قاراۋسىز جاتقان 5 ميلليون گەكتار جەردىڭ يەلەرى كىمدەر؟
جالپىلاما كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرشىلىكتە كەزدەسەتىن كەيبىر جايتتار وسىنى اڭعارتىپ جاتادى.
مىسالى، جەر ماسەلەسى. شەندىلەر قازىر «مەملەكەتتىڭ مۇقتاجى ءۇشىن» دەگەندى جەلەۋ ەتىپ، ءونىم الىپ، ۇدايى كۇتىپ- باپتاپ وتىرعانداردىڭ ۇلتاراقتاي جەرىن داۋعا سالىپ جۇرسە، ال جىلدار بويىنا يگەرىلمەي، توز- توزى شىعىپ جاتقان جەردىڭ يەلەرىنە كەلگەندە، ولار كورمەي قالادى.
ءتىپتى، وندايدا قولدا بار زاڭنان دا قاۋقار بولمايدى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا جۇمىس ساپارىمەن بولعان مەملەكەت باسشىسى ءوڭىردىڭ باسشى- قوسشىلارى الدىندا وسى وزەكتى ماسەلەنى كوتەردى.. .
«.. . بۇل وبلىس ارقىلى حالىقارالىق ماڭىزداعى «باتىس ەۋروپا - باتىس قىتاي» اۆتوكولىك جولدارى، تەمىرجول وتەدى. ەندى گاز ماگيسترالى وتەدى. بارلىق جاعداي جاسالىپ جاتىر، وبلىسقا قاجەتىنىڭ بارلىعى. بۇل تراسسالار بويىندا ءىرى ماگيسترالعا قىزمەت كورسەتەتىن شاعىن جانە ورتا كاسىپورىندار بوي كوتەرۋى ءتيىس.
وڭتۇستىك قازاقستاندا ءار الاقانداي جەر، اسىرەسە مىنانداي «ءوتىمدى» ورىندارداعىسى بوس تۇرسا دا باياعىدا يەمدەلىپ قويىلعانى ەشكىمگە جاسىرىن ەمەس شىعار» دەگەن ەلباسى ءوزىنىڭ اتالعان جۇمىس ساپارى بارىسىندا ءوڭىردىڭ باسشىسىنا جەر ماسەلەسىنە نۇكتە قويۋدى قاتاڭ تاپسىردى.
«شىنىن ايتقاندا، مۇنىڭ بارلىعى شەنەۋنىكتەردىكى. كەزىندە ولار جەردى قۇرىلىس سالۋ ءۇشىن نەمەسە اۋىلشارۋاشىلىعى ماقساتىنا پايدالانام دەپ الدى، ال قازىر ونىڭ ءبىرى دە جوق، ءبىراق جەردى بوسقا ۇستاپ وتىر. سوت، زاڭ ارقىلى بارلىعىن قايتارۋ كەرەك! كىم بولسا، ول بولسىن، ماڭىزدى ەمەس! ەگەر قايتارماي جاتسا، ماعان ايتىڭدار» دەدى ءوز سوزىندە ن. نازاربايەۆ.
بۇل - مايلى شەلپەككە بوككەن ءوڭىر شەندىلەرىنە قاتىستى ءبىر عانا فاكتى. ەلىمىزدىڭ قاي وبلىسىنا بارساڭىز دا ەلباسى ءسوز ەتكەن ولقىلىقتان ءسۇرىنىپ اياق باسا الماسىڭىز انىق. مىسالى، ەلىمىزدىڭ جەرى شۇيگىن، سۋلى دا نۋلى دەگەن جايىلىمدىق جەرىنىڭ قازىر تەڭ جارتىسى، سيفرمەن ايتقاندا، 5 ميلليون گەكتارى پايدالانىلماي بوسقا جاتىر. يەلەرى جوق ەمەس، بار، ءبىراق جەردى يگەرۋگە ولاردىڭ قۇلقى جوق. سەبەبى «كابينەت قىزمەتكەرلەرىنىڭ» ءدويدالاداعى جەرىن يگەرۋىنە ۋاقىتى تاپشى.
ال بۇل ساتتە جەردەن ءونىم الىپ، شىنداپ ەڭبەكتەنەمىن دەپ ءتۇرلى قۇزىرلى مەكەمە ەسىگىن قاعىپ جۇرگەندەرگە، پارادوكس، «جەر جوق» دەلىنەدى. اينالىپ كەلگەندە، جەر تەلىمىن ءبولۋ ماسەلەسى اينالاسىنداعى شەنەۋنىكتەردىڭ جەڭ استىنان جالعاسقان سىبايلاس- جەمقورلىعى ءبۇتىن اگروسەكتوردىڭ، شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا تەجەلىس جاساۋدا.
جالپى، وتاندىق ماماندار جەر ماسەلەسىنە نۇكتە قوياتىن ۋاقىت باياعىدا جەتتى دەپ سانايدى. ونى ءبىرجاقتى ەتۋ دە قيىن ەمەس ەكەن. ءبىراق بۇل اراداعى ماسەلە - بيلىك قولىندا ساياسي ەرىكتىڭ جوقتىعىندا كورىنەدى.
توقتار ەسىركەپوۆ، ەكونوميكا عىلىمىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور:
- نارىقتىق ەكونوميكا زاڭدىلىعىنا ساي ەلىمىزدەگى ءار جەر تەلىمىنىڭ ەكونوميكالىق باعاسىن بەلگىلەسەك، وندا ۇلكەن كولەمدى جەردىڭ يەلەرىنە ديففەرەنتسيالدىق رەنتا تولەتەر ەدىك. مۇندايدا الگى بوس جەر قوجايىندارى ونى ءوز ەركىمەن مەملەكەت مەنشىگىنە وتكىزىپ بەرەر ەدى. ويتكەنى يگەرىلمەگەن جەر سالىعى قىمباتتايدى. بۇل ۇسىنىس تالاي رەت كوتەرىلىپ، قۇزىرلى مەكەمە دە قۇلاعدار بولعان. ءبىراق ونى قابىلدامادى، ناقتىراق ايتقاندا، قابىلداعىسى جوق. مەنىڭشە، بيلىكتەگىلەر بيىل قىركۇيەكتە وتەتىن ءۇشىنشى زاڭداستىرۋدى كۇتىپ وتىر. مىسالى، جەرگە قاتىستى كوپ اقپارات جاسىرىن. ونى جاسىرىپ وتىرعان دا جوعارىداعىلار. ويتكەنى بۇل سيفردىڭ بارلىعى شەنەۋنىكتەردىڭ وزدەرىنە قاتىستى. ال حالىق جەردىڭ يەسى كىم ەكەنىن بىلمەگەن سوڭ، سۇراۋ مەن تالاپ قويا المايدى.. .
مامان ءسوزىنىڭ جانى بار. سوڭعى كەزدەرى شەنەۋنىكتەر جەردى ۇلكەن بيزنەس كوزىنە اينالدىرىپ العانى سونشالىقتى، پارا ءۇشىن ۇستالىپ كەتۋدەن دە قورىقپايتىن جاعدايعا جەتكەن. مۇنداي سىندى كەزىندە ءماجىلىس دەپۋتاتى ءداريعا نازاربايەۆا دا ايتقان ەدى: «جەر قىزۋ ساۋدا كوزىنە اينالدى. وكىنىشتىسى - ونى ساۋدالاۋشى جەر يەلەنۋشىلەر ەمەس، مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ بولۋى».
ساياسات تانۋشى ءۋاليحان تولەشوۆ بۇل ماسەلە شەشىمىنىڭ تاعى ءبىر تەتىگى - شەنەۋنىكتەر تابىسىنىڭ دەكلاراتسياسى ەكەنىن ايتادى. الايدا، تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي، ازىرگە ودان دا پايدا بولماي تۇر. مىسالى، تاياۋدا استانا قالاسىنىڭ سالىق دەپارتامەنتى مىنانداي ەسكەرتۋدى جاريالاۋدى ۇمىتپاپتى: «اعىمداعى جىلى مەملەكەتتىك قىزمەتپەن شۇعىلدانۋشىلار جانە ونىڭ جۇبايلارى ءۇشىن دەكلاراتسيانى (فورما 230.00) تولتىرۋ ءتارتىبى وڭتايلاندىرىلدى. بۇل فورماعا تەك ءبىر قوسىمشا قوسىلادى. سونداي- اق زەينەتاقى جيناعى، بانك شوتتارىنداعى اقشا جيناعى، جەكە قولداعى قاراجاتى، باستى كاپيتالداعى ۇلەسى جانە ت. ب. مالىمەتتەردى كورسەتپەي- اق قويسا بولادى» .
ءبىر سوزبەن ايتقاندا، شەنەۋنىكتەرگە دەكلاراتسيا تولتىرتۋ ماسەلەسىن جىل سايىن كوتەرسەك- تاعى، ونى دا كەيىنگە شەگەرىپ كەلەمىز. دەمەك، تاعى دا ساياسي ەرىك «تۇساۋلانىپ» تۇر.
اۆتور: كامشات ساتيەۆا
