جامبىل وبلىسىندا 5 نىسان يۋنەسكو-نىڭ ادامزات قۇندىلىقتارى تىزىمىنە ەنگىزىلگەن
«ەجەلگى تاراز ەسكەرتكىشتەرى» تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى تاكەن مولداقىنوۆتىڭ قاتىسۋىمەن مەكەمەنىڭ وسى جىلعى 11 ايىندا اتقارىلعان جۇمىستارى بويىنشا باق وكىلدەرىنە ارنالعان كەزەكتى باسپا ءسوز ءماسليحاتى وتكىزىلدى.
جامبىل وبلىستىق اۋماعىندا جۇزدەگەن تاريحي مۇرالار ورنالاسقان. جالپى تاريحنامادا «شۋ -تالاس اڭعارى» دەپ اتالاتىن جالپى اتاۋمەن بەلگىلى ولكەدەگى مۇرالار، وتاندىق تاريحنامانىڭ بەلدى نىساندارى بولىپ تابىلادى. 2100-جىلدىق تاريحى بار تاراز قالاسى تاريحىنىڭ ءوزى، جالپى شىعىس، ونىڭ ىشىندە، ورتالىق ازيا قۇرلىعى باسىنان وتكەن ايتۋلى تاريحي وقيعالاردىڭ تولىمدى بەتتەرىن قۇرايدى.
«تاراز قالاسى ءبىزدىڭ جىل ساناۋىمىزدان بۇرىڭعى ءداۋىردىڭ سوڭعى ءجۇز جىلدىعىندا ىرگەتاسى قالانعان قامال قالا. قالانىڭ ىرگەتاسىن قالاعان عۇن ەلتۇتقا - قولباسشىسى تەزەك ءتاڭىرقۇت. تاريحي جازبالاردا بۇل ءتاڭىرقۇتتىڭ ەسىمى ءار ءداۋىردىڭ تىلدىك ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى - چجي - چجي، چجە بولىپ تا تاڭبالانعان.
تاريحي مەكەندەرى قازىرگى قىتاي ەلىندەگى سارى وزەن (يانتسزى) وزەنى بولىپ تابىلاتىن جانە حان قاۋىمىمەن ەجەلدەن ءبىر دە ارالاس، ءبىر دە اراز كورشى ەسەبىندەگى عۇندار اۋلەتى، اقىرى شامامەن ب. ز. د. 200-جىلداردىڭ اياق شەنىندە حاندىقتارمەن ءبىرجولاتا ات قۇيرىعىن كەسىسىپ، وزدەرىنىڭ دە ىشكى الاۋىزدىعى مەن تاققا تالاسى سەبەپ بولىپ، باتىسقا قاراي جوڭكىلە كوشىپ، اقىرى كەلە-كەلە جەر جانناتى جەتىسۋ ولكەسىنىڭ باتىس القابى قازىرگى شۋ -تالاس اڭعارىنا كەلىپ تابان تىرەيدى دە، قوس وزەن تالاس پەن اسانىڭ اڭعارىندا جاتقان جايلى جەردەن قامال - قالا سالادى»، - دەپ قالا تاريحىنا شولۋ جاسادى تاكەن مولداقىنوۆ .
ونىڭ حابارلاۋىنشا، بىرنەشە جىلدىڭ كولەمىندە بوي كوتەرگەن تاراز قالاسى، بىردەن ۇلكەن ورتالىققا - باتىس عۇن يەلىگىنىڭ استاناسىنا، «ۇلى جىبەك جولى» بويىنداعى ساۋدا، مادەنيەت، وركەنيەت ورتالىعىنا - رۋحاني ورتالىققا اينالادى. بۇل ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 100 جىلدىق كەزەڭى ەدى. سول ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 36-جىلى سالتاناتتى قالا العاش رەت قيراتىلادى. ءوزىنىڭ 2100 جىلدىق تاريحىندا وسىنداي سان وقيعالاردى باستان كەشكەن «ماڭگىلىك قالا» جەر بەتىنەن ءبىرجولاتا جوعالىپ كەتپەي، ءوز تۇرعىندارىنان ەشقاشان ايرىلماي ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىن جەتىپ وتىر.
قازاق حاندىعىنىڭ شاڭىراق كوتەرگەن تولايىم ءساتى دە تاراز قالاسى ماڭىنداعى «قوزىباسى» مەكەنىندە ىسكە استى.
751-جىلعى اتلاح شايقاسى دا وسى تاراز قالاسى ماڭىندا ءوتتى...
قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىق سالتاناتىنا وراي وندا قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلدى، ارحەولوگيالىق پارك، تازا تاريحي مۋزەي-كەشەن اشىلدى.
«تاراز جەرىندەگى ەلەۋلى مۇرالاردىڭ ايتۋلىسى، جالپى دالا وركەنيەتىندە وزىندىك ورىنى بار نىسان اقىرتاس ساراي كەشەنى. اقىرتاستا 2005-جىلى باستالعان كەشەندى عىلىمي-زەرتتەۋ، قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جالعاسىپ جاتىر. نىساننىڭ باسىندا ۇلكەن عىلىمي-اقپاراتتىق ورتالىق بوي كوتەرگەن. عىلىمي دالەلدەمەلەر بويىنشا VIII عاسىرعا ءتان اقىرتاس - دالا وركەنيەتىنىڭ، كوشپەندىلەر اتالعان كوشەلى قاۋىمنىڭ اسا ءىرى دە، ماڭىزدى جادىگەرى... شۋ وڭىرىندەگى اقتوبە - بالاساعۇن قالاسى باتىس تۇرىك، قاراحانيلار يمپەريالارىنىڭ استاناسى بولعان قالا، اتاقتى «قۇتتى بىلىك» ءدال وسى قالادا جازىلعان. بۇل جەردە دە زەرتتەۋ مەن قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا»، - دەدى قورىق-مۇراجاي ديرەكتورى.
ول تاۋەلسىز قازاقستان تاريحناماسىنداعى ەڭ ءبىر ەلەۋلى قۇجات، بۇگىندە ۇلتتىق - ستراتەگيالىق جوباعا اينالعان «مادەني - مۇرا» باعدارلاماسى بولعاندىعىن باسا ايتتى. وسى باعدارلاما اياسىندا ءجۇز جىلعا تاتىرلىق تارتىمدى ىستەر ىسكە استى. ولكەمىزدەگى رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى تاريحي مۇرالاردىڭ بارلىعى قايتا جاڭعىرتىلدى، ولاردىڭ ينفراقۇرىلىمدارى وسى زامانعى قالىپقا كەلە باستادى.
«ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن ىسكە اسىرىلعان «مادەني مۇرا» اياسىندا ۇلتتىق تاريحنامانىڭ جاڭا دا، جارقىن بەتتەرى جازىلدى. جامبىل جەرىندەگى 5 بىردەي نىسان يۋنەسكو-نىڭ «بۇكىل ادامزاتقا ورتاق قۇندىلىقتار» تىزىمىنە ەندى. ولار، اقتوبە - بالاساعۇن، قۇلان، قوستوبە، ورنەك، اقىرتاس قالا- قامالدارى. قازىر، اتالعان نىسانداردا زەرتتەۋ، قايتا جاڭعىرتۋ جۇمىستارى باستالىپ تا كەتتى... بۇل جۇمىستار ۇزدىكسىز جۇرگىزىلەتىن بولادى. ەلىمىزدىڭ مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ۋاقىت مۇمكىندىگىنە، تالابىنا سايكەس اتالعان جۇمىستاردى ۋاقتىلى قارجىلاندىرىپ، ۇنەمى باقىلاۋدا ۇستاۋدا، بۇل جۇمىستارعا جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارى دا اتسالىسىپ وتىر»، - دەپ حابارلادى ت. مولداقىنوۆ.
