قايىربەكتىڭ «جۇلدىز» اۋىرۋىمەن «اۋىرىپ» كەلە جاتقانىنا 45 جىل بولىپتى
ايتالىق، تارباعاتايلىق بولات تاعابايدىڭ 15 جىلدان بەرى جيعان اسىعىنىڭ 35 مىڭعا جەتكەندىگى، بەلگىلى اقىن، ارداگەر جۋرناليست سەرىك عابدوللا ۇلىنىڭ دا كوزى تىرىسىندە وتتىقتىڭ (زاجيگالكا) ءتۇر-ءتۇرىن جيناۋمەن اينالىسقاندىعى جايىندا ءبىزدىڭ گازەت وقىرماندارى قۇلاعدار. مۇنداي كوللەكتسيونەرلەردىڭ مىسالىن مىڭداپ كەلتىرۋگە بولادى.
ءجۇز مىڭعا باعالانعان جادىگەر
ال وسكەمەندىك قايىربەك رامازانوۆتىڭ كادىمگى توسكە قادايتىن جۇلدىز تۇرلەرىن جيناۋمەن اينالىسقانىنا 45 جىل بولىپتى. ونىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن جيناعان جۇلدىزدار جيىنتىعىنىڭ قۇرامىندا قانداي جۇلدىزدىڭ ءتۇرى جوق دەيسىز. كەشەگى كەڭەس زامانىندا باستاۋىش مەكتەپتىڭ ءار وقۋشىسى توسىنە ماقتانىشپەن تاعىپ جۇرەتىن وكتيابرياتتار جۇلدىزشاسىنان باستاپ، كومسومول مەن پارتيا، ەڭبەك جانە سوعىس، تىل ارداگەرى، سپورتشىلار، قان وتكىزۋشى دونورلار مەن ءارتۇرلى مەرەيتويلىق مەدالدار، قازاقتىڭ حان-سۇلتاندارى مەن اقىن-جازۋشى، باتىر-بيلەرى دەيسىز بە، ايتا بەرسەك تولىپ جاتىر.
ءبىر قىزىعى، كاكەڭ قايسىبىر ارىپتەستەرى سەكىلدى جيعان جۇلدىزدارىنىڭ جيىنتىعىن كىم كورىنگەنگە كورسەتىپ، «مەنىڭ وسىنداي ونەرىم، وسىنشاما جيعان جۇلدىزدارىم بار» دەپ ەشكىمگە ماقتانبايدى. ونىڭ كوللەكتسياسىنداعى ءار جۇلدىزدىڭ وزىندىك ورنى بار. ونى قاشان، قاي جەردە، كىمنەن سۇراپ نەمەسە ساتىپ العاندىعى - ءبارى-ءبارى جادىندا. ۇزىن سانى ون مىڭعا تاياپ قالعان سانسىز جۇلدىزدار اراسىندا شوقتىعى ەڭ بيىك تۇراتىنى - 1943-جىلى ماسكەۋدەن شىققان «جەڭىس وردەنى» كورىنەدى. قايرەكەڭ ونى استاناداعى ءبىر كوللەكتسيونەردەن اتتاي قالاپ، باستاپقىدا 100 مىڭ سۇراعان باعاسىن 80 مىڭ تەڭگەگە ءتۇسىرتىپ تۇرىپ ساتىپ الىپتى. سوندىقتان دا بولار، كوللەكتسيونەر ءۇشىن ون مىڭ جۇلدىز ءبىر توبە بولسا، «جەڭىس وردەنىنىڭ» ورنى دا اسا ەرەكشە. وتكەن كۇندەردىڭ وشپەس بەلگىسىندەي بولىپ جادىمىزعا جاتتالىپ قالعان وسى ءبىر جۇلدىزدار - بايىپتاپ قاراعان ادامعا ءتۇرلى وي سالىپ، قيالىن الدەبىر ادەمىلىك الەمىنە جەتەلەرى ءسوزسىز.
بىردە قالا كۇنىنە ارنالعان جارمەڭكەنى تاماشالاپ ءجۇرىپ قايىربەك اعانىڭ جۇلدىزدارىنىڭ كىشىگىرىم كورمەسىنە تاپ بولعانىم بار. ءبىر-بىرىنە جالعاپ، ۇزىننان-ۇزاق قويىلعان ون شاقتى ۇستەلدىڭ ۇستىندە كۇن ساۋلەسىنە شاعىلىپ جارق-جۇرق ەتىپ جاتقان مىڭ سان جۇلدىز كورگەن جاننىڭ كوز جاۋىن العانداي. قۇددى ءبىر شاشىلىپ جاتقان قازىنا دەرسىڭ.
الگى جەردەن وتكەن-كەتكەن ۇلكەننىڭ دە، كىشىنىڭ دە قايرەكەڭنىڭ وتە سيرەك كەزدەسەتىن ايرىقشا عاجاپ دۇنيەسىنە ءبىر ساتكە بولسىن اربالىپ، ءبىر مەزەت ايالداماسقا امالدارى جوق. اناسىن ءبىر الىپ كورىپ، مىناسىنا ءبىر شۇقشيىپ، ءبىر اۋدارىپ، ءبىر توڭكەرىپ، ەكى بەتىندەگى جازۋلارىنا ءۇڭىلىپ، الدەنەلەردى سۇراپ دەگەندەي، ايتەۋىر، قاراداي ءبىر ابىگەرگە ءتۇسىپ جاتىر. سىرتتاي قاراعان ادامعا بەينە ءبىر تاتتىگە ۇيمەلەگەن بال ارالارى سەكىلدى.
ال وسىنشاما دۇنيەنىڭ، قانشاما جىلدان بەرى تىرنەكتەپ، تابانىنان تاۋسىلا ءجۇرىپ جيناعان يەسى بولسا، ادامداردىڭ وسى ءبىر قىزىعۋشىلىعى مەن تاڭدانىسىن سىرتتاي تاماشالاپ، جىميىپ قانا تۇر. جۇزىندە ەشقانداي ماقتانىشتىڭ، بولماسا، «كوزىمنىڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ جۇرگەن قۇندىلىقتارىمدى الدەكىم كوزىمدى الا بەرە جىمقىرىپ كەتەدى-اۋ» دەگەندەي قاۋىپتىڭ دە نىشانى جوق. قايتا ءوز دۇنيەسىنە جۇرتتىڭ وسىلايشا جاپا-تارماعاي قىزىعىپ جاتقانى مەن تاڭدانعانىنان راقات الاتىنداي.
اس پەن تويدان اڭدىعانى - ءبىر مەدال
جالپى، قايرەكەڭ مىنەزى وتە قىزىق ادام. اندا-ساندا رەداكسياعا كەلىپ-كەتىپ جۇرەتىنى بار. كەي كۇندەرى كوشەدە كەزدەسىپ قالامىز. سونداعى ايتاتىن جالعىز اڭگىمەسى - تاۋسىلىپ بەرمەيتىن جۇلدىزدار جىرى. قاشان كورسەڭ دە، «انا جەردە «پالەنشە» دەگەن جاڭا جۇلدىز شىعىپتى، مىنا جەردەن «تۇگەنشە» دەگەن جۇلدىز تاپتىم. سونى بارىپ سۇراپ الماقپىن، بەرمەسە ساتىڭدار دەپ قولقا سالامىن» دەپ، قاراداي جەلپىنىپ كەپ جۇرگەنى.
ال ەندى ەلىمىزدىڭ ءبىر تۇكپىرىندە «الدەبىر اقىننىڭ نەمەسە باتىردىڭ مەرەيتويى وتپەك ەكەن» دەگەندى ەستىسە بولدى، قايرەكەڭنىڭ قاراداي مازاسى قاشىپ، جانى بايىز تاپپاي كەتەدى. قايتكەن كۇندە دە سول تويعا بارۋعا بارىن سالادى. ءتىپتى بولماسا، سول تويعا بارا جاتقان بىرەۋدى تاۋىپ الادى دا، «وسى تويعا ارنالىپ شىعارىلعان جۇلدىز بولسا، ماعان تىم بولماعاندا ءبىر داناسىن اكەلىپ بەرشى» دەپ، جاتىپ كەپ قولقا سالادى. وزگە جۇرت ونداي اس پەن تويدان «ات مىنسەم، شاپان كيسەم، تىم قۇرىسا، سارقىت جەسەم» دەپ دامەلەنۋشى ەدى، ال ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ جالعىز ۋايىمى - سول باياعى جۇلدىز.
ءبىر جولىققاندا: - قايرەكە، بۇل دەرتكە قاشان، قالاي شالدىعىپ ءجۇرسىز؟ - دەيمىن عوي ازىلدەپ. سويتسەك، اعامىز جۇلدىز جيناۋدى سوناۋ وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىنان باستاپ ادەتىنە اينالدىرىپتى. - وي، ول كەزدە كوللەكتسيونەرلەر كوپ ەدى عوي. اسىرەسە، مەكتەپ وقۋشىلارى كادىمگى كونۆەرتكە جاپسىرىلاتىن ماركانىڭ ءتۇر-ءتۇرىن كوپ جينايتىن - دەيدى سۇيىكتى تاقىرىبىنا ءسوز قوزعالعانىنا بالاشا قۋانعان اعامىز.
- بىردە «وسكەمەندە كوللەكتسيونەرلەردىڭ كلۋبى اشىلىپتى» دەگەندى گازەتتەن وقىپ، مەتاللۋرگتەر سارايىنا بارسام، شاعىن كورمە ءوتىپ جاتىر ەكەن. اركىم ءوز جيعان دۇنيەسىن جايراتىپ جايىپ تاستاپتى. ءاي، اسىقپاي ءجۇرىپ، ارمانسىز ءبىر تاماشالادىم-اۋ. سوندا بايقاعانىم، كوللەكتسيامەن تەك بالالار عانا ەمەس، جاسى ۇلكەن ادامدار دا اينالىسادى ەكەن.
نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن، مەنىڭ نازارىم بىردەن وسى جۇلدىزدارعا اۋدى. يەسى ورىستىڭ ءبىر شالى ەكەن. رۇقسات بەرگەسىن، الگى جۇلدىزداردىڭ ءارقايسىسىن ۇستاپ كورىپ، اۋدارىپ-توڭكەرىپ قاراپ، ءوزىمدى قىزىقتىرعان نارسەلەردى سۇراپ جاتىرمىن. وعان دا كەرەگى سول ەكەن، جالپى كوللەكتسيا تۋرالى ءبىراز ماعلۇمات بەرىپ، جىپىرلاپ جاتقان جۇلدىزدارى جايىندا دا ىقىلاسپەن اڭگىمەلەپ بەردى. وسىدان سوڭ، الگىندە ءوزىڭ ايتقانداي، مەن دە «جۇلدىز جيناۋ» دەرتىنە شالدىقتىم.
مۇنداي دەرتكە شالدىققاندار وزگە جەردى ايتپاعاندا، وسكەمەننىڭ وزىندە ءبىرسىپىرا بار سەكىلدى. قايرەكەڭنىڭ بىلەتىن جانە كورىپ جۇرگەن كوللەكتسيونەرلەردىڭ كوپشىلىگىندە تاقىرىپ جوق دەيدى. ول دەگەنىڭىز قولعا تۇسكەن دۇنيەنى، ياعني، جۇلدىزدى قالاي بولسا سولاي، رەتسىز، جۇيەسىز، ءبىر سوزبەن ايتقاندا، سانىن كوبەيتۋ ءۇشىن عانا جيناي بەرۋ دەگەن ءسوز.
ال ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ جۇلدىزدار جيىنتىعىندا سانى نەبارى ءتورت-بەس جۇلدىزدان تۇراتىن بولسا دا، بەلگىلى ءبىر تاقىرىپقا ارنالعان بولىمشەلەر بار. ولاردى تاقىرىپقا قالاي توپتايدى دەيسىز عوي؟ جالپى، قايىربەك اعامىزدىڭ جۇلدىزدارى كولەمى 20x30 نەمەسە 40x30 سانتيمەترلىك، شەت-شەتىن ادەمىلەپ كوكتەگەن، قاتقىلداۋ، اق ءتۇستى ماتاعا رەت-رەتىمەن تۇيرەلىپ قويىلعان. ايتالىق، الگىندەي ءبىر ماتانىڭ بەتىنەن كىلەڭ سپورت تاقىرىبىنا ارنالعان جۇلدىزدار ورىن السا، ەندى بىرىنە سوعىسقا قاتىستى ناگرادالار مەن وردەن-مەدالدار تۇيرەلگەن.
ارمەن قاراي اۆياتسيا، اسكەري تەحنيكا، ءتۇرلى سپورتتىق رازريادتار، سپورتتىڭ تۇرلەرى، اقىن-جازۋشىلار، باتىر-باعلاندار، بي-شەشەندەر مەن حان-سۇلتاندار بولىپ كەتە بەرەدى. كەزىندە مۇقىم كەڭەس ۇكىمەتى قۇرامىنداعى ەلدىڭ كۇن كوسەمىنە اينالعان لەنيننىڭ بەينەسى بەينەلەنگەن جۇلدىزدار مەن مەدالداردىڭ توپتامالارى ءوز الدىنا ءبىر توبە.
كوللەكتسياسىن كولىككە ايىرباستاماي قويعان
- مۇنىڭ ءبارىن نە ىستەمەكسىز، قىزىعۋشىلىق تانىتقان بىرەۋلەر بولسا، ساتىپ جىبەرمەيسىز بە؟ - دەيمىن، نە دەر ەكەن دەپ. - جوق، ساتۋعا بولمايدى، - دەپ باسىن شايقايدى اعامىز. - نەگىزى، كوپتەگەن ەلدەردە وسىنداي ءداستۇر اتادان بالاعا، بالادان نەمەرە، شوبەرەگە جالعاسىپ جاتاتىن كورىنەدى. مەنىڭ ءبىر قىز، ءبىر ۇلىم بار. ولار ەس بىلگەلى مىنا جۇلدىزداردى قىزىقتاپ، ءارى كەتسە، بالالىقپەن وينايتىن. كەيىن ەسەيىپ، اندا-مۇندا جۇرگەندەرىندە، كوزدەرىنە تۇسكەن جۇلدىز تۇرلەرىن اكەلىپ بەرىپ ءجۇردى.
ءبىراق ەكەۋىنىڭ بويىنان دا وسى كوللەكتسيونەرلىككە دەگەن ىنتا-ىقىلاس بايقامادىم. مۇمكىن، نەمەرەلەرىمنىڭ ءبىرى اتالارىنىڭ جولىن جالعاپ قالار. «ساتىپ جىبەرمەيسىز بە؟» دەپ وتىرسىز عوي. ويناپ ايتا ما، شىندارى سول ما، ونداي «ساتىپ العىشتار» كوپ. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن ءبىر ازامات (شاماسى، ءبىز جاقتىڭ ادامى ەمەس-اۋ دەيمىن) مەنىڭ وسى كوللەكتسياما قاتتى قىزىقتى.
استىندا جاقىندا عانا العان شەتەلدىك كولىگى بار ەكەن. قىزىققانى سونشا، قىزا كەلە: «مىنا كولىگىمدى ال دا، بارلىق كوللەكتسياڭدى ماعان بەر» دەدى. اۋەلدە ويلانىپ قالدىم. ءبىراق شىنىمدى ايتسام، جەمە-جەمگە كەلگەندە، قيمادىم. بۇل جۇلدىزدار مەنىڭ ومىرىممەن وزەكتەسىپ، تاعدىرىممەن تامىرلاسىپ كەتكەن عوي. از با، كوپ پە، بىلمەيمىن، 45 جىل بويى جيناعان وسى ون مىڭعا جۋىق جۇلدىزدىڭ ءارقايسىسى مەن ءۇشىن ىستىق. بۇلاردىڭ كەز كەلگەنىنىڭ وزىندىك تاريحى، وزىندىك ورنى بار. كەيدە «وسىلار ەرتەڭگى كۇنى ەشكىمگە كەرەكسىز بولىپ، جەر-جەردە شاشىلىپ قالماس پا ەكەن؟» دەپ ۋايىمدايتىنىم دا راس.
- ونداي بولسا، مۇراجايعا نەگە وتكىزىپ تاستامايسىز؟
- سونى ءوزىم دە ويلاپ ءجۇرمىن. بولاشاقتا بارلىق جيعان-تەرگەندەرىمدى حاتتاپ-شوتتاپ، راسىمدەپ دەگەندەي، مۇراجايعا وتكىزەتىن شىعارمىن، - دەيدى جەتپىستىڭ ەكەۋىنە كەلگەن اعامىز.
تارباعاتايلىق بولات دەگەن اسىق كوللەكتسيونەرىنىڭ استانادا وتەتىن حالىقارالىق «ەكسپو-2017» كورمەسىنە قاتىسپاق ويى بار ەكەندىگىنەن گازەت ارقىلى قۇلاعدار بولعان قايرەكەڭ دە، ەگەر وبلىستاعىلاردان رۇقسات بەرىلىپ، ۇسىنىس ءتۇسىپ جاتسا، حالىقارالىق كورمەگە قۋانا-قۋانا باراتىندىعىن جاسىرمادى.
جاقىندا رەداكسياعا تەلەفون شالعان كەيىپكەرىمىز كوپتەن بەرى قولىنا تۇسىرە الماي جۇرگەن الدەبىر جۇلدىزدى تاپقانىن ايتىپ، قۋانىشىمەن ءبولىستى.
ول سولاي، ۇنەمى جۇلدىز ىزدەپ جۇرەدى. مىناۋ جالپاق الەمدى شىر اينالىپ، جوق ىزدەپ جۇرگەن جولاۋشى سەكىلدى.
اۆتور: سەرىك قۇسانباەۆ، وسكەمەن
«الاش ايناسى»
