اكادەميكتىڭ كوز جاسى (4). قابدەش جۇمادىلوۆ
وسى ەلدە ۇلتتىڭ بەتكە ۇستار ادامدارى كىم، ەڭبەكتە العا شىققان وزاتتارى كىمدەر؟ ولاردى رەسپۋبليكا باسشىلارى ءبىلىپ وتىرۋى كەرەك ەمەس پە. ءجاي ءبىلىپ قانا قويماي، ۇلتتىڭ بايلىعى بولىپ سانالاتىن تالانتتاردى كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاۋ دا سولاردىڭ موينىنداعى پارىز عوي.
- 8 -
ال، قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى جۇماباي شاياحمەتوۆكە، يدەولوگيا حاتشىسى ءىلياس وماروۆقا قاراپ، ونداي پارىز وتەلىپ جاتىر دەپ ايتا المايسىڭ. سول تۇستاعى مينيسترلەر كابينەتىنىڭ ءتوراعاسى دا ۇلتتىق كادرلاردى ساقتاپ قالۋعا بەل شەشىپ ارالاسا قويعان جوق. سولار عىلىم مەن مادەنيەت قايراتكەرلەرىنە كورىنەۋ قيانات جاسالىپ، ايدالىپ كەتىپ جاتقاندا، بىردە- بىرەۋىنە ارا تۇسە المادى عوي. وسىلاردىڭ ىشىندە يدەولوگيا حاتشىسى ءىلياس وماروۆتىڭ عانا ۇلتقا جانى اشىعانمەن، ول انا جىلى «قازاق س س ر تاريحىنا» جاۋاپتى رەداكتور بولىپ، العىءسوز جازىپتى دا، سوعان كىنالى دەلىنىپ، بيلىكتەن شەكتەلىپتى.. . قازىر ولاردان گورى ەكىنشى حاتشى س. كرۋگلوۆ پەن ۇگىت- ناسيحات ءبولىمىنىڭ باستىعى ي. حرامكوۆتىڭ ءسوزى ءوتىمدى. ال ولارعا شەكسىز بيلىك بەرىپ قويعان - « ءۇش ءارىپتىڭ» ادامدارى. ءاسىلى، ك پ س س پەن ك گ ب - كىندىگى ءبىر، ەگىز كورىنەدى عوي. ەكەۋى مەملەكەتتى كەزەك بيلەيتىن بولسا كەرەك. ءدال وسى جىلدار - ك گ ب- نىڭ كەزەگى مە، كىم ءبىلسىن؟ !
سونىمەن، باسقا دا «قىلمىستىلارمەن» بىرگە پرەزيدەنت ساتبايەۆتى دا كەز كەلگەن جينالىسقا اپارىپ تالقىلايتىن بولدى. ول جينالىستار بىرتە- بىرتە قاتاڭ ءتۇس الىپ، دورەكىلىككە تامان ويىسىپ بارادى. مۇلدە قيسىنسىز، جالالى سوزدەرگە جاۋاپ بەرەيىن دەسەڭ، سەنى اۋىزدان قاعىپ، سويلەتپەيدى. الماتى وبلىستىق، جانە قالالىق اكتيۆ جينالىستارىندا سولاي بولدى. ءبىر رەت مىنبەدە سويلەپ تۇرعان ساتبايەۆتى الدىن الا دايىندالىپ كەلگەن توبىر جان- جاقتان شۋىلداپ، ساحنادان قۋىپ تۇسىرگەندەي بولدى- اۋ! نە ىستەيسىڭ؟ «حالقىم نادان بولعان سوڭ، قايدا بارىپ وڭايىن» دەگەن ءسوزدى ۇلى اباي، ءسىرا، وسىندايدا ايتقان شىعار- اۋ.
ورتالىق پارتيا كوميتەتى ساتبايەۆتى قورعاۋ بىلاي تۇرسىن، ەندى ودان قۇتىلعانشا اسىقتى. جاتسا- تۇرسا ويلاعاندارى - قانىش يمانتاي ۇلىن اكادەميا پرەزيدەنتى قىزمەتىنەن كەتىرۋ. اكادەميكتەر سايلاعان باسشىنى بۇيرىقپەن تۇسىرە المايدى ەكەنسىڭ. سوندىقتان، ۋ- شۋسىز، ءوز ەركىمەن ارىز جازىپ كەتسە دەيدى.
قانىش يمانتاي ۇلى جينالىستارداعى كوپ شۋىلداقتىڭ كەسىرىنەن قان قىسىمى كوتەرىلىپ اۋرۋحانادا ەمدەلىپ جاتقان- دى. جۇماباي شاياحمەتوۆ جوعارىداعى وتىنىشكە كوندىرۋ ءۇشىن، يدەولوگيا حاتشىسى ءىلياس وماروۆتى جىبەرىپتى. نەتكەن اسىعىستىق! تىمقۇرسا ناۋقاستىڭ جازىلىپ شىعۋىن كۇتپەگەن. ايتاتىندارى - سول باياعى ءبىر عانا تالاپ: ءوز ەركىمەن ارىز جازىپ، قىزمەتتەن كەتۋ. بۇل جولى قانىش يمانتاي ۇلى حاتشىنىڭ ۇسىنىسىن قابىلداماي، قاتتى- قاتتى سوزدەر ايتىپ قايتارعان- دى.
ارادا اپتا وتكەندە بۇل اڭگىمە ءبىرىنشى حاتشى جۇماباي شاياحمەتوۆتىڭ كابينەتىندە جالعاستى. اۋرۋحانادان شىعۋىن تاعاتسىزدانا كۇتىپ وتىر ەكەن، ۇيگە كەلگەن كۇننىڭ ەرتەڭىندە- اق شاقىرىپ العان. مۇندا دا جاڭالىق جوق. ءبىرىنىڭ اۋزىنا ءبىرى تۇكىرىپ قويعانداي، ايتاتىندارى - سول باياعى «ءوز ەركىمەن قىزمەتتەن كەتۋ». قوسىپ ايتقانى - «ويلاعانىمىز - ءسىزدىڭ اماندىعىڭىز.. . قايتسەك تە ءسىزدى ساقتاپ قالعىمىز كەلەدى» دەيدى وزىنشە قامقورسىپ. سوندا، قانىشتى كىمنەن قورعاماق، نەدەن ساقتاماق؟ ول جاعىن اشىپ ايتپايدى.. . بۇل كەزدە ساتبايەۆتىڭ دا جۇيكەسى جۇقارىپ بولعان- دى.
- وسى سەندەردىڭ ءبىر ءسوزدى ساعىزداي سوزىپ، قايتالاي بەرەتىندەرىڭ نە؟ - دەدى وزىنەن ءۇش جاس كىشى حاتشىنى ىقتىرا سويلەپ. - وسىناۋ ەشكىمگە كەرەگى جوق، تۇككە تۇرعىسىز ناۋقاندى ورشىتپەي، باياعىدا- اق باسىپ تاستاۋعا بولاتىن ەدى عوي. ول قولدارىڭنان كەلمەدى. بيلىكتەن ايرىلىپ قالدىڭدار. قازىر قازاقستاندى كىم كورگەن بيلەپ- توستەپ، ويىنا كەلگەنىن ىستەپ ءجۇر.. . مويىنداڭدار: سەندەردىڭ ويلاعاندارىڭ - مەنىڭ اماندىعىم ەمەس، ءوز قارا باستارىڭنىڭ قامى.. .
- قانەكە، ءۇي ارتىندا كىسى بار. بايقاپ سويلەڭىز! - دەدى شاياحمەتوۆ قاراداي شيىرشىق اتىپ.
- سابىر ەت. مەن ءسوزىمدى ءالى اياقتاعام جوق، - دەدى ساتبايەۆ حاتشىعا ۇلكەن كوزدەرىمەن الايا قاراپ. - سەندەردىڭ ويلاعاندارىڭ - ماعان ءوز ەركىممەن ارىز جازدىرىپ، قىزمەتتەن كەتىرىپ، قالايدا مەنەن قۇتىلۋ عوي. دامەلەنبەي- اق قويىڭدار، مەن ءوز ەركىممەن بۇل قىزمەتتەن كەتپەيمىن. سەبەبى، بۇل اكادەميانى مەن ءوز قولىممەن قۇرعانمىن. ونى كىمگە تاستاپ كەتپەكپىن؟ اكادەميانى يەسىز قالدىرىپ، كىلەڭ توبىرلار تالانتتى عالىمداردى تالاپ جەۋ ءۇشىن بە؟ مەن قيىنشىلىق كەزدە اكادەميانى ءوز ەركىممەن تاستاپ كەتسەم، ەرتەڭ حالىقتىڭ بەتىنە قالاي قارايمىن؟ كىسىلىك، ازاماتتىق ابىرويىمنان نە قالادى؟ جوق، جۇمەكە، مەن كوزىم تىرىدە وندايعا جول بەرە المايمىن!
شاياحمەتوۆ تە جارىلا جازداپ ارەڭ وتىر ەكەن. ونسىز دا شيكىل سارى ءجۇزى ورتتەن الاۋلاپ، تۇتىعىپ ءسال تۇردى دا:
- ەگەر ءوز ەركىڭىزبەن كەتپەسەڭىز، كەتىرۋدىڭ باسقا جولىن تابامىز! - دەگەندى ايتىپ قالدى.
- ەركىڭىز ءبىلسىن.. . بيلىك قولدارىڭدا تۇر عوي. ول بيلىك باسقاعا جەتپەسە دە، قازاقتىڭ كوزىن قۇرتۋعا مولىنان جەتەدى! - دەپ ساتبايەۆ ورنىنان تۇردى دا، قوشتاسپاستان شىعىپ كەتتى.
ءسىرا، قوجايىندارى اسىقتىرعان بولار، ورتالىق كوميتەت تە بۇل ءىستى كەشىكتىرگەن جوق. 1951- جىلى، 23-قاراشادا «قازاق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى، كوممۋنيست قانىش ساتبايەۆتىڭ ءىسى» ورتالىق كوميتەت بيۋروسىندا قارالدى. ءماجىلىس وتە قاتاڭ، ءارى دورەكى تۇردە ءوتتى. اكادەميك ساتبايەۆتىڭ وزىنە تاعىلعان ايىپتىڭ بىردە- بىرەۋىن مويىنداماۋى جوعارى شەندى پارتيا شەنەۋنىكتەرىنىڭ نامىسىنا قاتتى تيسە كەرەك، سول جەردە ۇلى عالىمدى، ۇلتتىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتىن تۇككە تۇرمايتىن پارتوكراتتار اراداي تالادى عوي. سىپايىلىقتى بىلاي جيناپ قويىپ، ورىستىڭ ادام اۋزى بارمايتىن نەبىر بىلاپىت، لاس سوزدەرىنە ەرىك بەرگەن.. . بۇل دا ەشتەڭە ەمەس، ورىس شوۆينيستەرىنەن بۇدان وزگە نە كۇتەسىڭ. جانعا باتقانى - سول بيۋروعا قاتىسىپ وتىرعان قازاقتاردىڭ ەشقايسىسى «اۋ، جولداستار، بار كىنانى ءبىر كىسىگە ۇيە بەرمەڭدەر. ساتبايەۆتىڭ ەلگە سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى دە بار ەمەس پە» دەۋگە جارامادى عوي!
سوعان وراي، قابىلدانعان قاۋلى دا تىم راقىمسىز، قاتال بولدى: «ورتالىق كوميتەت بيۋروسى جولداس ساتبايەۆتى بۇدان ارى اكادەميا پرەزيدەنتى، جانە گەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قىزمەتىندە قالدىرۋدى لايىقسىز دەپ بىلەدى. ونى بۇل مىندەتتەن بوساتۋدى عىلىم اكادەمياسىنىڭ جالپى جينالىسىندا شەشۋدى ۇسىنادى».
باس- اياعى شوپ- شولاق ەكى- اق سويلەم. ۇلى عالىمنىڭ وتىز جىلدىق ەڭبەگىنە قاراتا ايتىلعان ءبىر اۋىز جىلى ءسوز، نە راحمەت جوق.. . مەيلى، بىلگەندەرىن ىستەسىن! ايتەۋىر، قانىش يمانتاي ۇلى نەشە ايدان بەرى تىنىم بەرمەي، مازاسىن العان ءمان- ماعناسىز شۋىلداقتىڭ بىتكەنىنە قۋاندى. نە ىستەيسىڭ، كەيدە وسىلاي بولادى. بىرەۋگە قاراعان كۇن وسى دا، قاشان دا. قازاق ۇلتى ءالى ازات ەمەس- ءتى. ءوز باسىنىڭ بيلىگى جوق، سورلى قۇلدار كىمدى قورعاپ قالسىن- اۋ! ازىرشە قازاق دەگەن حالىقتىڭ قۇداي سۇيەر قىلىعى جوق. ءبىراق سول بيشارا حالىقتى سۇيمەي تاعى تۇرا المايسىڭ.. .
سول ءبىر سوڭعى كۇن تۋرالى اكادەميانىڭ ءىس باسقارۋشىسى گ. ۆ. نەچيتايلو مىناداي ەستەلىك قالدىرىپتى: «قانىش يمانتاي ۇلى مەنىڭ كابينەتىمە كىرىپ كەلگەندە زارەم ۇشتى. ءوڭى بوپ- بوز، ۇنجىرعاسى ءتۇسىپ كەتكەن.. . ماعان سالەمدەسۋ ىرىمىن جاسادى دا، بۇيىردە تۇرعان ورىندىقتاردىڭ بىرىنە وتىرا كەتتى.
- مەن ەندى پرەزيدەنت ەمەسپىن، وسىدان ءبىر ساعات بۇرىن مەنى ول مىندەتتەن بوساتتى، - دەدى مەنىڭ بەتىمە سامارقاۋ كوز تاستاپ. - گريگوريي ۆاسيليەۆيچ، ءسىز ءارى جاس، ءارى اقىلدى ادامسىز عوي. مىناداي جاعدايدا مەن نە ىستەۋىم كەرەك؟
مەن باسىندا نە ايتارىمدى بىلمەي ساسىپ قالدىم. سول ءسات مەنىڭ ەسىمە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ اكادەميانى قاداعالايتىن مايورى ماعان كەشە كەشتە قۇپيالاپ: «ساتبايەۆ ەرتەڭ ورنىنان تۇسەدى جانە كوپ ۇزاماي تۇتقىندالادى» دەگەن ءسوزى تۇسە قالعانى. سونى ەسكە الدىم دا:
- ءدال قازىر سىزگە ماسكەۋگە بارا تۇرعانىڭىز ءجون شىعار، - دەدىم سەبەبىن تولىق ايتپاي. - دەپۋتاتتىق كۋالىگىڭىزدى بەرىڭىز. مەن ەرتەڭگە تايسيا الەكسەيەۆنا ەكەۋىڭىزگە پويىزعا بيلەت الىپ قويايىن، - دەدىم بۇدان ارى سىر شاشپاۋعا بەكىنىپ.
مەن تۇنىمەن دوڭبەكشىپ ۇيىقتاي المادىم. ەرتەڭىندە ۆوكزالعا بارىپ، ساتبايەۆتاردىڭ امان تۇرعانىن كورگەندە عانا جۇرەگىم ورنىنا ءتۇستى. مەن دەرەۋ جەتىپ باردىم دا، سويلەسىپ تە جاتپاي، تەڭكيگەن ەكى ۇلكەن شاماداندى ىشكە كىرگىزدىم. بۇل كىسىلەردى مەنەن باسقا شىعارىپ سالعان ءبىر جان جوق. تانىس- بىلىستەر دە كورىنبەيدى. كۋپەگە ورنالاسقان سوڭ، قوشتاساردا قانىش يمانتاي ۇلى مەنى ەكى يىعىمنان بىردەي قاپسىرا ۇستاپ، ءۇنسىز تۇرىپ قالدى.. . نە ايتقىسى كەلدى ەكەن؟ ەكى كوزىنەن جاس پارلاپ تۇر. ءتىپتى سونى جاسىرعىسى دا كەلمەيتىن سياقتى.. . ال مەن ءبىراز جىل دامدەس بولعان باستىعىمدى ماسكەۋگە امان اتتاندىرعانىما قۋاندىم».
ءيا، اكادەميكتىڭ كوز جاسى.. . بۇل - الەمدە سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىس. ءسويتىپ، گەولوگيا- مينەرالوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، قازاق س س ر عىلىم اكادەمياسىنىڭ تولىق مۇشەسى، ءارى پرەزيدەنتى، ك س رو عىلىم اكادەمياسىنىڭ تولىق مۇشەسى، قازاق س س ر عىلىمىنا ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر، ك س ر و مەملەكەتتىك جانە لەنيندىك سىيلىقتاردىڭ لاۋرەاتى، قاز س س ر جوعارعى سوۆەتىنىڭ جانە ك س ر و جوعارعى سوۆەتىنىڭ دەپۋتاتى، ەكى مارتە لەنين وردەنىنىڭ (جالپى، قانىش يمانتاي ۇلى ءومىرىنىڭ اقىرىنا دەيىن لەنين وردەنىن ءتورت رەت العان) يەگەرى قانىش يمانتاي ۇلى ساتبايەۆ 1951- جىلى 24- قاراشادا ءوزىنىڭ تۋعان استاناسى الماتىدان ماسكەۋگە جىلاپ اتتاندى. جوعارىدا اتالعان عىلىمي اتاقتارى مەن العان سىيلىقتارى، دەپۋتاتتىق لاۋازىمدارى ءبىر باسىن قورعاپ قالۋعا جاراعان جوق. وزگەگە كۇنىڭ قاراعان، قۇقىقسىز قۇلدىقتا وتكەن وپاسىز جالعان دەگەن مىنە، وسى!
ءيا، اكادەميكتىڭ سول كۇنگى كوز جاسىندا: قورلانۋ دا، ءوز حالقىنا دەگەن وكپە دە، ءومىر بويى ەتكەن ەڭبەك، توككەن تەرى، انشەيىندە ات تارتا المايتىن اتاق- دارەجەسى قيىنشىلىقتا كادەگە اسپاي قالعانىنا اشۋلى ىزا دا، وكىنىش تە، نالا دا، ءبارى دە بار ەدى. اسىرەسە، ءوز حالقى مەن ونىڭ زيالى قاۋىمى تۋرالى ويلانۋدا بولاتىن. پويىز ۇستىندە تەربەلىپ كەلە جاتىپ، ءوزىنىڭ وسىدان بەس جىل بۇرىن لوندوندا ايتقان ءبىر ءسوزى ەسىنە ءتۇستى.
1947- جىلى ك س ر و جوعارعى كەڭەسى دەپۋتاتتارىنان قۇرالعان سوۆەت دەلەگاتسياسىمەن بىرگە ۇلى بريتانياعا بارعان- دى. بۇلار اسىقپاي انگليانىڭ قالالارىن ون شاقتى كۇن ارالادى. سونداي كۇندەردىڭ بىرىندە دەلەگاتسيا لوندوندا، ۋنيستون چەرچيلدىڭ قابىلداۋىندا بولعان. اعىلشىن الپاۋىتىنا ورىستار بالەندەي تاڭسىق بولماسا كەرەك. كەزدەسۋ بارىسىندا چەرچيلدىڭ نازارى ءالسىن- ءالى ساتبايەۆقا تۇسە بەردى. سول ارادا قىسقاشا تانىستىق باستالعان. ءجون سۇراسا كەلگەندە، قانىش يمانتاي ۇلى ءوزىنىڭ ءبىر كەزدە اعىلشىن كاسىپكەرلەرى جەراستى بايلىعىنا قاتتى قىزىققان جانە ءبىراز پايداسىن دا كورگەن قازاق ەلىنەن ەكەنىن ايتقان- دى.
- سولاي دەڭىز.. . اعىلشىن كاپيتالى قازاق دالاسىنا دەيىن جەتكەن ەكەن- اۋ! - دەدى ءۇي يەسى رازى بولىپ. - مەن قازاقتاردى بۇرىن كورمەپپىن. ايتىڭىزشى، ساتبايەۆ مىرزا، قازاقتىڭ ءبارى وسى ءوزىڭىز سەكىلدى مەلجەمدى، بويشاڭ بولا ما؟ - دەگەن اۋزىنداعى سيگارىن راحاتتانا سورىپ تۇرىپ.
سوندا قانىش يمانتاي ۇلى بوگەلمەستەن:
- مەن - ورتا دەڭگەيدەگى قازاقپىن. مەنىڭ حالقىم مەنەن الدەقايدا بيىك! - دەپ جاۋاپ بەرىپ ەدى.
ارتىنان مۇنىڭ جاۋابىنا قاسىنداعى ساپارلاس سەرىكتەرى رازى بولىپ:
- جاۋابىڭ جاقسى شىقتى. چەرچيلدى قاتىردىڭ! - دەسىپ جاتتى.
ءوز ءسوزىنىڭ نىساناعا ءدوپ تيگەنىنە قانىشتىڭ ءوزى دە رازى ەدى. تابان استىندا نامىسقا شاۋىپ ايتىلعان ءسوز عوي - ءبارى دە. كەيىن وسى ءسوزى ەل ىشىنە تەز تاراپ كەتتى.. . ال، شىن مانىندە، مۇنىڭ حالقى عۇلامانىڭ وزىنەن بيىك پە؟ ونداي بيىككە كوتەرىلگەن ۇلت توڭىرەگىنە باجايلاي كوز سالىپ، الدى- ارتىن ويلاماس بولار ما؟ ءوزىنىڭ ازاماتىن جات پيعىلدى ادامدار سوققىعا جىعىپ جاتقاندا، جابىلا ءۇن كوتەرىپ، اراشالاپ الماس پا؟ دەمەك، بۇل ماسەلەنى دە قايتا قاراۋ كەرەك.
- Ⅸ-
ماسكەۋ شاھارى باس ساۋعالاي بارعان قانىش يمانتاي ۇلىن بۇرىنعىداي قۇشاق جايا قارسى الا قويمادى. ولاي بولاتىنى، سوڭعى جىلدارى ماسكەۋدىڭ دە اۋە رايى تىم جايما- شۋاق ەمەس- ءتى. ستالين بۇلارعا دا ەرمەك تاۋىپ بەرگەن. مۇندا دا «كوسموپوليتتەرگە قارسى كۇرەس» دەگەن ايدارمەن، نەگىزىنەن ەۆرەيلەردى ىعىستىرۋ ناۋقانى ءجۇرىپ جاتىپتى. سوندىقتان با، قانىش بىلەتىن كوپ عالىمداردىڭ قاباعى ءپاس كورىنەدى.
العاشقى كۇننەن ەستە قالاتىن ءبىر قىزىق كورىنىستى ايتپاي كەتۋگە بولماس. ەرلى- زايىپتى ساتبايەۆتار مىنگەن پويىز ماسكەۋگە قاراشا ايىنىڭ سوڭعى كۇنى ساسكەدە كەلىپ جەتكەن- ءدى. جۇرىستەرى قۇپيا بولعاندىقتان ەشكىمگە جەدەلحات سالماعان. دەمەك، قارسى الاتىن ەشكىم جوق- تۇعىن. ءبىراق بۇلار قازان ۆوكزالىنان ءتۇسىپ، پەررونعا شىعا بەرە ءوز كوزدەرىنە وزدەرى سەنبەي تاڭىرقاپ تۇرىپ قالدى. شوق- شوق گۇل ۇستاعان ءبىر توپ قازاقتار تۇر الدارىندا. ارالارىندا ىسساپارمەن كەلگەن اكادەميا قىزمەتكەرلەرى دە بار سەكىلدى. ولار قولدارىنداعى شوق گۇلدەردى تايسيا الەكسەيەۆناعا قۇشاقتاتىپ، وزدەرى بۇرىنعىداي قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ استى- ۇستىنە ءتۇسىپ ءجۇر.
- دەمالىسقا قىستا شىققاندارىڭىز قالاي؟ - دەپ قويادى ءسوز اراسىندا.
سويتسە، بۇلار الماتىداعى سوڭعى جاڭالىقتى، پرەزيدەنتتىڭ ورنىنان تۇسكەنىن ءالى ەستىمەپتى. ساتبايەۆ دەمالۋعا كەلە جاتىر دەپ الدىنان شىققان تۇرلەرى عوي.. . وي، سۇمدىق- اي، قانىشتىڭ اۋزىنان سوڭعى حاباردى ەستي سالا جاڭاعى قارسى الۋشىلار الدى- ارتىنا قاراماي، زىم- زيا جوق بولدى. وسىندا وقيتىن ەكى- ءۇش اسپيرانت قانا قالىپتى قاستارىندا.. . قانىش يمانتاي ۇلى قارقىلداپ كۇلىپ جىبەردى:
- مىنە، ءبىزدىڭ قازاقتىڭ ءدال وسى كەزدەگى ازاماتتىق، مورالدىق سيقى! - دەدى قاسىنداعى تايسيا الەكسەيەۆناعا قاراپ. - مىنالار مەنەن ماسكەۋدە ءجۇرىپ شوشىعاندا، الماتىدا قالعاندارعا نە جورىق؟ اللا- اي، ءبىزدىڭ قازاققا قاشان ەس كىرەر ەكەن؟ !
بۇلار «موسكۆا» قوناق ۇيىنە كەلىپ، بۇرىن وزدەرى جاتىپ جۇرگەن ۇيرەنشىكتى ليۋكسكە ورنالاسقان. ەرتەڭىندە قانىش يمانتاي ۇلى اسىپ- ساسپاي، ءوزىن رەتكە كەلتىرىپ، ك س ر و عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءتورالقاسىنا باس سۇقتى. ءبارى دە ءوزىنىڭ ەسكى تانىستارى، تالاي جيىنداردا تىزە ءتۇيىستىرىپ بىرگە وتىرعان ارىپتەستەرى.. . ءبىراق وسى جولى سولارعا ءوز بۇيىمتايىن ايتۋعا كەلگەندە، «نامىستان، ۋا داريعا، ولگەنىم جوق» دەپ ءبىرجان سال ايتقانداي، قانىش تا نامىستان جارىلا جازداپ، ىشتەي ءبىر ورتەندى- اۋ!
ەل امان، جۇرت تىنىشتا قازاق ەلىنىڭ ماڭداي الدى عۇلاماسى، عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى «ءوز رەسپۋبليكامنان قورلىق كورىپ، باسساۋعالاپ قاشىپ كەلدىم» دەپ ايتۋدىڭ ءوزى ۇيات ەكەن. «ىرىڭ- جىرىڭ، تالاس- تارتىسى ءبىر بىتپەيتىن نە دەگەن ءباتۋاسىز ەل» دەيتىن بولدى- اۋ مىنالار. ويتكەنى وسى جالعان «ۇلتشىلدىققا قارسى كۇرەس» قازاقستاندا عانا ءجۇرىپ جاتقان. باسقا رەسپۋبليكالار سول بۇرىنعىسىنداي ايعاي- ۇيعايسىز، تىپ- تىنىش ءومىر سۇرۋدە.
ايتكەنمەن، ك س ر و عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە- پرەزيدەنتى ي. پ. باردين باستاتقان ءبىراز اكادەميككە ءوز جاعدايىن جاسىرماي، شەت- جاعالاپ ايتتى دا. الايدا ءوز ىشتەرىندە «كوسموپوليتتەرمەن» الىسىپ جاتقان عالىمدار: «وسىندا ءبىراز دەمالىپ، ەس جيناپ ال. ءتۇبى ءبىر امالىن تابارمىز» دەگەننەن ارى ەشتەڭە ايتا المادى. تەك يۆان پاۆلوۆيچ باردين عانا ك س ر و مينيسترلەر كەڭەسى ءتوراعاسىنىڭ (ستاليننىڭ) ورىنباسارى ي. ف. تيەۆوسيانعا تەلەفون سوعىپ، قانىشتىڭ جاعدايىن ءبىرشاما تۇسىندىرگەن بولدى. يۆان فەدوروۆيچ تەبوسيان - بۇرىنعى اۋىر ونەركاسىپ ءمينيسترى، قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ ەسكى تانىسى عوي. ءبىراق ول دا كومەكشىسى ارقىلى «ءبىراز ۋاقىت كۇتە تۇرسىن» دەگەن جاۋاپ قايتارىپتى.
ءاسىلى، قانىش ساتبايەۆ بۇل جولى ماسكەۋگە قىزمەت سۇراي كەلگەن جوق- تى. مەيلى، وعان ماسكەۋدەن، نە الماتىدان لاۋازىم قىزمەت بەرمەي- اق قويسىن، كۇنكورىس كەرەك بولسا، كەز كەلگەن گەولوگيالىق ەكسپەديتسياعا قوسىلىپ، كەن بارلاۋ كاسىبىمەن اينالىسا الادى. ونىڭ ماسكەۋگە كەلگەندەگى نەگىزگى ماقساتى - ەگەر جوعارىعا داتى جەتسە، رەسپۋبليكا زيالىلارىن ءبىرجولا قۇرتۋعا ارنالعان ورەسكەل ناۋقاندى توقتاتۋ. سۇمدىق قوي، قازىردىڭ وزىندە تەك عىلىم اكادەمياسى سالاسىنان ەكى جۇزدەي عالىم «ءىستى» بولىپ، سىبىرگە ايدالىپ كەتىپتى. بۇلاردان باسقا وقۋ ورىندارىنان، وبلىستاردان كىنالى بولعاندار قانشاما! ەگەر وسى بەتىمەن كەتە بەرسە، قازاقتىڭ مادەنيەتى مەن عىلىمىندا تالانتتى ەشكىم قالمايدى دا، ولاردىڭ ورنىن كىلەڭ كەم تالانت توبىرلار باسادى. سوعان توسقاۋىل قويۋ كەرەك.
ەندى ويلاپ وتىرسا، بۇل ماسەلە عىلىم اكادەمياسى مەن جەكەلەگەن شەنەۋنىكتەردىڭ قولىنان كەلەر ءىس ەمەس سياقتى. ءبارىنىڭ ءتۇپ- توركىنى ورتالىقتا جاتىر. سوندىقتان، قانىش يمانتاي ۇلى قوناقۇيدە ۋاقىتتى بوسقا وتكىزبەي، قازاقستانداعى بار جاعدايدى بايانداپ، ي. ۆ. ستالينگە جانە گ. م. مالەنكوۆكە ارناپ جەكە- جەكە ارىز- حات جازدى. ورتالىق كوميتەت باسشىلارىنان ەشتەڭەنى بۇگىپ قالعان جوق، رەسپۋبليكاداعى قازىرگى جاعدايدى تۇگەل باياندادى. ماشينكاعا باسقاندا، ستالينگە ارنالعان حات 50 بەت، مالەنكوۆكە ارنالعان سول حاتتىڭ قىسقاشا نۇسقاسى 5 بەت بولدى. ەكى حاتتى دا بولەك- بولەك كونۆەرتكە سالىپ، سىرتىنا ادرەسىن جازىپ، رەسمي تۇردە كرەملدىڭ حات بولىمىنە اپارىپ تاپسىردى.
بۇل حاتتاردىڭ جاۋابى قولما- قول كەلمەيتىنى بەلگىلى. سوندىقتان اكادەميانىڭ ەمدەۋ بولىمىنەن ەكى كىسىلىك جولداما الدى دا، تايسيا الەكسەيەۆنا ەكەۋى كاۆكازداعى كيسلوۆود كۋرورتىنا ءجۇرىپ كەتتى. كۋرورتتا ءبىر ايداي دەمالىپ، ماسكەۋگە قايتا ورالعان. ورتالىق كوميتەتتەن ءالى حابار جوق. ونىڭ ەسەسىنە، ناۋرىزدىڭ باسىندا ك س ر و عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى نەسمەيانوۆتان شاقىرتۋ كەلدى.
كەزدەسۋ بارىسىندا اكادەميا پرەزيدەنتى ساتبايەۆقا ءوز رەسپۋبليكاسىندا قانداي زوبالاڭ تۋسا دا، مۇندا ول تۋرالى اكادەميا ءتورالقاسىنىڭ پىكىرى وزگەرمەيتىنىن ءبىلدىرىپ، ءبىراز جىلى سوزدەر ايتتى. سونان سوڭ ءوز تاراپىنان قانىش يمانتاي ۇلىنا ەكى ءتۇرلى قىزمەت ۇسىندى. ءبىرىنشىسى - «اكادەميانىڭ ورال بولىمشەسىن باسقارىڭىز، ءارى سۆەردلوۆتاعى گەولوگيا ينستيتۋتىنا ديرەكتور بولاسىز» دەدى. «ال ەگەر الىسقا بارماي ماسكەۋدە قالعىڭىز كەلسە، اكادەميانىڭ گەولوگيا- گەوگرافيا بولىمىنە ءتوراعا بولىڭىز! اشىعىن ايتسام، ءسىزدىڭ مارتەبەڭىزدى تومەندەتپەۋ ءۇشىن، سوڭعى قىزمەتتى جاڭادان ويلاپ تاۋىپ وتىرمىز»، - دەپ كۇلدى پرەزيدەنت.
قانىش يمانتاي ۇلى جاڭاعى ەكى قىزمەتتىڭ دە كوڭىلىنەن شىققانىن ءبىلدىرىپ، ءوز باسىنا وسىنشاما قامقورلىق جاساعان پرەزيدەنتكە شىن جۇرەكتەن العىس ايتتى. تەك قانا، قازاقستاننىڭ قازىرگى احۋالى تۋرالى ورتالىق كوميتەتكە جاقىندا جازعان حاتى بار ەكەن. سول حاتقا جاۋاپ كەلگەنشە كۇتە تۇرۋعا رۇقسات سۇرادى.
ءبىراق ورتالىق كوميتەتتەن ءالى دە تىرس ەتكەن حابار جوق. دۇنيەدە بەلگىسىزدىكتەن، بىردەڭەنى تاعاتسىز كۇتكەننەن جامان نە بار؟ قازاقستاننان كەتكەلى، مىنە، ءتورت ايدىڭ ءجۇزى بولدى. سودان بەرى جالعىز الكەي مارعۇلاننان باسقا ارت جاقتان ىزدەپ كەلىپ حال سۇراعان، نە امان- سالەم جاساعان ءبىر پەندە بولساشى!
سونشا جىل قانىش يمانتاي ۇلى كىمدەرگە قىزمەت ىستەگەن، ياپىراۋ؟ ۇلىتاۋ مەن جەزقازعاننىڭ كەنىن كىم ءۇشىن قوپارعان؟ عىلىم اكادەمياسىن كىم ءۇشىن اشىپ، كىمدەردى تاربيەلەگەن؟ ءبارى زايا كەتكەنى مە سول ەڭبەكتىڭ؟ جارايدى، سولار مۇنى ادەيى ىزدەپ كەلمەي- اق قويسىن. ءبىراق كەزدەسىپ قالعاندا جىلى شىراي تانىتىپ، سالەمدەسىپ وتۋگە بولادى عوي. كەشە سۇمدىق بولدى: قازاقستاننان ىسساپارمەن كەلگەن ءبىر اكادەميك وسى قوناقۇيدە جاتىر ەكەن. كۇنى كەشە ءوزىنىڭ تابانىن جالاپ جۇرگەن سول عالىم باسپالداقتا قارسى ۇشىراسىپ قالىپ، قانىشتى كورسە دە كورمەگەن بولىپ وتە شىقتى. ولارعا قاراعاندا، ماسكەۋدىڭ عالىمدارىنا راحمەت! اتاقتى اكادەميكتەر، گەولوگيانىڭ قارت تارلاندارى: ۆ. ا. وبرۋچيەۆ تا، ي. پ. باردين دە قانىش يمانتاي ۇلىن ءالى كۇنگە دەيىن توبەلەرىنە كوتەرەدى.
وسىنداي ءىشقۇسا بولىپ، زارىققان كۇندەردىڭ بىرىندە ماسكەۋگە ىسساپارمەن اكادەميك شافيح شوكين كەلە قالدى. وبالى كانەكي، ساتبايەۆتاردىڭ قوناقۇيدەگى نومىرىنە ادەيى ىزدەپ كەلىپتى. وسى بولىمسىز عانا ءىلتيفاتقا ەرلى- زايىپتىلار ءماز بولدى دا قالدى. ءارقايسىسى ەكى جاقتىڭ جاڭالىعىن ايتىپ تاۋىسا الساشى! قانىش اكادەميا پرەزيدەنتى ۇسىنعان قىزمەتتەر جايىندا كىممەن اقىلداسارىن بىلمەي ءجۇرۋشى ەدى. سول تۋرالى جاقسى كورەتىن ءىنىسىنىڭ پىكىرىن سۇرادى.
- سىزگە سول ەكى قىزمەتتىڭ دە كەرەگى جوق، - دەدى شوكين قانىشتان ىشكى سىرىن جاسىرماي. - ودان دا، ءسىز قازاقستانعا قايتىڭىز. نەسى بار، وكىمەت ۇلكەن قىزمەت بەرمەسە، جەزقازعاننىڭ وزىندە- اق ىستەيسىز.. . باسقا جاققا كەتىپ قالساڭىز، حالقىڭىز ءسىزدى تۇسىنبەيدى. «بۇگىن بار، ەرتەڭ جوق، قايداعى ءبىر باسشىلارعا وكپەلەپ، ەلدەن بەزگەنى نەسى» دەپ رەنىش بىلدىرەدى.
تۋرا ايتىلعان جاناشىر كەڭەسكە قانىش يمانتاي ۇلى قاتتى رازى بولىپ ەدى. بەينە بەت الدىنان جاڭا ءبىر جول اشىلعانداي كورىنگەن. بالاداي قۋانعانى سونشا، تايسيا الەكسەيەۆناعا:
- بايبىشە، بىردەڭەڭ بولسا شىعار. مىناداي اقىلدى ۇسىنىستى اتاپ وتپەسە بولا ما؟ بۇرىن قالاي ويىمىزعا كەلمەگەن؟ كەتتىك جەزقازعانعا! - دەپ ورنىنان اتىپ تۇرىپ ەدى.
جەزقازعان دەسە تايسيانىڭ دا جانى قالمايدى. دەرەۋ توڭازىتقىشتا تۇرعان كونياگىن الا جۇگىرگەن. سول كۇنى ارتتارىنان ءبىر تايپا ەل كوشىپ كەلگەندەي، گەولوگ عالىمدار مارە- سارە بولىپ ەدى (ش. شوكيننىڭ «ۇ ع ا- نىڭ عۇمىر جولى» كىتابىنان) .
كەيدە وقيعالار قوزعالماي جاتىپ- جاتىپ، اياقاستىنان جيىلەپ كەتەتىن ادەتى. بۇل جولى دا سولاي بولدى. ناۋرىز ايىنىڭ ورتا شەنىندە كوپ كۇتتىرگەن تەبوسياننىڭ كومەكشىسى تەلەفون سوعىپ، قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ بۇگىن قالايدا كىرىپ شىعۋىن ءوتىندى. قانىش ايتىلعان مەرزىمدە بارعان- دى. بۇل جولى ستاليننىڭ ورىنباسارى يۆان فەدوروۆيچ قۇراق ۇشا قارسى الىپ، قوناعىن كابينەت تورىندەگى دەمالىس بولمەسىنە شاقىردى. ەكەۋى بەس جۇلدىزدى ارميان كونياگىن ۇرتتاي وتىرىپ اڭگىمەلەسكەن. ءسوز لامىنە قاراعاندا، قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ ارىز- حاتى ستالينگە دە، مالەنكوۆقا دا جەتكەن ءتارىزدى. قازاقستاندا اسىرا سىلتەۋدىڭ، داۋرىقپا ايعايدىڭ ورىن العانىن ولار دا مويىنداعان. ءبىراق وتەر ءىس ءوتتى. ۇكىمدەرى وقىلىپ، باسپا سوزدە جاريالانىپ كەتكەن ىستەردى قايتا قوپارۋدىڭ ورنى جوق. سول ءۇشىن رەسپۋبليكا باسشىلارىن جازعىرىپ، بىتپەس داۋدى قايتا ءورشىتۋدىڭ دە قاجەتى بولماس. تيەۆوسيان وسىلاردى ءسوز ەتە كەلىپ:
- كوپ ۇزاماي ءسىزدىڭ ءىسىڭىز قازاقستاندا قايتا قارالادى، - دەدى قانىشقا ءمانىستى كوز تاستاپ. - قازىر قازاقستاننىڭ باسشىسى جۇماباي شاياحمەتوۆ وسىندا ءجۇر. جوعارعى كەڭەستىڭ سەسسياسىنا كەلىپتى. ول بۇگىن وسى كابينەتتە بولدى. جوعارىنىڭ نۇسقاۋىن وعان دا جەتكىزدىك. ول ەرتەڭ سىزبەن سويلەسپەك. ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن شاياحمەتوۆ جولداستىڭ وزىنەن ەستىگەنىڭىز دۇرىس بولار.. .
ايتقانىنداي- اق، جوعارعى كەڭەستىڭ سەسسياسى اياقتالىسىمەن، 14-ناۋرىز كۇنى قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى جۇماباي شاياحمەتوۆ «موسكۆا» قوناقۇيىنىڭ 6-قاباتىنداعى ءوز ليۋكسىندە قانىش يمانتاي ۇلىن قابىلدادى. ول وسىنىڭ الدىندا كىمدەردىڭ قابىلداۋىندا بولدى ەكەن، ايتەۋىر، جوعارعى جاقتان قاتتى ءدۇمپۋ كورگەنى انىق. كوڭىل كۇيى ءپاس، ءجۇزى سىنىقتاۋ كورىندى. وسىدان ءتورت اي بۇرىنعى «ەگەر قىزمەتتەن ءوز ەركىڭىزبەن كەتپەسەڭىز، كەتىرۋدىڭ باسقا امالىن تابامىز» دەپ سىزداناتىن سۋىق ىزعار جوق.
ءوڭىن بارىنشا جىلىتۋعا تىرىسىپ، اڭگىمەنى وتكەن جىلعى ۇردا- جىق مىنەزدەرىنە كەشىرىم سۇراۋدان باستادى. پارتيا ساياساتىندا اسىرا سىلتەۋدىڭ، تىرناق استىنان كىر ىزدەيتىن ورەسكەل قاتەلىكتىڭ بولعانىن مويىنداپ وتىر. اسىرەسە، ورتالىق كوميتەتتىڭ وتانعا ولشەۋسىز ەڭبەك سىڭىرگەن ساتبايەۆتى قورعاپ قالا الماي، قايداعى ءبىر بەلسەندىلەرگە تىزگىن بەرىپ قويعانى - كەشىرىلمەس كۇنا، ارينە.. . سول قاتەلىكتى تۇزەتىپ، قانىش يمانتاي ۇلىن اكادەميانىڭ پرەزيدەنتى قىزمەتىنە قايتادان قويۋعا بولار ەدى. ءبىراق بۇل ماسەلە تىم دابىرا بولىپ، ورتالىق گازەتتەردە تەرىس- قاعىس سىندار كوپ باسىلعاندىقتان ءدال قازىر ولاي ەتۋگە مۇمكىن بولماي وتىر. سوعان قاراماستان، اكادەميكتىڭ قازاقستانعا تەز ارادا قايتۋىن، ازىرشە گەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ تىزگىنىن ۇستاي تۇرۋدى تومەنشىلىكپەن ءوتىندى. وسىلاردى ايتا كەلىپ:
- ورتالىق كوميتەتتىڭ سىزگە دەگەن قۇرمەتى ساقتالادى. بىلتىر بەرىلگەن پارتيالىق سوگىسىڭىزدى بىردەن الىپ تاستايمىز! - دەدى عۇلامانى قايتسە دە كوندىرۋگە تىرىسىپ.
قانىش يمانتاي ۇلى انادا ستالينگە جازعان حاتىنىڭ زايا كەتپەگەنىن سەزىپ وتىر. سول جوعارعى جاقتىڭ تەپكىنى عوي - شاياحمەتوۆتى قىزداي سىزىلتىپ قويعان. الايدا، قازاقتا: «الدىڭا كەلىپ يىلسە، اتاڭنىڭ قۇنىن كەش» دەگەن ءسوز بار. سوڭعى ايلاردا تۋعان دالاسىن ساعىنا باستاعان ساتبايەۆ بۇدان ارى كەرگۋدى لايىقسىز كورىپ، ەلگە قايتۋعا كەلىسىم بەردى.
اكادەميكتى يلىكتىرگەن - ءبىرىنشى حاتشىنىڭ بەت- بەدەلى دە ەمەس، قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ گەولوگيا سالاسىندا بىتپەي قالعان ءبىر ماڭىزدى جۇمىستارى بار. الماتىدا گەولوگيا ينستيتۋتىنا باسشىلىق ەتە ءجۇرىپ، سول جۇمىستى اياعىنا دەيىن جەتكىزبەك. ول قانداي جۇمىس دەيسىز عوي؟ وي، ول دەگەنىڭ - جەراستى عىلىمىندا ۇلكەن جاڭالىق بولىپ تابىلاتىن، وتە كەرەمەت نارسە. ەگەر گەولوگيا- مينەرالوگيا سالاسىندا بولجام جۇيەسىن زاڭداستىرىپ، ونىڭ قازاقستاندىق كارتاسىن جاساپ شىقسا، ول ساتبايەۆتىڭ ۇزاق جىلدىق ەڭبەگىنىڭ قورىتىندىسى، شىرقاۋ شىڭى سانالماق. ول كارتا ىسكە اسسا، گەولوگتار بۇرىنعىداي سوقىر تاۋەكەلمەن ءار جەردى ءبىر بۇرعىلاپ جاتپايدى. كارتا بويىنشا تۇپ- تۋرا بارادى دا، كەن شىعاتىن ورىننىڭ توبەسىنەن ويىپ تۇسەدى.
جالپى، قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ ەلگە قايتىپ ورالۋى بار جاعىنان دا دۇرىس بولىپتى. ويتكەنى دۇنيەدە ءبىر قالىپتا تۇراتىن، قاتىپ قالعان نە بار؟ 1953-جىلى، 5-ناۋرىزدا ستالين قايتىس بولدى. تيراننىڭ تىراپاي اسقانىنا بىرەۋلەر قۋانىپ، كەپكىسىن اسپانعا اتسا، ەندى بىرەۋلەر اكەسى ولگەندەي وكىرىپ جىلاپ ءجۇر. ال، قانىش يمانتاي ۇلىنا قوعامدى بۇرىستىرە قىسىپ تۇرعان ءبىر قاندى شەڭگەل بوساپ كەتكەندەي اسەر قالدىردى. كوز الدىنا جازىقسىز قۇربان بولعان شەيىتتەر، ءسىبىردىڭ قاقاعان ايازىندا ازاپ شەككەن ەسىل ەرلەر، ءوزىنىڭ قايتپاي قالعان اسىل اعالارى ەلەستەپ ءوتتى.
ال قازاقستان قاشاندا ماسكەۋگە قاراپ بوي تۇزەيدى. 1954-جىلدىڭ اقپان ايىندا قازاقستان ك پ ورتالىق كوميتەتىنىڭ بيۋروسى تۇگەلدەي جاڭالاندى. ءبىرىنشى حاتشىلىققا ورتالىقتان كەلگەن پ. ك. پونومارەنكو، ەكىنشى حاتشىلىققا ل. ي. برەجنيەۆ سايلاندى. ارينە، بۇل حاتشىلاردىڭ الدىنا ن. س. حرۋشيەۆ قويعان مىندەت - مۇلدە باسقا. ول - قازاق دالاسىنان تىڭ كوتەرىپ، استىق مولشىلىعىن جاساۋ، ءارى سول ورايمەن ولكەگە كەلىمسەكتەردى قاپتاتۋ بولاتىن. الايدا اقىلدى باسشىلار ءوز مىندەتتەرىن اتقارۋدا جەرگىلىكتى كادرلاردىڭ كومەگىنە سۇيەنبەسە بولمايتىنىن سەزدى. ول ءۇشىن الدىمەن قازاق ۇلتىنىڭ ەڭكەيىپ كەتكەن ەڭسەسىن كوتەرۋگە تىرىستى. ستالين زامانىندا «حالىق جاۋى» بولىپ ايدالىپ كەتكەن ازاماتتاردىڭ كوزى تىرىلەرىن ەلگە قايتارىپ، وسىدان ەكى- ءۇش جىل بۇرىن اسىرا سىلتەۋ كەزىندە قۋعىن كورگەن زيالىلاردى دا قالپىنا كەلتىرۋگە كۇش سالدى.
قازاقستانعا ءبىرىنشى باسشى بولىپ كەلىسىمەن، پ. ك. پونومارەنكو قانىش يمانتاي ۇلىن ءوز قۇزىرىنا شاقىرتتى. باسشىنىڭ وتكەندەگى قازاقستان جاعدايىن بەس ساۋساقتاي ءبىلىپ تۇرعانىنا قاراپ، اكادەميك: «مەنىڭ الدىڭعى جىلى ستالينگە جازعان حاتىم وسى كىسىنىڭ قولىنا تيگەن- اۋ» دەپ شامالادى. ەكەۋى ءوزارا ءتىل تابىسىپ، تەز شۇيىركەلەسىپ كەتكەن. قانشا دەگەنمەن ورتالىقتىڭ وزىنەن كەلگەن كىسى عوي، شاياحمەتوۆ سياقتى جان- جاعىنا جالتاقتاپ، جوقتان وزگەدەن ساقتانىپ وتىرمايدى ەكەن. قاي ماسەلە جونىندە بولسىن، بىلق- سىلق ەتپەي تۋراسىن ءبىر- اق ايتادى.
- ءبىز وتكەندەگى قياناتقا قۇرىلعان قاۋلىلاردىڭ ءبارىن قايتا قارايمىز. قاتەلىكتەردى مىندەتتى تۇردە تۇزەتەمىز! - دەدى ءسوزىنىڭ سوڭىندا. - ءسىزدىڭ پارتيالىق سوگىسىڭىزدى ءالى الماپتى عوي. ونى الىپ تاستايمىز جانە اكادەميا پرەزيدەنتى دەگەن قىزمەتىڭىزگە قايتادان وتىرعىزامىز.
قانىش يمانتاي ۇلى وزىمەن ءتىل تابىسقان باسشىعا شىن جۇرەكتەن العىس ايتتى. ول ءوز باسىنان بۇرىن ايداۋدا جۇرگەن عالىمداردىڭ ەلگە قايتاتىنا قۋانىپ ەدى. ال لاۋازىمدى قىزمەتكە كەلسەك، قانىشتا بۇرىنعىداي قۇلشىنىس جوق- تۇعىن. ءبارىن باستان كەشكەن، سۋىنعان ادامنىڭ قالپى بار. پرەزيدەنتتىككە قايتادان بارسا، عىلىمنىڭ قامى ءۇشىن، ءارى ادىلەتتى قالپىنا كەلتىرىپ، قوعام الدىندا ءوزىن ءبىرجولا اقتاۋ ءۇشىن بارادى. ال ساتبايەۆتىڭ اكادەمياعا قايتا كەلەتىنىن سەزگەن جاعىمپازدار الدەن- اق مۇنى توڭىرەكتەپ، قولپاش- كوپشىكتەرىن الدى- ارتىنا قويىپ ءجۇر. جالعان دۇنيە دەگەن سول. قىسقا عۇمىرىڭدا ونى دا كورگەن تەرىس بولماس.
ال، قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ ەسىل- دەرتى قازىر قازاق دالاسىنا قايتادان اۋىپ العان. ول مينەروگەنيالىق كارتا جاساۋ ءۇشىن، ءوزىنىڭ گەولوگيا ينستيتۋتىنان سەگىز ادامدىق كەڭەسشى توپ قۇردى. ءبارى دە - گەولوگيانىڭ جىلىگىن شاعىپ، مايىن ىشكەن، ءارى قازاق دالاسىمەن ەتەنە تانىس، ءارقايسىسىنىڭ وزدەرى اشقان كەن كوزدەرى بار، بايىرعى عالىمدار. ءبىرازىنىڭ اكادەميك، مۇشە- كوررەسپوندەنت دەگەن عىلىمي دارەجەلەرى بار. ولار: ق. ي. ساتبايەۆ (جەتەكشى) ، ر. ا. رۋكايەۆ، ي. ي. بوك، گ. تس. مەدويەۆ، گ. ن. شەربا، د. ن. كازانلى، ت. ب.. .
العاشقى سىناق الاڭىن تاڭداۋعا كەلگەندە، قانىش يمانتاي ۇلى بىردەن ورتالىق قازاقستانعا توقتاعان. ونىڭ سەبەبى، ورتالىق قازاقستان: تەرىستىكتە باتىس سىبىرمەن، شىعىستا التاي ولكەسىمەن، تۇستىكتە بالقاش- شۋ وڭىرىمەن، باتىستا مۇعادجار تاۋلارىمەن شەكتەسىپ، سولاردىڭ ءبارىنىڭ ەپيتسەنترى سياقتى ەدى. اتالعان عالىمدار جەر- جەردەگى سىناققا قاتىسقان ۇجىمداردىڭ، جەكە مامانداردىڭ ىزدەنىستەرىن ءبىر جۇيەگە كەلتىرىپ، تەوريالىق جاقتان قورىتىندى شىعارىپ وتىرماق ەدى.
ال ەندى مىنا قىزىقتى قاراڭىز، قازاق عالىمدارىنىڭ جاڭا باستاماسىن ەستي سالىسىمەن، لەنينگرادتىڭ بۇكىلوداقتىق گەولوگيالىق ينستيتۋتى دا ورتالىق قازاقستاننىڭ مەتاللوگەنيالىق بولجام كارتاسىن جاساۋعا كىرىسىپتى. ال، بۇل ينستيتۋت - سوناۋ يمپەراتور زامانىنان بەرى گەولوگيالىق زەرتتەۋ ورتالىعى بولىپ سانالاتىن- دى. مەتاللوگەنيالىق بولجام جاساۋ ىسىمەن ەرتەدەن اينالىسىپ كەلە جاتقانى تاعى بار. ماماندارى تاجىريبەلى، قۇرال- جابدىقتارى تولىق دەگەندەي.. . دەمەك، بۇل شارۋا جالعىزدىڭ ءىسى ەمەس، باسەكەمەن جۇرەتىن بولدى. نەسى بار، جارىساتىن تاعى ءبىر توپتىڭ بولعانى ءتىپتى جاقسى. بۇل سالادا قازاقستاندىق عالىمدار دا ەشكىمگە ەسەسىن جىبەرە قويماس.
بۇل شارۋانىڭ ىسكە اسۋىنا مەملەكەت تە مۇددەلى- تۇعىن. ويتكەنى بۇدان بۇرىنعى كەن بارلاۋ ءىسى كوبىنشە سوقىر تاۋەكەلگە نەگىزدەلگەن- ءدى. ماسەلەن، ءبىر عانا كەن كوزىن اشۋ ءۇشىن جۇزدەگەن جەردى بۇرعىلاۋىڭ كەرەك. قانشا ەڭبەك، قانشا قارجى؟ مەتاللوگەنيالىق بولجام كارتاسى ءسىزدى وسى بەينەتتىڭ بارىنەن قۇتقارادى. ال مۇندا كارتادا بەلگىلەنگەن كەن كوزىنە باراسىڭ دا، ورتاسىنان ويىپ تۇسەسىڭ.
ال قانىش يمانتاي ۇلى كارتا جاساۋدا وزىنە دەيىنگى مەتاللوگەنيالىق بولجام جاساۋ تاسىلدەرىن پايدالانا وتىرىپ، كەن قاباتتارىنىڭ جەر قىرتىسىنداعى ورنالاسۋ ءتارتىبىن گەولوگيالىق داۋىرلەرگە ءبولىپ، كەننىڭ زاتتىق قۇرامى بويىنشا، تالداپ انىقتايتىن جاڭا ءتاسىل ۇسىنىپ ەدى. ەگەر بۇل ءتاسىل ءوز جەمىسىن بەرسە، وندا اكادەميك ساتبايەۆ مەتاللوگەنيا ءىلىمىنىڭ نەگىزىن سالۋشى، ءارى گەولوگتاردىڭ قازاقستاندىق مەكتەبىنىڭ كوشباسشى ۇستازى اتانباق.
بۇل گەولوگيالىق جارىستىڭ جەڭىمپازى 1958-جىلى الماتىدا اشىلعان مەتاللوگەنيستەردىڭ بۇكىلوداقتىق كەڭەسىندە ءمالىم بولدى. ەكى ينستيتۋت تا بولجام قاعيدالارىن وسىدان ەكى جىل بۇرىن كەن بارلاۋ ۇجىمدارىنا تاراتىپ بەرگەن- ءدى. ەندى سولاردىڭ ناتيجەلەرىن سالىستىرا كەلگەندە، قازاقستان گەولوگتارى قارا ءۇزىپ العا شىقتى. ورتالىق قازاقستاننان اشىلعان 358 كەن كوزىنىڭ وننان توعىزى، ياعني 331 كەن ساتبايەۆ ۇسىنعان كارتا بويىنشا تابىلىپتى. ال لەنينگراد گەولوگتارى ۇسىنعان كارتا بويىنشا جۇرگىزىلگەن بارلاۋ ءوزىن اقتاي الماپتى.
قىسقاسى، قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ كوپ جىلعى ەڭبەگىنىڭ قورىتىندىسى سانالاتىن عىلىمي ناتيجە اكادەميكتىڭ اتىن الەمگە ءبىر- اق شىعارىپ ەدى. كەڭەس وكىمەتى دە، كوممۋنيستىك پارتيا دا وزدەرىنىڭ ساتبايەۆ تۋرالى تىم ءۇستىرت ويلاپ كەلگەنىن ەندى تۇسىنگەندەي بولدى. قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ توتەنشە ەڭبەگى سول جىلى- اق لەنيندىك سىيلىقپەن اتالىپ وتكەن.
بۇل تۋرالى اكادەميانىڭ ءىس باسقارۋشىسى گ. ۆ. نەچيتايلو مىناداي ەستەلىك قالدىرىپتى: «الماتىعا كەلگەن ءبىر ساپارىندا ن. س. حرۋشيەۆ قانىش يمانتاي ۇلىن ارنايى شاقىرىپ، اڭگىمەلەسكەن ەكەن. اڭگىمە بارىسىندا نيكيتا سەرگەيەۆيچ وتكەن جىلى ن. ا. بۋلگانين (كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى) ەكەۋى انگلياعا بارعاندا، سول ەلدىڭ پرەمەر- ءمينيسترى انتوني يدەن اكادەميك قانىش ساتبايەۆتى ەرەكشە اۋىزعا الىپ: «ونداي الەمگە تانىلعان تۇلعا ءبىزدىڭ ەلدە وتە سيرەك» دەپتى. ال حرۋشيەۆ پەن بۋلگانين قانىش تۋرالى ەشتەڭە ايتا الماي قاتتى قىسىلسا كەرەك. بۇگىن تانىسۋعا شاقىرعان سەبەبى سول ەكەن.
- ال قازىر ۇكىمەتكە قوياتىن قانداي تالابىڭىز بار؟ بار جاعداي جاسالادى! - دەپتى مەملەكەت باسشىسى.
ساتبايەۆ ەشقانداي تالاپ قويماي راحمەت ايتۋمەن شەكتەلگەن. ايتكەنمەن، سول جىلى قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ لەنيندىك سىيلىقتى بوگەتسىز الۋىنا وسى كەزدەسۋدىڭ وڭ اسەرى ءتيۋى دە عاجاپ ەمەس.
ايتتى- ايتپادى، بۇل كەزدە قيىندىق اتاۋلى ارتتا قالىپ، اكادەميك ساتبايەۆ ءومىردىڭ جاڭا بەلەسىنە كوتەرىلىپ ەدى. ءوزىنىڭ ءۇزىلدى- كەسىلدى باس تارتقانىنا قاراماستان، 1955-جىلى عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى قىزمەتىنە ونى قايتا وتىرعىزدى. بۇل مەزگىلدە قانىش يمانتاي ۇلى الماعان اتاق تا، سىيلىق تا، ماراپات تا جوق دەۋگە بولادى. ول كەڭەستەر وداعىنداعى ەڭ جوعارى ماراپات - لەنين وردەنىنىڭ ءوزىن ءتورت رەت العان ەكەن. لەنيندىك سىيلىقتىڭ، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى، قاز س س ر جوعارعى سوۆەتى مەن ك س ر و جوعارعى سوۆەتىنىڭ نەشە دۇركىن دەپۋتاتى.
الايدا ول ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا لاۋازىمدى قىزمەتكە دە، اتاق- دارەجەگە دە باياعىداي قۇلشىنىس تانىتۋدى قويعان. ءبارىن كورگەن، ءبارىن باستان كەشكەن سياقتى. بۇل ءومىردىڭ اشىسىن دا، ءتاتتىسىن دە ءبىر كىسىدەي تاتىپتى. جالعان دۇنيەنىڭ كۇلىپ تۇرعان بەتىن دە، ءتۇسىن سۋىققا سالىپ، تەرىس اينالعان تۋ سىرتىن دا كورىپتى. قاي كەزەڭدە دە سول باياعى وگەي ءومىر، بايانسىز تاعدىر. ءوز ەركىڭ وزىڭدە جوق، قايدا بارساڭ - كىرىپتارلىق. باي بولعانىڭ ءۇشىن دە، بي بولعانىڭ ءۇشىن دە جازىقتىسىڭ. تەگىندە حالقىڭ ازات بولمايىنشا، ۇلتىڭ باقىتتى بولمايىنشا، جەكە ادام قانشا شارىقتاپ وسكەنىمەن، باقىتتى بولمايدى ەكەن. پايعامبار جاسىنا كەلگەندە قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ ءبىر تۇسىنگەن نارسەسى وسى.
وتارشىل وكىمەتكە قانىش تا كەرەك ەمەس، باسقاسى دا كەرەك ەمەس. ولاردىڭ تەك باسىنداعى ميى، قولىنداعى ونەرى كەرەك. ساتبايەۆتار كەرەك بولسا، اكادەميكتىڭ ءۇش بىردەي اعاسىن ەش جازىقسىز اتىپ تاستاي ما. وتارشىلدارعا قازاقتىڭ ەلى دە كەرەك ەمەس. ەل كەرەك بولسا اشارشىلىقتى قولدان ۇيىمداستىرىپ، حالىقتىڭ قاق جارتىسىن قىرىپ سالا ما. ولارعا قازاقتىڭ ەلى كەرەك ەمەس، جەرى كەرەك. جەراستى بايلىعى: التىنى مەن مىسى، مارگانەتس- مىرىشى، ۋرانى مەن كومىرى كەرەك. ازىق ەتەرلىك استىعى مەن مالى كەرەك. مىنە، ولارعا ۇلتتار دوستىعىنىڭ «لابوراتورياسى» سول ءۇشىن كەرەك.
جازمىشقا نە شارا، قانىش يمانتاي ۇلى پايعامبار جاسى - الپىس ۇشتەن اسا بەرە الدەبىر جازىلماس دەرتكە شالدىقتى. دارىگەرلەر ونى «راك» دەپ اتايدى ەكەن. قازاقشاسى - «داۋاسىز». بۇل دەرتتىڭ نەدەن پايدا بولاتىنىن، ونىڭ ەم بولار داۋاسىن ازىرشە ەشكىم ويلاپ تاپقان جوق. نە ءۇشىن ەكەن، ايتەۋىر، وسى اۋىرۋعا ءبىزدىڭ قازاق كوبىرەك ۇشىرايدى. سوعان قاراعاندا، بۇل بوداندىق دەرتى بولسا كەرەك.
باسقالار قانداي ويدا ەكەن، بۇل دەرت تۋرالى قانىشتىڭ ءوز پايىمى بار. جەر استىنداعى مەتالداردىڭ تۇزىلىسىنەن تۋعان بۇل دا - ءبىر بولجام. ءاسىلى، اكادەميك ساتبايەۆ - ءوز ومىرىندە قورلىق پەن زورلىققا شىداماي، تالاي رەت اعىل- تەگىل جىلاعان كىسى. سونداي ساتتەردە سىرتقا توگىلمەي، ىشكە كەتكەن جاس قانشا؟ ! سول ىشكە سىڭگەن كوزدىڭ جاسى تەككە كەتپەيدى ەكەن عوي. ءبارى ءبىر جەرگە بەرىش بوپ جينالىپ، جازىلماس دەرتكە اينالادى ەكەن. وزگەدەن جۇققان، نە اسپاننان تۇسكەن نارسە ەمەس، ءوز جاسىڭ، ءوز قايعىڭ، ءوز دەرتىڭ.. .
ءبىر عاجابى، دارىگەرلەر سىرقاتتىڭ اتىن ايتقاندا، قانىش باسقالار قۇساپ ۇركە- قورقىپ كەتكەن جوق، ەشتەڭە بولماعانداي سالماقتى سابىرمەن قابىلدادى. شىندىعىنا كەلگەندە بۇل كورمەگەن جاقسىلىق پەن جاماندىق قالماپتى عوي، ەندى ءولىمنىڭ دە كەزەگى كەلگەن شىعار. دەرتتىڭ بەت الىسىن وتباسىنا ايتىپ ۇرەي سالعان جوق. اسىقپاي قولجازبالارىن رەتتەپ، قاعازدارىن تۇگەندەدى. كۇزگە قاراي جەزقازعان، قارساقباي، جەزدى وڭىرىنە بارىپ، جاس كەزىندە ەڭبەك ەتكەن جەرلەرىن تاعى ءبىر رەت كوزدەن كەشىردى. قارساقبايدا تاس وڭدەۋشى شەبەرلەر ازىرلەگەن، قابىر باسىنا قوياتىن قۇلپىتاس بار، سونى الىپ باياناۋىلعا اتتان- دى.
وسى كۇنگە دەيىن اتا- انا قابىرىنىڭ باسىنا كوكتاس قويۋعا قولى تيمەي ءجۇرۋشى ەدى. سول پارىزىن وتەۋدىڭ ءساتى ەندى ءتۇسىپتى. قابىر باسىنداعى مارقۇمداردىڭ اتى جازىلعان جالپاق تاقتاي سول كۇيى تۇر ەكەن. تەك، توپىراعى باسىلىپ، شوپتەسىن تومپەشىككە اينالعان. ارنايى ەرتىپ بارعان شەبەرلەر تومپەشىكتى جايمالاپ، جان- جاعىن سەمەنتتەپ، تەكشە جاسادى دا، قۇلىپتاستى ءار قابىردىڭ باسىنا جەكە- جەكە ورناتتى. اق ءمارمار تاسقا ايشىقتاپ جازۋ جازىلعان. بىرەۋىندە: «يمانتاي ءساتباي ۇلى (1845-1928) « دەگەن جازۋ تۇر. ەكىنشىسىندە « ءاليما ءساتباي كەلىنى (1863-1902) « دەگەن جازۋ كۇنگە شاعىلىپ، جارقىراپ كوز تارتادى.
قانىش يمانتاي ۇلى بەتكەيدە وسكەن كوك جۋساندى قۇشىرلانا يىسكەپ، سول ارادا جانتايىپ ءبىراز جاتقان- دى. بۇل ءوڭىردىڭ اۋاسى دا ەرەكشە عوي، شىركىن! قانىش «شىر ەتىپ» جەرگە تۇسكەندە وكپەسىن تولتىرعان تۋىس تا قىمبات اۋا.. . مىنا جەردىڭ توپىراعى قانداي قۇنارلى كوڭىرسىپ جاتقان؟ ! قانىشقا وسى اتا- اناسىنىڭ قاسىنان توپىراق بۇيىرسا ارمانى بولماس ەدى. ولگەننەن كەيىن وسىندا اكەلىپ جەرلەۋدى وسيەت ەتسە، بيلىك باسىنداعىلار ورىندار ما ەكەن؟ ءاي، ورىندامايدى عوي. ءتىرى كەزىڭدە ەرىك بەرمەگەن اعايىن ولگەننەن كەيىن دە ءبارىن وزدەرى بيلەپ- توستەيتىن شىعار.. .
«مىنە، ەندى ولە بەرۋگە بولادى! - دەدى قانىش يمانتاي ۇلى اتا- انا الدىنداعى ەڭ سوڭعى پارىزىن وتەپ، كولىككە وتىرىپ جاتقاندا. - قوش بول، قاسيەتتى تۋعان جەر! قوش، قۇشاعىنان تەك تالانتتاردى ۇشىراتىن قايران باياناۋىل! ەندى سەنى كورەمىز بە، جوق پا». ماشينا ورنىنان قوزعالىپ كەتتى. ءبىر كەزدە بالا قانىشتىڭ كوبەلەك قۋىپ جۇگىرگەن، تايعا ءمىنىپ جارىسقان، قارشىعا سالىپ، سايات قۇرعان جەرلەرى بۇلاڭداپ ارتتا قالىپ بارادى...
بۇل اۋرۋدىڭ سۇمدىعى - ءال- قۋاتىڭدى بىرتە- بىرتە ازايتىپ، قانىڭدى بۇزىپ، ادام اعزاسىن سۇلىكتەي سورا بەرەدى ەكەن عوي. ال اسقازانداعى تۇينەگەن ءشانشۋدى قۇداي باسقا بەرمەي- اق قويسىن. وبالى كانەكي، الماتى مەن ماسكەۋدىڭ دارىگەرلەرى قولدان كەلەر امالدىڭ ءبارىن ىستەدى، ءبىراق ەشقايسىنان داۋا بولمادى.. . اقىرىندا وتاشى دارىگەرلەر وپەراتسيا جاساۋعا كوندىرگەن. كىم بىلەدى، «ءۇمىتسىز - شايتان» دەگەن، بالكىم ءبىر شيپاسى ءتيىپ قالار.. .
اكادەميك ساتبايەۆ 1964- جىلى، 31- قاڭتاردا ماسكەۋدە وپەراتسيا ۇستەلىندە قايتىس بولىپ، 3- اقپان كۇنى الماتىدا جەرلەندى. جەرلەنگەن - ۇلى عالىمنىڭ ءتانى عانا، ال جانى بەيىشتىڭ تورىنەن ورىن العان.
ءبىراق، اكادەميكتىڭ اتى وشكەن جوق. ونىڭ اتى بۇل كۇندە ساتبايەۆ قالاسى، ساتبايەۆ كوشەسى، ساتبايەۆ ۋنيۆەرسيتەتى، ساتبايەۆ مەكتەبىنە اينالعان. ءوز كوشەسىنىڭ بويىندا، ءوز ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ الدىندا قولادان قۇيىلعان ساتبايەۆ ەسكەرتكىشى تۇر كوككە بوي سوزىپ. تەك، ۇلى عۇلامانىڭ ءبىر عانا ەسكەرتكىشى قول جەتپەس بيىكتە ءجۇر. ول - عارىشتا كۇن سيستەماسىن شىركوبەلەك اينالعان «ساتبايەۆ عالامشارى».
(سوڭى)
«جۇلدىز» جۇرنالى
قابدەش جۇمادىلوۆ، حالىق جازۋشىسى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى
