جاۋىنگەردىڭ سۇيەگى 72 جىلدان سوڭ تابىلدى
جەرلەسىمىز دونەتسك وبلىسىنىڭ كراماتورسك قالاسىندا 1943 -جىلدىڭ 9 -قىركۇيەگىندە سۇراپىل شايقاستا قازا تاپقان.
بۇگىندە جاۋىنگەر الەكسەيەۆكا اۋىلىنداعى باۋىرلاستار زيراتىنا جەرلەنگەن. ول فاشيستەرمەن تانككە قارسى اتقىشتار جەكە باتالونىنىڭ قۇرامىندا شايقاسقان. تۇركمەنستاننان قان مايدانعا اتتانىپ، جات جەردە اجال قۇشقان اتالارىنىڭ جەرلەنگەن جەرىن ۇرپاقتارى عالامتور ارقىلى تاۋىپ الىپتى.
اقجولتاي حاباردى ەستىگەن ءبىز گازەت بەتىنە ماقالا دايىنداۋ ماقساتىمەن ماڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ، تۇشىقۇدىق اۋىلىنا جول تارتتىق. مۇندا جاۋىنگەر سەردى تەگىسبايەۆتىڭ تۋعان قىزى شارحات (اۋىلداستارى زينا دەپ اتاپ كەتكەن) تۇرادى.
سەردىنىڭ نەمەرەسى يسلان اتاسىن بەس جىل ىزدەپتى. دۇنيەجۇزىن شارلاپ شىقپاعانىمەن، عالامتور مۇمكىندىكتەرىن پايدالانىپ، بۇكىل سايتتى قاراپ اقتارىپتى.
«عالامتور ارقىلى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قازا تاپقان ساربازدار جونىندەگى مالىمەتتەر ساقتالعان فورۋمعا سۇراۋ سالدىق. ول جەردەن ادامدارعا ءوز تۋىستارىن تابۋعا كومەك كورسەتەتىن ەرىكتى وتريادتاردىڭ ەلەكتروندىق ادرەستەرى تابىلدى. «تەگىسبايەۆ» تەگىنىڭ قاتە جازىلۋى ۇزاق جىل بويى اكەمىزدى ىزدەپ تابۋعا كەدەرگى بولدى. ول كەزدە قۇجاتتار قولمەن جازىلاتىندىقتان، «تەگىسبايەۆ» دەپ جازۋدىڭ ورنىنا قۇجاتتاردا «تەجەبايەۆ» دەپ تولتىرىلىپ كەتكەن ەكەن. اكەلەرىمىزدىڭ بىزگە تاپسىرىپ كەتكەن اماناتىن ورىنداپ، اتامىزدىڭ قازا بولعان جەرىن تاپقانىمىز ءبىزدىڭ اۋلەت ءۇشىن زور قۋانىش بولدى. اعىمداعى جىلدىڭ 23 -اقپانىندا ۋكراينادان قىزىلاسكەر تەگىسبايەۆ سەردىنىڭ قازا تابۋ تاريحى ناقتى كورسەتىلگەن جاۋاپ تا كەلدى. حاتتا سول كەزدەگى وقيعالار تۋرالى قۇجاتتاردى كورۋگە بولاتىن سايت تا كورسەتىلىپتى» دەيدى يسلان تەگىسبايەۆ.
سەردى تەگىسبايەۆ ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 1910 -جىلى تۋىپ- وسكەن. تەگىسبايدىڭ شاڭىراعىندا بەس ۇل مەن ەكى قىزدىڭ كەنجەسى بولىپ دۇنيەگە كەلگەن. جاستايىنان قاعىلەز بولىپ وسكەن سەردى 1936 -جىلى پەداگوگيكالىق ۋچيليشەدە ءبىلىم العان. كەيىن ۇزاق جىل- دار باستاۋىش سىنىپتىڭ ءمۇعالىمى قىزمەتىن اتقارعان.
سوعىس باستالعاندا سەردى تەگىسبايەۆ تۇركمەن س س ر-ى كراسنوۆودسك اۋدانى قوشوبا اۋىلىندا ۇستازدىق قىزمەتكە اۋىسادى. 1943 -جىلى ءۇشىنشى ناۋرىزدا كراسنوۆودسك قالاسى اسكەري كوميسسارياتىنان اسكەر قاتارىنا شاقىرتىلىپ، 33 جاسىندا مايدانعا اتتاندى. ونى ومىرلىك سەرىگى ءبيبىاجار مەن ۇل- قىزدارى مەڭدىحان، شارحات، جۇماعۇل شىعارىپ سالادى. اكەسىن مايدان دالاسىنا شىعارىپ سالعاندا، شارحاتتىڭ جاسى نەبارى بەس جاستا بولاتىن. الايدا، ول كۇن كەشەگىدەي سانادا جاڭعىرىپ تۇر.
«ءالى ەسىمدە اعاش ۇيدە ويناپ وتىرعان ەدىم، اكەمىز ءبىزدىڭ قاسىمىزعا كەلىپ، اربىرەۋىمىزدى مەيىرلەنە ءسۇيىپ، بىزبەن قوشتاستى. ۇستىندە قارا پالتوسى بار بولاتىن. انامىزعا «ءبيبىاجار بالالارعا باس كوز بول» دەپ اماناتتاپ كەتتى. اكەمىز انامىز بەن بالالارى اش قالماسىن دەپ، ءۇيدىڭ جانىنداعى وتىن جينالىپ تۇراتىن سارايدىڭ ىشىنە بىرنەشە قاپ ۇن جيناپ كەتىپتى. سول ازىقتى ءبىراز ۋاقىت تالعاجاۋ ەتتىك» دەپ وتكەن كۇندى ەسكە الادى شارحات تەگىسبايەۆا.
اكەلەرى سوعىسقا كەتكەننەن كەيىن 12 -قىركۇيەكتە تاعى ءبىر ۇل - امانقۇل دۇنيەگە كەلەدى. ءبىر قۋانىش ۇستىنە قارالى قاعاز دا جەتىپتى. الايدا، قاراقاعازدا مايدانگەردىڭ قاي جەردە، قالاي قازا تاپقانى جازىلماعان.
«سوعىسقا كەتكەننەن كەيىن اكەمىزدەن كۇندە ۇيگە حات كەلىپ تۇرادى، ونى ءبىز وقىپ بولىپ، اكەمىزدىڭ ساباق بەرگەندە ۇستاعان چەمودانىنا سالىپ قويامىز. ءبىر كۇنى كۇندە كەلەتىن حات ساپ تىيىلدى. كەيىن اكەمىزدىڭ قازا تاپقانىن ەستىدىك. جاڭا بوسانعان انامىزعا تۋىسقاندارى جارىنىڭ سوعىستا قازا تاپقانىن ايتپاعاندى ءجون سانادى.
انامىز كوپتەگەن جىلدار بويى اكەمىزبەن قايتا قاۋىشامىن دەگەن ۇمىتپەن ءومىر ءسۇردى. اكەمىز كىشى ۇلى امانقۇل ومىرگە كەلمەستەن بۇرىن 9 -قىركۇيەكتە ومىردەن ءوتىپتى. سوعىس كەزى، سوعىستان كەيىنگى جىلدار دا بىزگە وڭاي سوققان جوق. انامىز كۇندىز-ءتۇنى جۇمىس جاساپ، بالالارىن اياققا تۇرعىزدى. ۇزاق جىلدار حابارسىز كەتكەن، قاي جەردە جەرلەنگەنىن انىق بىلمەگەندىكتەن، اكەمىزدى باۋىرلارىم ۇزاق ىزدەدى. بۇگىن جەرلەنگەن جەرى بەلگىلى بولعانىن ەستىپ، قۋانىشتان تولقىپ وتىرمىن» دەيدى شارحات تەگىسبايەۆا.
ساربازدىڭ قازا تاپقان ولكەسى بۇگىنگە دەيىن بەيمالىم بولىپ كەلگەن بولاتىن. دەسە دە ۇلدارى جۇماعۇل مەن امانقۇل اكەلەرىن ىزدەۋدى توقتاتقان جوق. ەكى اعايىندى ۋكراينانى شارلاپ، ودان ءارى پولشاعا بارىپ، ىزدەۋ سالدى.
سان مىڭداعان حاتتار مەن سۇراۋلار جازدى، جۇزدەگەن قاعازداردى تولتىردى. الايدا، ەش جەردەن ەش دەرەك تابىلمادى. ۇلدىڭ ۇلكەنى جۇماعۇل وسى ىزدەنىستەرىن جالعاستىرۋدى باۋىرى مەن بالالارىنا اماناتتاپ، 1989 -جىلى ومىردەن وزدى. كىشى ۇلى امانقۇل دا ۇرپاقتارىنىڭ مايدانگەر اتاسىنىڭ ءمايىتىن تاۋىپ، توپىراق سالىپ، قۇران باعىشتايدى دەگەن ۇمىتپەن اراعا 23 جىل سالىپ كوز جۇمدى. قوس ۇل دا ومىردەن وتەر شاقتارىندا دا پەرزەنتتەرىنە اتالارىن جەرلەنگەن جەرىن تاۋىپ، ەلگە ءبىر ۋىس توپىراعىن جەتكىزۋدى اماناتتاپ تاپسىرىپ كەتكەن بولاتىن.
بۇگىندە سەردى تەگىسبايەۆتىڭ ۇرپاقتارى عالامتور ارقىلى اتالارىن تاۋىپ، قۋانىش تويىن تويلاۋدا. جاۋىنگەردىڭ جەر قوينىنا تاپسىرىلعان جەرىن ۋكراينانىڭ الەكسەيەۆكا اۋىلىنداعى باۋىرلاستار زيراتىنان تاپتى. تەگىسبايەۆ سەردىنىڭ قازا تاپقاننان كەيىن، ۇرىس دالاسىندا كورسەتكەن ەرلىگى مەن ەرجۇرەكتىگى ءۇشىن وتان سوعىسىنىڭ I دارەجەلى وردەنىمەن ماراپاتتالعانى دا ءمالىم بولدى.
«كەيىنگى دەرەكتەردە بەلگىلى بولعانى قاشابايەۆ تورعاي 1943 -جىلى ۋكراينادا، دونەتسك وبلىسىنداعى اۋىر شايقاستارعا ءبىزدىڭ اتامىز تەگىسبايەۆ سەردىمەن بىرگە قاتىسقان ەكەن. مايداننان ۇيىنە جازعان حاتىنىڭ بىرىندە ول، جارالانىپ گوسپيتالعا تۇسكەنىن، مايداندا ونىمەن بىرگە جەرلەسى سەردىنىڭ بارىن، ءارى ونىڭ امان-ەسەن ەكەنىن بايانداپتى.
بۇل جاۋىنگەردىڭ سوڭعى حاتى ەدى، گوسپيتالدان شىققاننان كەيىن قاشابايەۆ تورعاي اسكەري جورىعىن جالعاستىرىپ، كراماتورسك قالاسى ءۇشىن شايقاسقا قاتىسادى. ول وسى سوعىس مايدانىندا ءبىزدىڭ اتامىزبەن بىرگە 1943 -جىلى 9 -قىركۇيەكتە ءبىر كۇندە قايتىس بولىپتى. وسى حات تەگىسبايەۆ سەردىنىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى كۇندەرىندە قايدا بولعانىن انىقتاۋعا، ودان ءارى ىزدەۋ سالۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. 70 جىلدىققا وراي اتامىزدى تاپقانىمىزعا وتە قۋانىشتىمىز» دەيدى عابيدوللا جۇماعۇل ۇلى.
1960 -جىلدارى تەگىسبايەۆتار وتباسى كيەلى تۇبەك - ماڭعىستاۋعا قونىس اۋدارادى. بۇگىندە جاۋىنگەردىڭ ۇرپاقتارى جاڭاوزەن قالاسى مەن تۇشىقۇدىق اۋىلىندا تۇرادى. ۇلى وتان سوعىسىندا قازا بولعان ساربازدىڭ ۇرپاعى سوناۋ ۋكراينا جەرىندە جەرلەنگەن اتالارىنىڭ باسىنا بارىپ زيارات ەتىپ، ەلگە ءبىر ۋىس توپىراعىن جەتكىزۋدى پارىز سانايدى.
ۆەنەرا ميرلان ماڭعىستاۋ وبلىسى
«ايقىن»
