قازاقستاندا 6-9 جاستاعى ءار بەسىنشى بالا ارتىق سالماقتىڭ ازابىن تارتۋدا
قازاقستاندا دا جاعداي وڭىپ تۇرعان جوق. سوڭعى زەرتتەۋ دەرەكتەرى 6 مەن 9 جاس ارالىعىنداعى بالالاردىڭ 20,6 پايىزى ارتىق سالماقتىڭ، ال 6,6 پايىزى سەمىزدىكتىڭ زاردابىن شەگەتىنىن كورسەتىپ وتىر، دەپ حابارلايدى قازاقپارات ءتىلشىسى.
«دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ەۋروپالىق وڭىرىندەگى ارتىق سالماق پەن سەمىزدىكتىڭ تارالۋى ەپيدەميالىق اۋقىمعا جەتىپ، ودان ارى ارتا تۇسۋدە. قازىرگى قارقىن ساقتالعان جاعدايدا وڭىردەگى 53 مۇشە مەملەكەتتىڭ بىردە ءبىرى 2025-جىلى د د س ۇ- نىڭ سەمىزدىكتىڭ ودان ارى تارالۋىن توقتاتۋعا قاتىستى جۇقپالى ەمەس اۋرۋلارمەن كۇرەس جونىندەگى جاھاندىق ماقساتتى كورسەتكىشىنە قول جەتكىزە المايدى»، - دەپ دابىل قاعادى د د س ۇ ەۋروپالىق وڭىردەگى سەمىزدىك پروبلەمالارى جونىندەگى سوڭعى بايانداماسىندا.
ۇسىنىلعان دەرەكتەرگە قاراعاندا، ەرەسەك تۇرعىنداردىڭ 59 پايىزى، ال ءاربىر ءۇشىنشى بالا، ناقتىراق ايتقاندا ۇلداردىڭ 29، قىزداردىڭ 27 پايىزى ارتىق سالماق پەن سەمىزدىككە ۇشىراعان.
ەۋروپاداعى ەرەسەكتەر اراسىنداعى سەمىزدىكتىڭ تارالۋى امەريكادان وزگە د د س ۇ- نىڭ كەز كەلگەن وڭىرىنەن الدەقايدا جوعارى. قازاقستاندا دا الاڭدارلىق جايت ورىن الىپ وتىر.
2020-جىلى ق ر دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ ۇلتتىق قوعامدىق دەنساۋلىقتى ساقتاۋ ورتالىعى يۋنيسەفتىڭ قارجىلىق قولداۋىمەن COSI زەرتتەۋىنىڭ بەسىنشى راۋندى اياسىندا مالىمەتتەر جيناپ، رەسپۋبليكا مەكتەپتەرىندەگى سۋعا، سانيتاريا مەن گيگيەناعا قولجەتىمدىلىككە بازالىق باعالاۋ جۇرگىزگەن ەدى.
ۇلتتىق ىرىكتەمەدە ەلىمىزدىڭ 14 وبلىسى مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 3 قالاسىنان 153 مەكتەبى قامتىلدى. ونىڭ ىشىندە 81 قالالىق جانە 72 اۋىلدىق مەكتەپ بار. زەرتتەۋگە 6333 وتباسى مەن بالا قاتىستى.
زەرتتەۋ ناتيجەسى 2020-جىلى قازاقستاندا فيزيكالىق دامۋ ولشەمشارتتارىنا سايكەس، 6-9 جاس ارالىعىنداعى بالالار اراسىندا ارتىق سالماقتىڭ تارالۋى 20,6 پايىزدى، ال سەمىزدىكتىڭ 6,6 پايىز ەكەندىگىن كورسەتىپ بەردى. 2015-2017-جىلدارى COSI جۇرگىزگەن كوپتەگەن ەلدەردىڭ حالىقارالىق كورسەتكىشتەرىمەن سالىستىرعاندا بۇل دەڭگەي ايتارلىقتاي جوعارى بولدى جانە دە ورتاشا ەسەپپەن 26,9 پايىزدى قۇرادى.
قىزدارعا قاراعاندا ۇل بالالار اراسىندا ارتىق سالماقتىڭ دا، سەمىزدىكتىڭ دە تارالۋ دەڭگەيى جوعارى ەكەنىن بايقاۋعا بولادى.
ناقتىراق ايتقاندا، ۇلداردىڭ 23,6 پايىزى، ال قىزداردىڭ 17,6 پايىزى ارتىق سالماق قوسقان بولسا، ۇلداردىڭ 8,7 پايىزى، قىزداردىڭ 4,6 پايىزى سەمىزدىككە ۇشىراعان.
ايتا كەتەرلىگى، قالالىق جەردە تۇراتىن بالالاردىڭ (%23,1) اراسىندا ارتىق سالماقتىڭ تارالۋى اۋىلدىق جەردە تۇراتىن بالالارعا (%17,5) قاراعاندا ءبىرشاما جوعارى. رەسپۋبليكا وڭىرلەرى اراسىندا دا ايىرماشىلىق انىق بايقالادى.
ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك پەن شىعىس وبلىستارىندا ارتىق سالماق پەن سەمىزدىك دەڭگەيى ەڭ جوعارى بولىپ تۇر. كورسەتكىش قوستاناي وبلىسىندا 29,3، شىعىس قازاقستان وبلىسىندا 27,1، اقمولا وبلىسىندا 26,3، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنلا 25,3 پايىزدى قۇرايدى.
ال تومەن كورسەتكىش وڭتۇستىك پەن باتىس وڭىرلەردە، اتاپ ايتقاندا جامبىل وبلىسىندا 11,3، باتىس قازاقستان وبلىسىندا 16، اتىراۋ وبلىسىندا 16,5، الماتى وبلىسىند 16,6، ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 16,8 جانە الماتى قالاسىندا 17,4 پايىز دەڭگەيىندە تىركەلگەن.
2015-جىلدان 2020-جىلعا دەيىنگى تەندەنتسيانى زەردەلەۋ 8 جاستاعى بالالاردىڭ، اسىرەسە ۇلداردىڭ اراسىندا ارتىق سالماق پەن سەمىزدىكتىڭ تارالۋى ارتا تۇسكەندىگىن كورسەتىپ وتىر.
بۇل ۋاقىت وتە كەلە بالالار اراسىنداعى ارتىق سالماق پەن سەمىزدىكتىڭ تارالۋىنىڭ تومەندەمەيتىنىن كورسەتەدى.
دەمەك، قازاقستاندا 6 مەن 9 جاس ارالىعىنداعى ءاربىر بەسىنشى بالانىڭ ارتىق سالماعى بار نەمەسە سەمىزدىككە شالدىققان. مۇنىڭ ۇستىنە قالادا تۇراتىن بالالار شامادان تىس تاماق ىشەتىندىگى بايقالادى.
زەرتتەۋ ناتيجەسىندە كەلەسى زاڭدىلىقتار انىقتالعان:
رەسپۋبليكادا بالالار اراسىنداعى سەمىزدىكپەن كۇرەسكە باعىتتالعان اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ جۇرگىزىلگەنىنە قاراماستان ارتىق سالماعى بار جانە سەمىزدىككە شالدىققان بالالاردىڭ جالپى سانى ارتىپ كەلەدى.
بۇل ءۇردىس اسىرەسە ۇلداردا كورىنەدى؛ گەندەرلىك تەڭسىزدىك بار: ارتىق سالماق پەن سەمىزدىكتىڭ تارالۋى كوپ جاعدايدا ۇلداردىڭ اراسىندا بايقالادى.
قىزدار اراسىندا بۇل پروتسەسس ءبىرشاما باياۋ؛ قالالىق بالالار اراسىندا ارتىق سالماق، سەمىزدىك جانە سەمىزدىكتىڭ اۋىر فورماسى اۋىلدىق جەردە تۇراتىن بالالارعا قاراعاندا كەڭىنەن تارالعان.
بۇل ۋربانيزاتسيامەن بايلانىستى سياقتى؛ قازاقستاندىق بالالاردىڭ تاماق راتسيونىندا جەمىس-جيدەك پەن كوكونىستەر جەتىسپەيدى.
ءۇش بالانىڭ ءبىرى ءتاتتى شىرىنداردى ءجيى ىشسە، بالالاردىڭ 25 پايىزى كۇندەلىكتى تاڭعى اس ىشپەيدى؛ انالاردىڭ 40 پايىزى بالا دۇنيەگە كەلگەننەن كەيىنگى العاشقى 6 اي بويى عانا ەمىزەتىندىگى انىقتالعان؛ بالالاردىڭ باسىم بولىگى مەكتەپكە دەيىن جانە كەرى باعىتتا بەلسەندى قوزعالىستا بولادى (جاياۋ نە بولماسا ۆەلوسيپەدپەن بارادى).
بۇل ولاردىڭ كۇندەلىكتى بەلسەندى قوزعالىسىن قامتاماسىز ەتەدى؛
مەكتەپ جاسىنا جەتپەگەن بالالار ۇيىمداستىرىلاتىن سپورتتىق ساباقتارعا جەتكىلىكتى تارتىلماعان؛
بالالاردىڭ ءتۇرلى گادجەتتەر الدىندا وتكىزەتىن ۋاقىتى ارتا تۇسكەنى بايقالادى؛
ارتىق سالماعى بار جانە سەمىزدىككە ۇشىراعان بالالار سانىنىڭ اۋماقتارعا قاتىستى ايىرماشىلىعى انىقتالعان.
ايتا كەتەرلىگى، ارتىق سالماق پەن سەمىزدىك - ەۋروپادا ءولىم-ءجىتىم مەن مۇگەدەكتىكتىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى. سوڭعى مالىمەتكە قاراعاندا، ءدال وسى جايت جىل سايىن 1,2 ميلليوننان استام ادامنىڭ ولىمىنە سەبەپكەر بولىپ وتىر.
ال بۇل كورسەتكىش اتالعان وڭىردەگى جالپى ءولىم-ءجىتىمنىڭ 13 پايىزدان استامىن قۇرايدى. سەمىزدىك كوپتەگەن جۇقپالى ەمەس اۋرۋلاردىڭ، ونىڭ ىشىندە وبىردىڭ، جۇرەك-قان تامىرى اۋرۋلارىنىڭ، ديابەتتىڭ 2 ءتۇرىنىڭ جانە سوزىلمالىق رەسپيراتورلىق اۋرۋلاردىڭ تاۋەكەل فاكتورى سانالادى.
ايتالىق، سەمىزدىك ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ كەمىندە 13 ءتۇرىنىڭ باستى سەبەبى سانالادى.
سونىمەن قاتار ەۋروپادا جىل سايىن تىركەلەتىن وبىردىڭ كەمىندە 200 مىڭنان استام جاعدايىنىڭ تىكەلەي سەبەپكەرى سانالادى. مۇنىڭ ۇستىنە الداعى جىلدارى بۇل سيفر ارتا تۇسپەك.
دەنەنىڭ ارتىق سالماعى مەن سەمىزدىك مۇدەگەكتىككە دۋشار بولۋدىڭ باستى فاكتورى دا سانالىپ وتىر.
ەۋروپادا ءدال وسى جايت مۇگەدەكتىكپەن ءومىر سۇرەتىندەردىڭ 7 پايىزىنا باستى سەبەپ بولعان.
تاعى دا ايتا كەتەرلىگى، ارتىق سالماعى بار جانە سەمىزدىككە ۇشىراعان ادامدار COVID-19 پاندەمياسىنىڭ سالدارىن وتە اۋىر باستان كەشىرەتىنى دە بەلگىلى بولىپ وتىر.
پاندەميا كەزىندە ولار تاماق ءىشۋ مەن بەلسەندى دەنە قيمىلىنا قاتىستى تەرىس وزگەرىستەرمەن بەتپە-بەت كەلدى. ءدال وسى جايت الداعى جىلدارى تۇرعىنداردىڭ دەنساۋلىعىنا ءوز اسەرىن تيگىزەتىن بولادى.
ال بۇل تەندەنتسيانى ەڭسەرۋ ءۇشىن ءبىراز كۇش-جىگەر جۇمساۋعا تۋرا كەلەدى.
