ۇلى جەڭىسكە 70 جىل: باتىس قازاقستاندىق جاۋىنگەر م. يشانعاليەۆتىڭ وردەندەرى 59 جىلعا كەشىكتى
بوكەي ورداسى تاريحي-مۋزەيلىك كەشەنىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى گۇلجيان ساپارعاليەۆانىڭ ايتۋىنشا، ۇلى جەڭىستىڭ 60 جىلدىعى قارساڭىندا سوعىس كەزىندە ەرلىك كورسەتىپ، ءبىراق ماراپاتتارى تاپسىرىلماي قالعان باتىس قازاقستاندىق مايدانگەرلەردىڭ كەشىككەن وردەندەرى 59 جىلدان كەيىن تابىس ەتىلگەن ەدى.
سونىڭ ىشىندە كىشى لەيتەنانت ءمادي يشانعاليەۆ 1945-جىلدىڭ 20- قاڭتارىندا ەكىنشى دارەجەلى، ال 26- اقپانىندا ءبىرىنشى دارەجەلى وتان سوعىسى وردەندەرىمەن ماراپاتتالعان ەكەن. وسى وردەندەر ارادا 59 جىل وتكەندە، مايدانگەردىڭ جەسىرى ءاسياعا تاپسىرىلدى. ال ءمادي يشانعاليەۆ بولسا، مۇنداي ماراپاتتارى بار ەكەنىن بىلمەستەن ومىردەن وتكەن ەدى.
1945-جىلى م. يشانعاليەۆ جارالى بوپ ەلگە ورالعاندا، گيمناستەركاسىندا « قىزىل جۇلدىز» وردەنى جارقىراپ تۇرعان. ونىمەن 1944-جىلدىڭ 28- قاراشاسىندا چەحوسلوۆاكيانىڭ پوزديچيەۆتسە سەلوسى شايقاسىندا ەرەكشە باتىلدىقپەن بىرنەشە فريتستىڭ كوزىن جويىپ، جاۋىنگەرلەردى ۇرىسقا باستاپ، مىقتى قورعانىس ورناتقان جاۋ اسكەرىن تالقانداۋدا ەرجۇرەكتىك ۇلگىسىن كورسەتكەنى ءۇشىن سول جىلدىڭ 12- جەلتوقسانىندا ماراپاتتالعان.
ونىڭ مايدانداعى جولىن زەرلەگەندە، 1941-جىلدىڭ قىركۇيەگىنەن اسكەرگە الىنعان ەفرەيتور م. س. يشانعاليەۆ ستالينگراد، شىعىس جانە 4-ۋكراينا مايداندارى قۇرامىندا (ياشكۋل، ەليستا، ميۋس، مەليتوپول، سيۆاش) تالاي ۇرىستارعا قاتىسىپ، الدەنەشە جارالانىپ، ودان قايتا قاتارعا قوسىلىپ وتىرعان. ول مايداندا پۋلەمەتشى، بارلاۋشى، مينومەتشى، اۆتوماتشى جانە روتا كومسومول، پارتيا ۇيىمدارىنىڭ جەتەكشىسى بولادى. شايقاستا جاۋجۇرەك، جاۋىنگەرلەر اراسىندا سوزىمەن، ىسىمەن باتىل ۇيىمداستىرۋشى ءمادي سارسەنباي ۇلى 216-اتقىشتار ديۆيزياسى 665-اتقىشتار پولكىنىڭ باسشىلىعىمەن «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىنە ۇسىنىلعانىمەن، بەرىلمەگەن ەكەن.
1944-جىلدىڭ 20- ءساۋىرى مەن 20- قىركۇيەگى ارالىعىندا ساياسي جەتەكشىلەر كۋرسىنا جىبەرىلگەن م. س. يشانعاليەۆ ۇلگىلى وقۋى مەن ءتارتىبى، مورالدىق ۇستانىمى مەن وتانشىلدىعى ءۇشىن 4-ۋكراينا مايدانى باسقارماسى ساياسي جەتەكشىلەر كۋرسىنىڭ باستىعى، پودپولكوۆنيك ي. ۆاسليايەۆ ونى «جاۋىنگەرلىك ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىنە قايتا ۇسىنعان. سونىڭ نەگىزىندە مايداننىڭ ساياسي باسقارماسىنىڭ دايارلىق كۋرسىنىڭ كۋرسانتى، ەفرەيتور م. س. يشانعاليەۆ ك س ر و جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ 1944-جىل 25- قىركۇيەكتەگى جارلىعى بويىنشا Ⅱدارەجەلى وتان سوعىسى وردەنىمەن ماراپاتتالعان. ءبىراق م. يشانعاليەۆ ءوز قولىمەن جازعان ومىردەرەگىندە مۇنداي ماراپاتى بولعانى جونىندە ايتپايدى.
م. يشانعاليەۆ 1944-جىلدىڭ 25- قىركۇيەگىنەن 4-ۋكراينا مايدانىنىڭ 1-گۆارديالىق ارمياسى 276-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 876-اتقىشتار پولكىندە باتالون كومسورگى بولادى. ونىڭ جەكە باسىنىڭ قاجىر-قايراتى، جاستار جەتەكشىسى رەتىندەگى جۇمىسى، قاراماعىنداعى جاۋىنگەر-كومسومولداردىڭ ەرلىك ىستەرى تۋرالى عالامتور جەلىسىندەگى اقپاراتتا: «كىشى لەيتەنانت م. س. يشانعاليەۆ 1944-جىلدىڭ جەلتوقسانىنداعى پەرشوۆسك (چەحوسلوۆاكيا) جوتاسىنداعى بيىكتىكتى الۋ وپەراتسياسىندا كومسومولداردىڭ كۇشتەرىن جاۋاپتى پوزيتسيالارعا قويا ءبىلىپ، ۇرىستا جەڭىسكە جەتۋگە مۇمكىندىك جاسادى. باتالون كوماندوۆانيەسىنىڭ كەلىسىمىمەن 6 كومسومول مۇشەسىنەن قۇرالعان شابۋىلشى توپتى ۇيىمداستىرىپ، بيىكتىككە توپپەن بىرگە ءبىرىنشى بولىپ كوتەرىلىپ، اسكەرگە جول اشتى. تاعى ءبىر بيىكتىكتى الۋدا جاۋ اسكەرىنىڭ كۇنىنە بىرنەشە قايتارا شابۋىلداعان وپەراتسياسىن تويتارۋدا م. يشانعاليەۆ جەكە باسىنىڭ وجەتتىگى، ۇرىستاعى باتىلدىعىمەن اتقىشتار پولكى جاۋىنگەرلەرىنە ۇلگى بولدى.
ول وق پەن وتتىڭ اراسىندا ءجۇرىپ، ساياسي جەتەكشى رەتىندە شايقاستاردا باتىلدىق كورسەتكەندەر تۋرالى ۇندەۋ-پاراقشالار تاراتىپ، جاۋىنگەرلەردىڭ ەرلىگىن دارىپتەپ، ديۆيزيالىق گازەتكە جازادى. ۇرىستار اراسىنداعى ۇزىلىستەردە اسكەر قۇراماسىنىڭ ازىق-تۇلىك، وق-ءدارى، قارۋ-جاراقپەن قامتاماسىز ەتىلۋىن تۇگەندەپ وتىرادى» - دەپ كورسەتىپ، م. س. يشانعاليەۆتى 4-ۋكراينا مايدانى 11- اتقىشتار كورپۋسى كومانديرىنىڭ 1945-جىلدىڭ 20- قاڭتارىنداعى №013/ك جارلىعى بويىنشا Ⅱدارەجەلى وتان سوعىسى وردەنىمەن ماراپاتتاعان. بۇل جارلىقتان بەيحابار ءمادي يشانعاليەۆ ەۋروپا جەرىن فاشيزمنەن ازات ەتۋ شايقاستارىندا ءجۇرىپ جاتادى.
م. يشانعاليەۆ تۋرالى ورتالىق مەملەكەتتىك مۇراعات قورىنان الىنعان كەلەسى ءبىر ەرلىك انىقتاماسىندا: «كىشى لەيتەنانت م. يشانعاليەۆ روتا كومسومول ۇيىمدارىن قۇرۋدا، جاس جاۋىنگەرلەر مەن كومسومول مۇشەلەرىنىڭ اسكەري دايىندىعىن تاربيەلەۋدە دامىلسىز جۇمىستانادى.1945-جىلدىڭ 17-30- قاڭتار ارالىعىنداعى شابۋىلداۋشى شايقاستاردا م. يشانعاليەۆتىڭ ەرجۇرەك جاۋىنگەرلەرى جاستار جەتەكشىسىنىڭ دايىندىعىن كورسەتتى. وسى جىلدىڭ 26- قاڭتارىندا يانۋۆكا (پولشا) سەلوسى ماڭىنداعى 611.0 بيىكتىك پەن 28- قاڭتارداعى ماكۋۆ قالاسى ءۇشىن بولعان شايقاستا كىشى لەيتەنانت م. يشانعاليەۆ جاياۋ اسكەردىڭ سوعىس ءتارتىبىن ورنىنداي وتىرىپ، جەكە باسىنىڭ ەرلىگى مەن تاباندىلىعى ناتيجەسىندە جاۋىنگەرلەردى قاھارماندىققا باستادى. ماكۋۆ قالاسى ىشىندەگى كوشە شايقاستارىندا م. يشانعاليەۆ ەكى اياعىنان جارالانسا دا، باتالون كومانديرىنىڭ ەۆاكۋاتسيالاۋعا بەرگەن بۇيرىعىنان باس تارتىپ، ۇرىس پوزيتسياسىندا قالدى» دەپ باياندالادى. م. يشانعاليەۆ 11-اتقىشتار كورپۋسى كومانديرىنىڭ 1945-جىلدىڭ 26- اقپانىنداعى №013/ك بۇيرىعىمەن ءى دارەجەلى وتان سوعىسى وردەنىمەن ماراپاتتالادى. ءبىراق ماراپات يەسىنە تابىس ەتىلمەي، ءمادي يشانعاليەۆ كامەنكادولسك قالاسىنداعى №3879 ەۆاكوگوسپيتالدا 25- ساۋىرگە دەيىن ەمدەلىپ، ەلگە دەمالىسقا جىبەرىلەدى. ەلگە كەلىپ، ءال جيعان م. يشانعاليەۆكە قايتا ساپقا تۇرۋ قاجەتتىگى بولماي قالادى. سەبەبى ونىڭ قارۋلاستارى ول كەزدە ەۋروپا ەلدەرىن فاشيزمنەن تولىقتاي ازات ەتىپ قانا قويماي، جاۋدى بەرليندە تىزە بۇكتىرگەن ەدى.
«گەرمانيانى جەڭگەنى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعان ول ەل شارۋاشىلىعىن تۇزەۋ، وركەندەتۋ ىسىنە كىرىسەدى. سوعىسقا دەيىن ەڭبەك ەتكەن وردا اۋدانىنىڭ ايگىلى 88№ تۇيە زاۋىتىندا ەسەپشى قىزمەتىن جالعاستىردى. سوعىستان قالعان بەتىندەگى تىرتىق، اياعىنداعى مينا جارقىنشاقتارىنىڭ ارا-تۇرا مازالاعانى قان مايداننان ورالماعان تالاي بوزداقتى ويلاعاندا، ۇمىتىلاتىن. بەيبىت كۇندە وڭىرىندەگى « قىزىل جۇلدىز» وردەنى جانىنا جەڭىستىڭ 40 جىلدىعىندا بارلىق مايدانگەرلەر ماراپاتتالعان Ⅱدارەجەلى وتان سوعىسى وردەنى قوسىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا جوعارىدا اتالعان ماراپاتتارى مەن 59 جىلدان كەيىن كەلگەن وردەندەرى سول كەزدە تۇرعاندا عوي... م. س. يشانعاليەۆ وتتى كۇندەردەگى ەرلىگى مەن ەڭبەگىن باعالاعان تاعى دا وردەندەرىنىڭ بار ەكەنىن، ولاردىڭ كەش تە بولسا ءوزىن ىزدەپ تاباتىنىن بىلمەدى. مايدانگەر 1996-جىلى 74 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى.
اۆتور: ەلجان ەرالى
