وربذلاق شايقاسئنئث قذپياسئ، 800 - قازاق ساربازئ 50 مئث جوثعاردئ قالاي جةثگةن؟

   استانا. 29 - تامئز. قازاقپارات - وربذلاق شايقاسئ - قازاق حالقئنئث جوثعار شاپقئنشئلئعئنا قارسئ ازاتتئق سوعئسئنداعئ العاشقئ بةتبذرئستئ وقيعا. بذل سوعئس 1643 - جئلدئث جازئندا قازاق قولئن باسقارعان جاثگئر سذلتان مةن جوثعار قولئن باسقارعان باتئر قونتايشئ اراسئندا وتةدئ.

وربذلاق شايقاسئنئث قذپياسئ، 800 - قازاق ساربازئ 50 مئث جوثعاردئ قالاي جةثگةن؟

 جاثگئر جوثعارلاردئث جولئن كةسؤ ءذشئن بئلتةلئ مئلتئقپةن قارؤلانعان 600 ساربازبةن قارسئ اتتانادئ. الةمدئك سوعئس ونةرئنئث جئلناماسئنا ةنؤگة لايئق وربذلاق شايقاسئندا وسئ 600 قازاق ساربازئ 50 مئث جوثعار قولئن تاس-تالقان ةتئپ جةثةدئ. 600 ادامنئث 50 مئث ادامدئ جةثؤئ بئزگة اثئز سةكئلدئ كورئنگةنمةن، شئندئق سولاي. وتاندئق تاريحنامانئث وسئ ايتؤلئ وقيعاسئ قالاي بولدئ؟ جةثئسكة جةتؤ ءذشئن جاثگئر حان قانداي قوسئمشا تاكتيكا قولداندئ؟ وسئ جايدئ زةرتتةپ جذرگةن تاريح تانئمگةرئ، ولكةتانؤشئ، شةجئرةشئ اسان ورازحانذلئ تذرابايةأتئ اثگئمةگة تارتقان ةدئك.

- بايئرعئ دذشپان حوتو باتور حونتاجئ باستاعان ويرات-قالماق ةلؤ مئث قولمةن قازاق ةلئن جاؤلاپ الؤعا اتتانعانئ جونئندة سالقام جاثگئر ءوز شولؤشئلارئنان مالئمةت الادئ. وربذلاقتاعئ ويرات پةن قازاقتئث تةكتئلةرئ قاراحان پاتشانئث تذسئندا «ارامئزدئ شاهار بايلاسئن، شاهار بايلاماسا، زاهار شايناسئن»دةپ انتتاسقان كورئنةدئ. مارؤان-ارا بي «وربذلاق تةكتئلةردئث ات-تئزگئنئن تارتئپ توقتاعان ءتاتتئ جةرئ ةدئ. ويراتتار انتتان اتتادئ. وربذلاقتئث بويئندا ؤلئ جةبةمةن قارسئ الئثدار. بذل جةرگة قئلئش كوتةرئپ كةلگةندةر ءوز قانئنا ءوزئ تذنشئعادئ. ويراتتار ةلؤ مئث بولسا دا 800 ساربازئث جةتةدئ. قوستوقتئ باستاعان قولئث، سذلةيمةن باستاعان سةكسةن مةرگةنئث بار، قيا تذمسئقتئ ءبئز بارعانشا توتةپ بةرئثدةر» دةپ سالقام جاثگئرگة حابار جئبةرةدئ.

جاثگئر باستاعان قازاق قولئ وربذلاقتئث قيا بةتكةيئندةگئ 800 قويتاستئ پانالاپ ور قازئپ الئپ، جاؤئن ؤلئ جةبةمةن قارسئ الادئ. سونئمةن قاتار ساسئق تةكةنئث ءتذتئنئن دة پايدالانادئ. ؤلئ جةبة ادامعا جاناپ كةتسة بولدئ، بةزگةك تيگةندةي ماثگئلئككة سذلاپ تذسةدئ ةكةن. ال ساسئق تةكة دةگةن گذل تاؤتةكةلةر كذيلةگةن كةزدة يئسكةيتئن جانة سول ؤاقئتتا گذلدةيتئن بولسا كةرةك. سونئ سؤعا قايناتئپ، وعان شذبةرةك مالئپ كةپتئرةدئ دة، جاعئپ جئبةرسة تذتئنئ جان-جانؤاردئ ؤلاندئرئپ تاستايدئ. سالقام جاثگئر اسكةرئنئث باس قولباسشئسئ قوستوقتئ باتئر 800 ساربازئن ءئز سؤئتار جةرگة تاستاپ، ويراتتاردئث الدئنان ءوزئ شئعادئ. ولاردئ الداؤسئراتادئ دا «ساسئقتةكة» تذتئنئنة ذرئندئرادئ. قازاق قولئنئث از ةكةنئن بئلةتئن جاؤ جاپئرئپ تاستاماق بولئپ لاپ بةرگةندة ؤلئ تذتئنگة، ونان سوث ؤلئ جةبةگة ذرئنادئ. مئنة، وسئنداي امال-ايلا ارقاسئندا قالماق قولئ ويسئراي باستايدئ.

اؤزئ-باسئن تذمشالاپ، ةشكئنئث مايئمةن مايلاپ العان قازاق جاؤئنگةرلةرئنة ؤلئ ءتذتئن اسةر ةتة قويمايدئ. ؤلانعاندارئ قئمئز بةن مةثدؤانانئ ارالاستئرئپ ءئشئپ، قذسادئ دا تازارئپ امان قالادئ. ال اتتارئ ؤلانسا تذمسئعئنا قذيرئق مايمةن ذرئپ تازارتادئ. العاشقئدا نة بولعانئن تذسئنبةي قالعان ويراتتار ءمانئسئن كةيئننةن بئلةدئ. ون مئثداي جاساعئنان ايئرئلعان ولار كةيئن شةگئنئپ اقئلداسا باستايدئ. وسئ كةزدة جيئرما مئث قولئمةن جالاثتوس باهادذردئث قولئ تئقسئرا باستايدئ، سول كةزدة قئرئق مئث قولئمةن الاتاؤ باتئر، ئشئندة ازعانا قئرعئز جاساعئ بار، سةگئز مئث قولئمةن ارقادان مالداس بي جةتةدئ. الاتاؤ باتئردئث سول كةزدةگئ جةتپئس جةتئدةن اسئپ شاؤ تارتئپ قالعان شاعئ ةكةن. اقئل-كةثةس بةرئپ، باستاپ كةلگةن جاساعئ سوعئسقا ارالاسپادئ.

وسئ سوعئس ذمئتئلماس ةرلئك رةتئندة تاريحقا جازئلدئ. جالاثتوس باهادذر، جيةنبةت جئراؤ، قاراساي باتئر، قوكئ باتئر، جاقسئعذل باتئر، سذلةيمةن مةرگةن، جامانباي باتئر، شئلمةكةن ذلئ قوستوقتئ باتئرلار وشپةستةي ءئز قالدئردئ. سالقام جاثگئر ذرئستان سوث قالماقتئث جاس باتئرئمةن جةكپة-جةككة شئعئپ قازا تاپتئ.

ؤلئ تذتئنگة ذرئندئرؤ

«ساسئق تةكة» ءتذتئنئن پايدالاناتئن ذستالاردئ «سذلئك» دةپ اتاعان، مذنداي ذستالاردئ وتة قذپيالاپ ذستاعان. قازاق دالاسئنداعئ ذلكةن سوعئستار كةزئندة تذتئنگة ذرئندئرؤ ءتاسئلئ كوپ پايدالانئلعان. «ذيقئمالئم سئرنة» ادئسئنة سالئپ، جاؤدئث باسئن اينالدئرئپ ذيئقتاتؤ، تذتئندةتئپ، يئسپةن ؤلاؤ دذشپان جاققا وتة كوپ شئعئن اكةلگةن. ؤلئ وسئمدئكتةردئث ءيسئن جذتقان كةزدة، جان-جانؤارلار دا، ادامدار دا باسئ اينالئپ، نة بولئپ، نة ئستةپ جاتقانئن بايقاي الماي، ماثگذرتتةنئپ، ذيقئ باسئپ جاتئپ قالاتئن بولعان. كةيبئر شوپتةردئث ءتذتئنئ ءولتئرئپ تة جئبةرةدئ. قازاق جاساعئ جاؤدئث جولئن تورئپ، جولئنا شومةلة ءشوپ ءذيئپ، ور قازئپ، وعان ؤلئ شوپتةردئ ارالاستئرئپ، لاپئلداپ جانباؤئن قاداعالاعان. ياعني سؤلئ كذيئندة بئقسئعان تذتئنگة ذرئندئرؤ ماقساتئ بولعان. ذزاققا اتاتئن نارساداقپةن ساداقشئ مةرگةندةردئ دايئنداپ، ساداق وعئ جةبةسئنئث ؤلئ شوپكة ءتذسؤئ جاؤ قولئنا ذلكةن شئعئن اكةلگةن.

«جةر كوسة» بيلةر، جذلدئزگةر، كورةگةن الئمدار كةز كةلگةن ةلدئث، جةردئث اؤا رايئن بولجاپ، جةل قاي جاقتان بولاتئنئن ، بيئل قئس قالاي بولادئ، اؤا رايئن دال ةسةپتةپ بةرئپ، قاي جةردةن اششئ سؤ شئعادئ، قاي وثئردةن تذششئ سؤ شئعاتئنئن دا ءدوپ باسئپ ايتقان. قذداي بةرگةن مذنداي قاسيةتتئ، دارئندئ كئسئلةردئ سوعئس جاعدايئندا وتة قذپيا ذستاعان. كوكتةمدة، كذزدة شوپتةردئ جيناپ، قايناتئپ، ؤئن شذبةرةككة ءسئثدئرئپ، كةيبئرةؤئن كةپتئرئپ، ارالاستئرئپ، الداعئ ذرئستارعا دايئنداپ وتئرعان. مذنداي ؤلئ يئستةن اتتار بئردةن تئراقاي اسئپ قذلاعان، ادامدار ةكئ ساعاتقا شةيئن ةسئن جيناي الماي، كةيبئرئ سول كذيئندة جان تاپسئرعان. تةك قانا حان جارلئعئمةن ازعانا جاساق وسئ ؤلئ شوپتةردئ پايدالانئپ جاؤدئ كةي تذستاردا جةثئپ وتئرعان، ال بةيبئت جاعدايدا جةكة ادامداردئ ؤلاؤعا قاتاث تئيئم سالئنعان، وندايلار شئقسا، قئلمئسئنا قاراي قاتاث جازالانعان، بيلةر سوتئندا باسئ شابئلعان. وكئنئشكة قاراي، مذنداي وقيعالار سيرةك بولسا دا كةزدةسئپ وتئرعان.

جينالعان دارئلئك شوپتةردئ جانة تذتئندةپ جانبايتئن تامئرلاردئ، ؤلئ وسئمدئكتةردئ، ؤعا مالئنعان ماتالاردئ قذپيا قويمالاردا، قاتاث كذزةتئلگةن ئدئستاردا ذستاعان.

ؤلئ وسئمدئكتةردئ، ةمدئك شوپتةردئ جيناعان كةزدة، يتسيگةك، تةكة-ساسئق، مةثدؤانا جانة دةرمةنة، ميا، سورا، كوكنار، جالبئز، ءادئراسپان، ت.ب. شوپتةرئمةن ارالاستئرئپ، كوكتةي كةيبئرةؤئن كةپتئرئپ، كةيبئر شوپتةردئث كذلئن الئپ، قايناتئپ، قاتتئ جارالانعان جاؤئنگةرگة، ساربازدارعا وتا جاسالعاندا، سول شوپتةر ارقئلئ ذيئقتاتئپ، ةمدةپ وتئرعان.

ةتبورسئق ةمشئ

«ةتبورسئق» ةمشئلةر، سئنعان سذيةكتئ، ئشكئ اعزالاردئ تازالاپ جؤئپ ءارئ كةسئپ، دالالئق گوسپيتالداردا قوس تئگئپ، جاثاعئ شوپتةر ارقئلئ ادامدئ بئرنةشة تاؤلئككة شةيئن ذيئقتاتئپ، جاعدايئ وتة اؤئر ساربازداردئ امان الئپ قالئپ وتئرعان. ذلكةن قوس تئگئلئپ، جارالانعان جاؤئنگةرلةر ساقايئپ جازئلعانشا سولاردئث باقئلاؤئندا بولعان. اتا-باباسئنان كةلة جاتقان ةمشئلئك قاسيةتتةرئ بار ارؤاقتئ ادامداردئ تاؤئپ، ولاردئ جةتئ جئلداي تاراز قالاسئندا وقئتئپ وتئرعان. بذلاردان انت الئپ، جةكة تذلعالارعا قاستاندئق ئستةمةؤ، تةك حالئق مذددةسئنة ساي قيمئلداؤ، سوعئس جاعدايئندا عانا پايدالانؤ پارمةن ةتئلگةن. ياسئ تذركئستان، تاراز شاهارئندا عارئپحانا دةپ اتالعان ةمدةؤ ورتالئقتارئ بولعان، ول جةرلةردة كةسةلئ اؤئر ادامداردئ، سذيةگئ سئنعان، اؤئر جارالانعان ادامداردئ ةمدةپ، وتا جاساپ وتئرعان.

بال شاراپ

«ةتبورسئق » ةمشئلةر قئمئز، قئمئران، دارئلئك ةمدئك شوپتةردةن بولةك كةي جاعدايلاردا شاراپ تا بةرئپ ةمدةپ وتئرعان.

«التايدئث بال شارابئ،

وتئراردئث وتتئ شارابئ،

تاشكةننئث نان شارابئ»

تارازدئث ءجذزئم شارابئ» دةلئنگةن. جارالانعان ساربازداردئث جاراسئن جؤئپ، تانعان كةزدة اؤرؤ جذقپاس ءذشئن وتا الدئندا «وتئراردئث وتتئ» شارابئمةن تازالاپ جؤعان. ( ياعني بذل%96 سپيرت) جانة ماتالاردئ وسئ شاراپپةن جؤئپ، جارالاردئ تاثئپ وتئرعان.

«التايدئث بال شارابئن» جاؤئنگةرلةرگة كذش-قؤات الؤ ءذشئن بةرئپ وتئرعان. كوپ قان جوعالتقان ساربازدارعا «تارازدئث ءجذزئم-جةمئس شارابئن» بةرگةن. جذيكةسئ سئر بةرگةن ساربازدارعا كةيدة ءشوپ دارئلةرمةن قاتار قاتاث تارتئپپةن «تاشكةننئث نان شارابئن» بةرگةن. وسئلايشا قازاقتئث « ةتبورسئق » ةمشئلةرئ بئرنةشة ءشوپ قايناتپالارئن بةرئپ، ساربازداردئث كذش قؤاتئن، دةنساؤلئعئن ارتتئرئپ، قاتارعا قوسئپ وتئردئ. بذل شاراپتاردئ التايدان، تارازدان، وتئراردان، تاشكةن شاهارلارئنان تاپسئرئسپةن الدئرئپ، ءارتذرلئ شوپتةردئ جانة جةمئس اعاشتارئن اشئتئپ، سوعئس جاعدايئندا ساربازدار مةن ساردارلاردئ ةمدةپ، ءولئم-جئتئمنةن، مذگةدةك بولئپ قالؤدان ساقتاپ، قاتارعا قوسئپ وتئرعان.

بارماق ذستا

قازاق «بارماق» ذستالارئ ذلئتاؤدا، قاراتاؤدا، التايدا جانة ذلكةن شاهارلاردا، تذركئستان اينالاسئندا، تةكةلئ دةگةن قالالاردا شويئن بالقئتئپ، ذثعئ مئلتئقتار، بئلتةلئ مئلتئقتار سوعئپ، كةي جاعدايدا قولعا تذسكةن قارؤلارعا قاراپ، «وت-ذشپا » زةثبئرةكتةر سوققان. اتا-بابامئزدان كةلة جاتقان ءوز قارؤلارئمئز: ناركةسكةن، الداسپان، نايزا-قئلئشتار ءوز الدئنا. ذلئتاؤدا ذستاحانالاردئ «وتجاعار، بوقجاعار» دةپ اتاعان. ءشويئن تةمئر بالقئتقان جةرلةردئ «وتجاعاردا» قئزئل جالئنعا قئزدئرئپ، شئثداپ، جذيرئك اتپةن شاؤئپ، سؤعا سالماي جةلگة سؤئتقان. ال «بوقجاعار» دةگةنئ، اتتاردئث تةزةگئن ذلكةن ئدئسقا سالئپ اشئتئپ، قارؤلاردئ سوعان سؤئتقان. ويتكةنئ وسئنداي ادئسپةن سوعئلعان قارؤلاردئث ءجذزئ ةشقاشان مذقالماعان، مورت سئنباعان. پولات، بؤلا، دؤلا، شويئن، زذلمارت تةمئرلةردئ وتة بةرئك قئلئپ شئثداپ، اشةكةيلةپ وتئرعان. مذنداي قارؤلار وتة ذلكةن سذرانئسقا ية بولئپ، ذستالاردئث داثقئن شئعارعان.

سذلئك ذستا

ةگةر دة جةكة تذلعالاردئ ؤلاؤعا قاتئسئ بولعان جاعدايدا «سذلئك ذستالاردئث» باسئ بئردةن شابئلعان. «سذلئك ذستالار» ءوز قذپياسئن، ؤلئ شوپتةردئث وتة زياندئ تذرلةرئنئث سئرئن كةز كةلگةن ادامعا اشپاعان. ةمشئلئكتئث سئرئن ءئلئمسئز تاراتؤعا تئيئم سالعان.

«سذلئك ذستالار» بولةك جاساق ذستاپ، جاؤعا شاباردا ساداق پةن نايزانئث ذشتارئن ؤعا مالعان. بذلاردئ ةرةكشة مةرگةن، نايزاگةر، قئلئشكةر ساربازدارعا بولئپ بةرئپ، بذل قارؤلاردان ؤلانئپ قالماؤئن قاداعالاپ وتئرعان. جاؤعا شاپقاندا، ؤلئ شوپتةردئث ءتذتئنئن پايدالانعاندا، جةل قاي جاقتان سوعاتئنئن ةسةپتةپ، ةشكئ مايئ باتئرئلعان ماتالارمةن تذمشالانئپ وتئرعان (ةشكئ مايئ ؤدئ وتكئزبةيدئ،توثئپ قالادئ).

قازاق حاندارئ مةن بيلةرئ وسئنداي كيةلئ، ادام جانئنا اراشا تذسةتئن ةتبورسئق ةمشئلةردئ، سذلئك ذستالاردئ، جةر-كوسة بيلةردئ، اؤا رايئن بولجايتئن جذلدئزگةر الئمداردئ، ةسةپشئ كئسئلةردئ قادئرلةپ جانة جذرتتان قذپيالاپ ذستاعان. قازاق دالاسئنداعئ سوعئس جاعدايئندا، ةل باسئنا كذن تؤعاندا وسئنداي شوپپةن ؤلاؤ جانة ذيئقتاتئپ باس اينالدئرؤ، «ذيقئ مالئم سئرنة» ادئسئمةن تذتئندةتؤ امالدارئ تةكتئلةر پارمةنئمةن، بيلةر شةشئمئمةن قاتاث باقئلاؤدا بولئپ، حان جارلئعئمةن ئستةلئنگةن. قازاق جاساقتارئ جوثعار شاپقئنشئلئعئندا ازعانا قولمةن بئرنةشة رةت وسئنداي ادئستةرمةن جاؤئن كذيرةتة جةثئپ وتئرعان.

«وربذلاق شايقاسئندا» سةگئز ءجذز قازاق ساربازئنان حوتو باتور حونتاجئنئث ةلؤ مئث قولئنئث ون مئثئنئث قئرئلؤئ باتئس جانة ورئس تاريحشئلارئ اراسئندا تاثعالارلئق وقيعا بولئپ، ولار ءذشئن دة، باسقالار ءذشئن دة جذمباق كذيئندة قالؤدا.

ال وسئ «وربذلاق شايقاسئن» ءالياسقار بايعذت ذلئنئث بالاسئ اقپانتايعا ايتئپ، بايانداپ، قاعازعا ءتذسئرتؤئ، قازاق حالقئ ءذشئن دة، تاريح ءذشئن دة وتة ذلكةن ماثئزدئ، ماقتانارلئق وقيعا.

 

تورةعالي تاشةنوأ

«ايقئن» 

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى