الماتىنىڭ اينالاسىنداعى 5 كەرەمەت - فوتو
شارىن شاتقالىندا بيىكتىگى 150-300 مەترگە دەيىن جەتەتىن «قامالدار اڭعارى»، «جالماۋىز كەمپىر شاتقالى» جانە ت. ب. قۇمدى جارلار بار. جەرگىلىكتى حالىق شاتقالدى «قورعاندى قامالدار اڭعارى» دەپ اتايدى. اڭعار ۇزىندىعى شامامەن 2 شاقىرىم، ەنى 20-80 مەترگە دەيىن بارادى.
شاتقال بويىمەن اعاتىن شارىن وزەنى الاتاۋدان باستاۋ الىپ، ىلە وزەنىنە قۇيار جولىندا جالاڭاش ءۇستىرتىن كەسەدى. شارىن وزەنىنە كىشى وزەندەر كەلىپ قۇيادى. وزەن اعىسى سەكۋندىنا 10-12 شاقىرىمعا جەتەدى. بۇل اعىس رافتينگ سپورتىنا جارامدى. وزەننىڭ ارناسىنىڭ كەڭدىگى 35-40 مەترگە دەيىن جەتەدى. شارىن شاتقالىنىڭ اۋماعىنا وزەنمەن بىرگە شەتەن توعايى ەنەدى.
توعاي نەگىزى سوعديان شەتەنىنەن (Fraxsinus potamophila) قۇرالعان. الەم بويىنشا مۇنداي توعايلار ەكى جەردە عانا بار. ءبىرى قازاقستاندا شەتەن توعايى ساقتالسا، ءبىرى سولتۇستىك امەريكادا عانا ساقتالىپ قالعان. 1964-جىلى شەتەن توعايى تابيعات ەسكەرتكىشى دەپ جاريالاندى. الماتىدان 4 ساعاتتىق جەر، 200 شاقىرىم قاشىقتىقتا ورنالاسقان.
شونجىداعى ىستىق سۋ
شونجىدان ءبىر ساعاتتىق جول قاشىقتىعىندا، كەتمەن جوتاسى مەن ىلە وزەنى القابىنىڭ ارالىعىندا تەرمالدى ارتەزياندىق قاينارلار بار. جەر استىنان بۇرقىراپ شىعىپ جاتقان سۋ كوزدەرىنىڭ قورى اسا باي جانە دەنساۋلىققا دا پايداسى زور ەكەنى دالەلدەنگەن. مينەرالى ءالسىز بۇنداي سۋلاردىڭ ەمدىك قاسيەتتەرى بار. دارىگەرلەر اتالعان ىستىق سۋ كوزدەرىنەن شىعاتىن سۋدى ىشكە قابىلداۋدىڭ دا، سىرتتاي پايدالانۋدىڭ دا دەنساۋلىقتى قالپىنا كەلتىرۋگە كومەكتەسەتىنىن ايتىپ وتىر.
ۇيعىر اۋدانىندا 140 قا جۋىق مينەرالدى قاينارلار ورنالاسقان. ءبىر قىزىعى، ولاردىڭ ءاربىرىنىڭ قۇرامى ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىنداي ءارتۇرلى جانە ءاربىرىنىڭ وزىندىك قاسيەتى بار. جۋىردا جۇرگىزىلگەن زەرتحانالىق زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي، ولار حيميالىق قۇرامى جونىنەن اتاقتى «سارى اعاشتان» دا اسىپ تۇسەدى.
ىستىق سۋ كوزدەرى الماتى قالاسىنان 300 شاقىرىم قاشىقتىقتا، شىعىس باعىتتا ورنالاسقان. قالادان جەڭىل كولىكپەن شىققان جولاۋشىعا 4,5-5 ساعاتتىق جولدى ءجۇرىپ وتۋگە تۋرا كەلەدى. سول سەبەپتى، بۇل وڭىرگە ساپارلاعان ادام تولىققاندى تىنىعۋى ءۇشىن كەم دەگەندە 2 كۇنىن جۇمساۋى كەرەك.
ىستىق سۋ كوزدەرى ماڭىندا جىل سايىن 50 مىڭعا جۋىق ادام دەمالادى، ەم الادى. دەمالىس ايماقتارىنىڭ سانىنىڭ كوبەيۋىنە وراي تۋريستەر سانى دا 200-250 مىڭ ادامعا دەيىن ارتۋى مۇمكىن دەپ بولجانىپ وتىر. شونجىداعى ىستىق سۋعا الماتى قالاسىنان 4-5 ساعاتتا جەتۋگە بولادى.
قازاق جەرىندەگى تيان-شان تاۋى سىلەمدەرىنىڭ باۋىرى ءىرىلى-ۇساقتى كوپتەگەن وزەن- كولدەرگە باي. سولاردىڭ ىشىندەگى شوقتىعى بيىگى - قايىڭدى. كولدىڭ ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى - ونىڭ تىم جاستىعىندا. قايىڭدى 1911-جىلى ورىن العان جەر سىلكىنىسىنىڭ اسەرىنەن پايدا بولعان. قايىڭدىدا بولعان جۇرتشىلىق «ارۋاقتار كولى» دەگەن اتاۋ تاعىپ كەتكەن ەكەن. مۇنىڭ سىرى سۋعا باتقان كەمەلەرگە ۇقساس تيان-شان شىرشالارىنىڭ دىڭگەكتەرى سۋدىڭ ىشىنەن 15 مەترگە دەيىن كوتەرىلىپ تۇرادى. ءبىر قاراعاندا بۇل كورىنىس ارۋاقتاردىڭ كەمەلەرىنىڭ الىپ قورىمدارىنا ۇقساس كەلەدى. كولدىڭ اينالاسى قايىڭدار مەن قاراعايلارعا ەرەكشە باي. 2010-جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا قايىڭدى كولىنىڭ سەل تاسقىنىمەن شايىلىپ كەتۋىنىڭ اسەرىنەن كولدىڭ بۇگىنگى كۇندەگى دەڭگەيى 10 مەترگە تومەندەگەن. قايىڭدىعا الماتىدان 7 ساعاتتا جەتۋگە بولادى.
ۇلكەن الماتى كولى
ۇلكەن الماتى كولى - ىلە الاتاۋىنىڭ كورىكتى كولدەرىنىڭ ءبىرى. ول، اسىرەسە، تاڭ سارىدە سۋ بەتىنە اسپان مەن ونى قورشاعان ورتا بەينەسى شاعىلىسقان كەزدە وتە ادەمى.
كول ءوزى اتتاس شاتقالدا تەڭىز دەڭگەيىنەن 2511 شاقىرىم جوعارى ورنالاسقان، ونىڭ تەرەڭدىگى 40 شاقىرىمعا جەتەدى ال، ەنى 1 شاقىرىم. جازدا سۋ تەمپەراتۋراسى سەلتسيا بويىنشا 10- 12گرادۋستى قۇرايدى. كول جاعاسىنان تاۋدىڭ كەرەمەت كورىنىسى اشىلادى. كولدىڭ ارعى وڭتۇستىك جاعىندا سوۆەتتەر شىڭى مەن وزەرنىي اسۋى، ال باتىسىندا ۇلكەن الماتى شىڭىنىڭ تاستى سىلەمدەرى كورىنەدى. كول ەجەلگى مۇزدىقتىڭ تومەن سىرعىپ تۇسۋىنەن پايدا بولعان، ناتيجەسىندە شۇڭقىر پايدا بولىپ، ول ەرىگەن سۋمەن تولىققان.
ايعاي قۇم
التىن ەمەل قۇمدارىنداعى «ءانشى قۇم» نەمەسە «ايعاي قۇم» - تانىمال جەرلەردىڭ ءبىرى. ونىڭ الىپ جاتقان جەرىنىڭ ۇلكەن بولۋى سونشا، ۇزىندىعى ەكى-ءۇش كيلومەترگە دەيىن، ال بيىكتىگى شامامەن 120 مەترگە جەتەدى. بۇل قۇمنىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى - قۇرعاق كۇندەرى اۋەندى دىبىستار شىعارادى. ونىڭ اۋەنى بىرنەشە شاقىرىمدارعا جايىلىپ، الىستان دا ەستىلىپ تۇرادى. كەيبىر پىكىرلەرگە سۇيەنسەك، قۇمنىڭ ۇساق بولشەكتەرى ءبىر-بىرىنە ۇيكەلگەن كەزدە وسىنداي اۋەندى دىبىستار شىعادى ەكەن: جەڭىل سامال جەل شيقىلداعان دىبىستار شىعارسا، قاتتى جەل ورگان دىبىسىنا ۇقساس اۋەن شىعارادى. الايدا، جەلسىز كۇندە دە قۇمنىڭ اۋەنىن تىڭداۋعا بولادى. وسى سيقىرىنا بايلانىستى، قۇم جايىندا كوپتەگەن اڭىزدار پايدا بولعان.
قۇمنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى - ول باسقا قۇمدار سياقتى ورنىن اۋىستىرىپ، كوشىپ جۇرمەيدى، كەرىسىنشە، مىڭداعان جىلدار بويى التىن ەمەل اۋماعىندا، ءبىر ورىندا تۇر. وسى جەردە تۇراتىن ادامدار ايتاتىن اڭىزدارعا سۇيەنسەك، ءدال وسى قۇمنىڭ استىندا شىڭعىسحان جانە ونىڭ سەنىمدى جاۋىنگەرلەرى جەرلەنگەن ەكەن. ال سيقىرلى قۇمنىڭ اۋەندەتەتىنى - حاننىڭ رۋحى ۇرپاعىنا ءوز جەڭىستەرى جايىندا سىر شەرتكەنى. ايعاي قۇم الماتىدان 3 ساعاتتىق جەردە.
«الاش ايناسى»
