى.
جاقىپ مىرزاقاننىڭ تاعى باسقادا العان ماراپاتتارى مەن سيلىقتارى جەتەرلىك. ۇلتىمىز ءۇشىن ەرەكشە ەڭبەك سىڭىرگەن ۇلى تۇلعانىڭ جەتكەن جەتىستىكتەرىنىڭ تەك ساناۋلىسىن عانا كوپشىلىككە ۇسىنىپ وتىرمىز.
دايىنداعان بەيسەن سۇلتان ۇلى
دەرەككوز : Abay jole
