اكادەميكتىڭ كوز جاسى (3). قابدەش جۇمادىلوۆ

وسىعان وراي، ونىڭ الدىندا ەكى ۇلكەن مىندەت تۇر ەدى. ونىڭ ءبىرى - قازاقستان عىلىمىن، ونىڭ ىشىندە اسىرەسە گەولوگيالىق زەرتتەۋلەر جەتىستىگىن وتان قورعاۋ ىسىنە، قارۋ- جاراق جاساۋعا قاجەتتى مەتالدار وندىرۋگە بەيىمدەۋ بولسا،

ەكىنشىسى - قازاق فيليالىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ، ونىڭ كولەمىن، زەرتتەۋ نىساندارىن ۇلعايتىپ، جاڭا ينستيتۋتتار اشۋ بولاتىن. قانىشقا اللانىڭ بەرگەن ابىرويى شىعار، بۇل ەكى مىندەت تە ءوز ورايىن تاۋىپ، ويداعىداي ورىندالدى.

-V-

وتان قورعاۋ دەگەندە، قازاقستاننىڭ مىسى مەن مىرىشى، قورعاسىنى مەن قالايىسى تالايدان بەرى قورعانىس قاجەتىنە جاراپ كەلگەن عوي. ەندى كەلىپ، اياقاستىنان مارگانەتسكە زارۋلىك تۋسىن! بۇرىن سوۆەت وداعىنىڭ مارگانەتسكە دەگەن قاجەتىن ەكى بىردەي كەن ورنى وتەپ كەلگەن عوي. ونىڭ ءبىرى - دنەپر جاعالاۋىنداعى نيكوپول كەنىشى دە، ەكىنشىسى - كاۆكازداعى چياتۋرا كەنى بولاتىن. ەندى، مىنە، سول ەكى كەنىشتىڭ ەكەۋى دە جاۋ قولىندا قالىپ وتىر. ەندى نە ىستەمەك كەرەك؟ مارگانەتسسىز كۇن قاراڭ. مارگانەتس - قۇرىش پەن تەمىرگە وق وتپەس قاسيەت دارىتاتىن ناعىز اقساۋىتتىڭ ءوزى. مارگانەتسسىز تانكى دە، زەڭبىرەك تە جاسالمايدى. جاسالسا دا، قۇرىش قاباتىنان ايىرىلعان كوك تەمىردىڭ ءۇيىندىسى بولىپ شىعادى. اشىعىن ايتقاندا، مۇنىڭ اتى - جەڭىلىس.

ك س ر و حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ قاتتى قىسىلعانى سونشا، تامىز ايىندا شىعىس ايماقتاردان جەدەل تۇردە مارگانەتس ءوندىرۋ تۋرالى قاۋلى الىپ، ۇندەۋ شىعاردى. ول ءۇشىن ادام كۇشى دە، قارجى دا مولىنان جۇمسالاتىنى ەسكەرتىلدى. بۇيرىق تەڭدەس بۇل قاۋلى باسقا رەسپۋبليكالار قاتارىندا قازاقستانعا دا كەلدى، ارينە. قازاقستان وكىمەتىنىڭ مىس پەن قۇرىش دەسە، بىلەتىنى - ساتبايەۆ. بىردەن ورتالىق كوميتەتكە شاقىرعان:

- مىنا مارگانەتستى نە ىستەيمىز؟ قالايدا ءبىر امالىن تاپ! - دەپ ءوتىندى ولار قانىشقا.

- وعان بولا ساسپاڭىزدار. بىزدە مارگانەتس بار. قانشا قاجەت بولسا دا تابامىز! - دەدى قانىش يمانتاي ۇلى قاشانعى ادەتىنشە سابىرمەن جاۋاپ بەردى.

- سولاي ما؟ اپىراي، مىناۋىڭ جاقسى بولدى- اۋ! قايدا ەكەن ول مارگانەتسى بار بولعىر؟ - دەسىپ رەسپۋبليكا باسشىلارى ەجىرەڭدەسىپ قالدى.

- قايدا بولۋشى ەدى؟ ءوزىمىزدىڭ جەزقازعاندا! - دەدى قانىش يمانتاي ۇلى جىميا كۇلىپ.

نە كەرەك، ساتبايەۆتىڭ كورەگەندىگى وسىنداي قىسىل- تاياڭ تۇستا تاعى ءبىر رەت شاراپاتىن تيگىزدى- اۋ! ايتىپ وتىرعانى ىپ- راس. قانىش يمانتاي ۇلى وتكەن جىلى جەزدى وزەنىنىڭ اڭعارىنان مارگانەتستىڭ مول قورىن تاۋىپ، الدەقاشان كارتاعا ءتۇسىرىپ قويعان. ونىڭ ۇستىنە، بيىل الماتىعا اۋىساردا بىردەڭەنى سەزدىرگەندەي، ي. ن. بوگدانچيكوۆ باستاتقان ءبىر توپ كەنشىنى مارگانەتس كەنىنىڭ اۋقىمىن انىقتاۋ ءۇشىن، سول جەزدىگە اتتاندىرىپ تا جىبەرگەن. ەندى، مىنە، سول كەن ورنى جان قىسىلعاندا كادەگە اسايىن دەپ تۇر. رەسپۋبليكا باسشىلارىنىڭ قۋانىشىندا شەك جوق. باسقا رەسپۋبليكالار ءوز جەرلەرىنەن مارگانەتس ىزدەپ، الا شاپقىن بولىپ جۇرگەندە، قازاقستان ول مىندەتتى ورىنداپ تا قويدى. ولار بىردەن قورعانىس كوميتەتىنە جەدەلحات جولداپ، ءشۇيىنشى سۇراماق بولعان- دى. ازدان سوڭ قايتا ويلانىپ، مۇنداي جەدەلحاتتىڭ ۇكىمەت اتىنان ەمەس، جۇمىسشىلار اتىنان بارعانى ءجون دەستى. ول كۇندەرى مارگانەتس كەنىنىڭ اتى اشىق ايتىلمايتىن. سوندىقتان قارساقباي گەولوگيالىق بارلاۋ ورتالىعى اتىنان قارا مەتاللۋرگيا ناركومىنا ايرىقشا شيفرمەن قۇپيا مالىمەت جولداندى.

الايدا بىرەۋگە- بىرەۋ سەنبەيتىن زامان. «بۇل - قايدان جاتقان باتپان قۇيرىق» دەگەندەي قازاقستانعا مۇنداي ابىرويدى قيمايتىن مىسىق تىلەۋلى بىرەۋلەر تاراپىنان تاعى دا كۇدىك پەن ساقتىق بەلەڭ الدى. جەزدىدە مارگانەتس كەنى بار ما؟ بار بولسا، قورى قانشا دەگەندى انىقتاۋ ءۇشىن، كوميسسيالار بىرىنەن سوڭ ءبىرى قاپتاسىن- اي كەلىپ. العاشقى كەلگەن ءبىر توبى «بۇل توڭىرەكتە مارگانەتس كەنى اتىمەن جوق. ءبارى - قۇر داقپىرت» دەپ قايتىپتى. ولاردىڭ سوڭىنان مەتاللۋرگيا حالىق كومى ي. ف. تيەۆوسياننىڭ اتىنان كەلگەن قوماقتى كوميسسيانىڭ قورىتىندىسى دا ادام سەنگىسىز بىلق- سىلق بىردەڭە: «جەزدىدە مارگانەتس بار ەكەنى راس. ءبىراق كەننىڭ قورى ازىرشە انىق ەمەس، ءجاي بولجام عانا» دەپتى.

قىسقاسى، ەشكىم دە ەشتەڭەنى موينىنا العىسى كەلمەيدى. ەشتەڭەنى كەسىپ ايتپايدى. بىرەۋگە بىرەۋ سەنبەيتىن، اركىم ءوز باسىن كۇيىتتەيتىن زامان. كەنەت جەزدىدەن مارگانەتس شىقپاي قالسا، شىقسا دا قورى تىم از بولسا، ول ءۇشىن باس كەتەدى.. . بۇل ەلدە نە ىستەسە دە، ءوز باسىنان قاۋىپتەنبەيتىن ءبىر- اق ادام بار. ول - ستالين عانا. جەزدى جونىندەگى كوميسسيالاردىڭ قورىتىندىسىن باس قولباسشى ستالين دە باقىلاپ وتىرسا كەرەك. ءبىر كۇنى شىدامى تاۋسىلىپ:

- بىلجىراعان بوس ءسوزدى قويىڭدار! بىزگە مارگانەتس كەرەك. دەرەۋ جەزدىنىڭ كەنىشىن ىسكە قوسىڭدار! ونىڭ قورى قانشا ەكەنىن ۋاقىت كورسەتەدى! - دەسە كەرەك.

مىنە، وسى سوزدەن كەيىنگى جەزدىنىڭ بويى دۇرىلدەدى دە كەتتى. جەزدىدەگى مارگانەتس كەنى، ونىڭ قور مولشەرى تۋرالى تالاس- تارتىسقا قانىش يمانتاي ۇلى ارالاسقان جوق. «ويباي، بۇل جەردە مارگانەتس قورى مول» دەپ ەشكىمگە جالىنبادى دا. تەك كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ جەر قىرتىسىنان حابارى جوق دۇمشەلىگىنە تاڭعالعان. ويتكەنى ساتبايەۆ وزىنە سەنىمدى ەدى. «بالەم مارگانەتس كەرەك بولسا، جەزدىگە وزدەرىڭ- اق كەلەرسىڭدەر» دەدى دە، ناسىبايىن اتىپ قويىپ، الاڭسىز وتىرا بەردى.. .

اقىرى، قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ بولجامى ءدال شىقتى. جەزدىنىڭ ميلليون توننا دەپ ەسەپتەلگەن مارگانەتس قورىن ەشكىم دە تاۋىسا العان جوق. بۇكىل ۇلى وتان سوعىسى بارىسىندا، ودان كەيىن دە ورال مەن ماگنيتاگور قالاسىنداعى تانكى جاسايتىن زاۋاتتاردى جەزدىنىڭ مارگانەتس قورى قامتاماسىز ەتىپ تۇردى.

ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە رەسپۋبليكانىڭ قورعانىسقا قوسقان قوماقتى ۇلەسى، جاۋعا قارسى اتىلعان ءاربىر ون وقتىڭ توعىزى قازاقستان مەتالىنان قۇيىلۋى وداق كولەمىندە بۇل ەلدىڭ ابىرويىن قاتتى كوتەردى. مىنە، وسى جەتىستىك قازاقستاندا دەربەس عىلىم اكادەمياسىن قۇرۋعا جول اشتى. ال قازاقستان عىلىمىنىڭ وسى تۇستا تەز قارقىن الۋىنا سەبەپ بولعان تاعى ءبىر فاكتور بار.

ول - سوعىس كەزىندە قورشاۋدا قالعان لەنينگراد، كيەۆ، تاعى- باسقا قالالاردان ەۆاكۋاتسيامەن قازاقستانعا كەلگەن كوپتەگەن عالىمداردىڭ وسىندا قالىپ، عىلىمي جۇمىستارمەن اينالىسۋى. ماسەلەن، استرونوميا- فيزيكا سالاسىندا بۇرىن قازاقستاندا ەشقانداي دايىندىق جوق- تۇعىن. سول جىلى ايدىڭ تولىق تۇتىلۋىن الاتاۋ بيىكتەرىنەن باقىلاۋعا كەلگەن وسى ءىلىمنىڭ ءىرى وكىلدەرى ۆ. ە. فەسەنكو مەن تيحوۆ سوعىس باستالعاندا ەلىنە قايتا الماي وسىندا قالۋى قازاقستاندا استرو- فيزيكا عىلىمىنىڭ نەگىزىن سالۋعا سەبەپشى بولدى. جانە استرو- فيزيكتەر وسىنداعى العاشقى بەس ينستيتۋتتىڭ ءبىرى بولىپ قۇرىلدى.

ال بەلگىلى گەولوگ- عالىمدار ن. گ. كاسسين مەن م. گ. رۋساكوۆ تا - قازاقستاندا كەن بارلاۋ جۇمىسىمەن جۇرگەندە سوعىس باستالىپ كەتىپ، لەنينگرادتاعى ۇيلەرىنە قايتا الماي قالعاندار. قانىش يمانتاي ۇلى ولاردى دەرەۋ الماتىعا شاقىرىپ، وزىنە جاردەمشى- سەرىك ەتىپ الدى. كوپ ۇزاماي ۇكىمەت ارقىلى جالعاسىپ، ولاردىڭ بالا- شاعاسىن دا الدىرىپ بەردى.

قانىش ساتبايەۆ العاش فيليالعا باسشى بولىپ كەلگەندە، قاراۋىندا ءتورت عانا ينستيتۋت، ءار عىلىم سالاسىنا ارنالعان جەتى عانا سەكتور بار- تۇعىن. 1945-جىلى قازاقستان عىلىم اكادەمياسىن قۇرۋ قارساڭىندا ينستيتۋتتىڭ سانى ون بىرگە جەتتى. ەندى اكادەميا قۇرۋدىڭ شارتى تولىپ تۇر دەۋگە بولادى. ءبىراق وعان جوعارعى جاقتىڭ رۇقساتى، ب ك پ(ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ بەكىمى كەرەك. قانىش يمانتاي ۇلى سول ءۇشىن ماسكەۋدە ءبىر ايداي ءجۇرىپ، ورتالىق كوميتەت پەن ك س ر و عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءمورى باسىلعان تاڭبالى قاعازدى الىپ قايتتى.

الايدا، 1945- جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلعانىنا 25 جىل تولعان تويى وتەتىن بولدى دا، اكادەميانىڭ قۇرىلۋ ءراسىمى كەلەسى جىلعا شەگەرىلدى. سونىمەن، كوپتەن كۇتكەن قازاق س س ر عىلىم اكادەمياسى 1946- جىلى ماۋسىم ايىندا قۇرىلدى. سول كۇنى جالپى جينالىستا ۇكىمەت بەكىتكەن اكادەميانىڭ تولىق مۇشەلەرى مەن كوررەسپوندەنت- مۇشەلەرىنىڭ ءتىزىمى جاريالاندى. بۇلاردىڭ جالپى قۇرامى وتىزداي ادام ەدى.

ولاردىڭ اراسىندا قازاقتان: مۇحتار اۋەزوۆ، الكەي مارعۇلان، احمەت جۇبانوۆ، ب. بەكتۇروۆ، سىمەت كەڭەسبايەۆ، ساۋرانبايەۆ، تاعى باسقالار بار ەدى. ەندى قالعان بىرنەشەۋى اكادەميانىڭ كوررەسپوندەنت- مۇشەسى بولىپ سايلانعان. كەلەسى كۇنى جاڭاعى اكادەميكتەر قاتىسقان جالپى جينالىستا قازاقستان عىلىم اكادەمياسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بولىپ، قانىش يمانتاي ۇلى ساتبايەۆ ءبىراۋىزدان سايلاندى. عۇلامانىڭ جاسى سول جىلى قىرىق جەتىگە تولعان- دى. ءبىلىمى مەن اقىل- ويى كەمەڭگەرلىككە جەتىپ، باق جۇلدىزى بارىنشا جارقىراپ جانعان شاعى ەدى.

قازاقستان عالىمدارى سوعىستىڭ اۋىر جىلدارىندا دايىنداپ، قيىن كەزەڭدە قۇرعان سول اكادەميا ەلۋ جىل بويى مىزعىماي ءومىر ءسۇردى. قازاقستان عىلىمىن دۇنيەجۇزىلىك دەڭگەيگە جەتكىزدى. ول تەك عىلىمدى قاجەت ەتپەي، اقشا ەسەپتەۋدى باستى مۇرات ەتكەن تاۋەلسىز قازاقستان وكىمەتىنىڭ تۇسىندا عانا ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتتى.

ال، ءوز تاقىرىبىمىزعا كەلسەك، سول 1946- جىل - قانىش يمانتاي ۇلى ءۇشىن تابىستار جىلى بولدى. سول جىلعى اقپان ايىنداعى سايلاۋدا ول ك س ر و جوعارعى كەڭەسىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلانسا، قاراشا ايىندا ك س ر و عىلىم اكادەمياسىنىڭ تولىق مۇشەلىگىنە ءوتتى. قانىش ساتبايەۆقا دەيىن بىردە- ءبىر شىعىس ادامى مۇنداي بيىككە كوتەرىلگەن جوق- تى.

- 6 -

قىس ارتىنان كۇن جىلىپ، كوكتەم كەلەتىنى سياقتى، سۇراپىل سوعىستان كەيىن بۇكىل ەل ارقاسىن كەڭگە سالعان، ءبىر جادىراڭقى جىلدار بولىپ ەدى. امال نە، ول زامان دا ۇزاققا بارمادى. زاڭ ۇستەمدىك ەتپەگەن ەلدە تۇراقتىلىق بولمايدى عوي. ديكتاتوردىڭ كوڭىل كۇيىنە قاراي، دۇنيە دەگەنىڭىز وزگەرىپ تۇرادى. بەيبىت كۇندەر تىم ۇزارىپ كەتسە، قۇلدار قۇتىرا باستايدى دەي مە ەكەن، ءار ون جىل سايىن باستارىنا قامشى ۇيىرەتىن ادەتى. بۇل جولى دا سولاي بولدى. قازاقتىڭ سورپا بەتىنە شىعار زيالىلارى ءۇشىن، تاعى ءبىر قارا بۇلت ءتونىپ كەلە جاتتى. باسىندا الىس كوكجيەكتەن داۋىلدى نوسەردىڭ لەبى ءبىلىنىپ، كۇركىرەگەن نايزاعاي جارقىلى كورىنىس بەرگەن. كوپ ۇزاماي دۇنيەنى استان- كەستەن ەتىپ، نوسەر ارالاس سۇراپىل داۋىلدىڭ ءوزى دە سوعىپ ءوتتى. قالا مەن دالا ۇيقى- تۇيقى بولىپ، تالاي ءۇيدىڭ شاڭىراعى ورتاسىنا ءتۇستى.

سوناۋ ءبىر اتى شۋلى 1937-جىلدان بەرى ارادا ون بەس جىلداي ۋاقىت ءوتتى عوي. وسى مەرزىم ىشىندە باياعى «الاش» قايراتكەرلەرىنىڭ، اتىلىپ- شابىلعان باسقا دا ۇلت سەركەلەرىنىڭ ورنى تولماسا دا، ورتەڭگە شىققان الشىنداي جاڭا ءبىر تولقىن جايقالىپ ءوسىپ كەلە جاتقان- دى. قازاقتىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتىندە، تاريح عىلىمىندا ىلگەرىلەپ ءوسۋ نىشانى بايقالعان. قازاقستاندا عىلىم اكادەمياسى قۇرىلىپ، عالىمدار ءار سالادا تاۋەلسىز ءوسۋ جولىنا تۇسكەن. قازاقتار اۋىلدا مىڭعىرعان مال ءوسىرىپ قانا قويماي، گەولوگ- عالىمدارى جەر استى بايلىعىن پايدالانۋدا دۇنيەجۇزىنە اتاعى شىعا باستاعان.

مىنە، وسىنى كرەملدە وتىرعان وتارشىلدار دا بايقاپ قالىپتى. « ءاي، مىنالار قايدا بارادى؟ « دەگەن عوي بىردەن سەكەم الىپ. بۇلاردى دەر كەزىندە توقتاتپاسا بولمايدى. بىلەسىڭ عوي - قازاققا ءسال- ءپال ەركىندىك بەرسەڭ نە ىستەيتىنىن. وزدەرى ءىلىم- بىلىمگە زەرەك، اسا زەردەلى حالىق كورىنەدى. «الاشوردانىڭ» ءا. بوكەيحانوۆ، ا. بايتۇرسىنوۆ، ءا. ەرمەكوۆ سەكىلدى عالىمدارى 1922-جىلى ۆ. ي. لەنيننىڭ وزىمەن تىرەسكەنى ەستەرىڭىزدە بولار. سولار ۇلى كوسەممەن ءبىلىم جارىستىرا وتىرىپ، قازاقستاننىڭ كارتاسىن بەكىتتىرىپ العان جوق پا؟ ازيانىڭ قاق ورتاسىن ويىپ تۇرىپ ورىن الدى- اۋ! جانە قانداي جەرلەر دەسەيشى! كولەمى - بەس فرانسيا سىيىپ كەتەردەي، ۇلان بايتاق، باي ولكە.. .

ابىروي بولعاندا، «الاش» قايراتكەرلەرىن دەر كەزىندە قۇرتىپ تىندىق. ايتپەگەندە، باس اساۋلىق تانىتىپ، بوي بەرمەي كەتۋى دە مۇمكىن ەدى. ەندى، مىنە، قازاق وقىعاندارى تاعى دا باس كوتەرە باستادى. مۇنداي قاتەردىڭ الدىن الماسا بولمايدى. دەمەك، تاعى ءبىر ناۋقاننىڭ كەزەگى كەلىپ تۇر. ونى «ۇلتشىلدىققا قارسى كۇرەس» دەيسىڭ بە، «تاريحي ەڭبەكتەردى ماركستىك- لەنيندىك تۇرعىدان قايتا قاراۋ» دەپ اتايسىڭ با، قاي- قايسى دا جاراپ تۇر. باسىن باستاپ بەرسەڭ، ودان ارى شولاق بەلسەندىلەردىڭ وزدەرى- اق دۇرىلدەتىپ الىپ كەتەدى. كۇرەس ادىستەرى - سول باياعىداي: ەل ىشىندە الا اۋىزدىقتى ءورشىتۋ، زيالىلاردى ءبىر- بىرىنە ايداپ سالۋ، قىسقاسى، تالانتتاردى تالانتسىزدارعا تالاتۋ.. . تالاي باس اساۋدى جۋاسىتقان وتارشىل يدەولوگتار مۇنداي ايلا- ءتاسىل جاعىنا بارىنشا ءماتتاقىم بولاتىن.. .

قازاقستاندا سوڭعى ايلاردا ءوتىپ جاتقان ساياسي سۇرگىندى وي سارابىنان وتكىزە كەلىپ، قانىش يمانتاي ۇلى وسىنداي قورىتىندىعا كەلدى.

ارينە، وتارشىل يدەولوگتار قازاقستان زيالىلارىن بىردەن باس سالعان جوق. بۇل ناۋقانعا الىستان وراعىتىپ، كوپ ساتىلى دايىندىقپەن كەلدى. ەڭ الدىمەن، «مىنە، ءبىز ءوزىمىزدى دە اياپ جاتقان جوقپىز» دەگەندى ءبىلدىرۋ ءۇشىن، «لەنينگراد» جانە «زۆەزدا» جۋرنالدارىن قاراۋىلعا الىپ، سوندا جاريالانعان زوشەنكو مەن ا. احمەتوۆا شىعارمالارىنان وتكەندى اڭساۋ سارىندارىن تاۋىپ، قاتاڭ سىن ايتقان بولاتىن. وسىعان جالعاس، ب ك پ (ب) ورتالىق كوميتەتىنىڭ «تاتارستان وبكومىنىڭ يدەولوگيالىق جۇمىستارى تۋرالى» قاۋلىسى شىعىپ، وندا «ەدىگە»، «شورا باتىر»، «قاراساي قازى» ءتارىزدى تۇرىك حالىقتارىنا ورتاق جىرلار قاتتى سىنالعان. بۇل - «سەندەر دە وسىعان قاراپ بوي تۇزەڭدەر» دەگەن بەلگى بولاتىن. مۇندايدا شەت قالاتىن قازاقستان با، مۇنداعى زيالى قاۋىم دا جاڭاعى قاۋلىلاردى تالقىلاپ، ەداۋىر اۋرەگە تۇسكەن. ءبىرىن- ءبىرى سىناپ تا ۇلگىرگەن.

سويتسە، بۇل ءجاي عانا تالقىلاۋ ەمەس، كىمنىڭ كىم ەكەنىن انىقتاۋ ءۇشىن الدىن الا جاسالعان بارلاۋ ەكەن عوي. قازاقستانعا تاستالعان ناعىز «بومبا» 1950-جىلدىڭ 26-جەلتوقسانىندا جارىلدى. «پراۆدا» گازەتىندە جاريالانعان: «قازاقستان تاريحى ماركستىك- لەنيندىك تۇرعىدان باياندالسىن» دەگەن ماقالا، شىنىندا دا، بومبادان كەم بولعان جوق. ەگەر سول «بومبا» باسقا ءبىر ەلدە جارىلسا، اينالاسىنا كوپ زيان كەلتىرمەي، سول جارىلعان جەرىن عانا ويىپ تۇسكەن بولار ەدى. ال، ءبىزدىڭ قازاقستاندا ءبارى باسقاشا.. . نەسىن ايتاسىڭ، ونسىز دا ءبىر- بىرىنە اتارعا وعى بولماي، قارسىلاسىمنان قاشان كەك الام دەپ، الاقانىنا تۇكىرىپ جۇرگەن قازەكەڭ الدى- ارتىن ويلاپ جاتپاي، قاس جاۋىنا بىردەن سويىل الا جۇگىرگەن.

ال، ت. شويىنبايەۆ، ح. ايداروۆا، ا. ياكۋنيندەردىڭ اتىنان جاريالانعان بۇل ماقالانىڭ دايىندالۋ بارىسى ءوز الدىنا ءبىر حيكايا. ول دا نەشە الۋان ساتىدان ءوتىپتى. جالپى، ماقالاعا وزەك بولعان - 1943- جىلى جارىق كورگەن «قازاق س س ر تاريحى» دەگەن كىتاپ- تۇعىن. اسىرەسە، سول كىتاپتىڭ «قازاق حالقىنىڭ كەنەسارى حان باستاعان ازاتتىق كۇرەسى» دەگەن تاراۋى. تاراۋدىڭ اۆتورى - تالانتتى جاس عالىم ەرمۇقان بەكماحانوۆ بولاتىن. بۇدان ەكى جىل بۇرىن ول وسى تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاعان، «قازاق س س ر تاريحىنىڭ» جۇرتشىلىق كوڭىلىنەن شىققانى سونشا، كىتاپ جارىق كورىسىمەن ونى قوعامدىق ورىندار مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىندى. ەگەر بۇل كىتاپ سىيلىق الاتىن بولسا، جاس عالىم بەكماحانوۆ تا لاۋرەات اتانعالى تۇر.

مىنە، وسى اراعا كەلگەندە، كىتاپ جازۋعا قاتىسپاعان ءبىر توپ تاريحشىنىڭ وزەگىنە « ءورت» كەتەدى عوي. اسىرەسە، م. اقىنجانوۆ، ت. شويىنبايەۆ، ح. ايداروۆالاردىڭ تالاعى تارس ايرىلادى. بىردەن بىلەك سىبانا ىسكە كىرىسەدى. قايتكەن كۇندە دە كىتاپقا مەملەكەتتىك سىيلىقتى الدىرماۋ كەرەك. اسىرەسە، اناۋ ءبىر بەكماحانوۆ دەگەن پالەنىڭ جولىن كەسپەسە بولمايدى. سول ويمەن الگى ادامدار الما- كەزەك ماقالا جازىپ، «قازاق س س ر تاريحىنىڭ» تۇتە- تۇتەسىن شىعاردى. وتە- موتە بەكماحانوۆ جازعان كەنەسارى جايىنداعى تاراۋعا شۇيلىگىپ، كىر- قوقىستىڭ ءبارىن سونىڭ ۇستىنە ءۇيىپ- توكتى. «ەسكىلىكتى اڭساۋ» دەدى، «حاندىقتى كوكسەۋ» دەدى، «تاريحي وقيعالار تاپتىق تۇرعىدان قارالماعان» دەدى. قويشى، ايتەۋىر، ءبارى جابىلىپ ءجۇرىپ، «قازاق س س ر تاريحىنا» مەملەكەتتىك سىيلىقتى الدىرمادى عوي. بىلەتىندەردىڭ ايتۋىنشا، بۇلار ستۋدەنت كەزدەرىنىڭ وزىندە- اق بەلسەندى بولعان كورىنەدى. 1937- جىلى ۇستازدارى سانجار اسپاندياروۆتىڭ «قازاق تاريحى» كىتابىنا جالا جاۋىپ، اقىرى ونى دا «جاپونيا شپيونى» ەتىپ شىعارسا كەرەك. دەمەك، بىرەۋدى جاردان قۇلاتۋعا ابدەن ماشىقتانعان ادامدار.. .

مىنە، وسىلار قازىرگى ناۋقان كەزىندە تاپتىرماس قارۋعا اينالعان. قازاقستان ك پ(ب) ورتالىق كوميتەتى ۇگىت- ناسيحات ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ي. حرامكوۆ پەن ماسكەۋدەن ءتىلشى بولىپ، تىڭشى بولىپ كەلىپ جۇرگەن ا. چەرنيچەنكو باستاتقان جانسىزدار جاڭاعى جالاقور تاريحشىلاردى قولدارىنا ۇستاپ، ساقا قىپ ءۇيىردى. «پراۆدا» گازەتىندە جاريالانعان «بومبا» ماقالانى سولارعا دايىنداتتى. باسىندا ولاردىڭ ءوز اتىنان جاريالاۋدى ولقىسىنىپ، باسقا ءبىر اۋزى دۋالى، سالماقتى اۆتور ىزدەگەن. ءبىراق، قالايدا، ماقالا اۆتورى قازاق بولۋى كەرەك ەدى. اۋەلدە ماقالاعا اۆتور بولۋدى قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى شاياحمەتوۆقا ۇسىنعان ەكەن. الايدا سۇڭعىلا باسشى بۇل ماقالانىڭ وزىنە ابىروي اپەرمەسىن سەزسە كەرەك، اۆتور بولۋدان ءۇزىلدى- كەسىلدى باس تارتىپتى. سونان سوڭ، امال جوق، ماقالانى جاڭاعى جالاقورلاردىڭ ءوز اتىنان جاريالاعان.

قازاقستاندا وسىنداي استىرتىن قاستاندىق ارەكەتتەر ءجۇرىپ جاتقانىن قانىش يمانتاي ۇلى سەزىپ ءجۇردى. ءبىراق ونى توقتاتۋ مۇمكىن ەمەس ەدى. ويتكەنى ناۋقاننىڭ سسەناريى ماسكەۋدە جاسالعان. ديىرمەن اينالىپ كەتتى، ەندى ول شاناعىنا تۇسكەن ءبىراز ءداندى ۇنتاقتاماي تىنبايدى.

بىلاي بايقاپ قاراسا، جان الىپ، جان بەرىسكەن تالاس- تارتىس تاريحشىلار اراسىندا عانا ەمەس، ادەبيەتشى قاۋىم اراسىندا دا ءجۇرىپ جاتىر ەكەن. وندا دا كوكپارعا تۇسكەن - كەنەسارى قوزعالىسى. بۇل قوزعالىس - قازىر دوس پەن دۇشپاندى انىقتايتىن نەگىزگى ولشەمگە اينالدى. كەزىندە ءبىر جازۋشىلار كەنەسارى جايىندا پەسا جازىپتى. تاعى بىرەۋى داستان شىعارىپتى. ادەبيەتشى عالىمدار جاعى كەنەسارى قوزعالىسى تۋرالى ماقالالار جازىپ، وقۋلىقتارعا ەنگىزىپتى.. . ەندى، مىنە، قالامگەرلەر ءبىرىن- ءبىرى كورسەتىپ، اركىم ءوز باسىن اراشالاپ قالۋ قامىندا كورىنەدى. اراعا وت تاستاۋشىلار م. اۋەزوۆ پەن س. مۇقانوۆ اراسىنداعى ەسكى داۋدى قايتا جاڭعىرتسا، وزگەلەرى دە ولاردان قالىسپاي، «كوكپارعا» بەل شەشە كىرىسىپ كەتىپتى. ءابدىلدا تاجىبايەۆ پەن قاليجان بەكحوجين، ەسماعامبەت ىسمايلوۆ پەن قاجىم جۇماليەۆ، اۋەزوۆ پەن مۇسىرەپوۆ.. . جاق- جاق بولىپ، قيان- كەسكى تارتىسقا ءتۇسىپتى.

رەجيسسۋراسى ماسكەۋدە جاسالعان ناۋقانعا كەرەگىنىڭ ءوزى دە وسى بولاتىن. نە ورتالىق كوميتەتتەن، نە رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنەن باسۋ ايتقان ءبىر پەندە بولساشى! ءارقايسىسىن ءۇريت- سوقتاپ، ءبىر- بىرىنە قايراپ سالدى دا، قىزىعىنا قاراپ وتىردى. سىرتتان جاۋ كەلگەن جوق، ءبىرىن- ءبىرى اشكەرەلەگەن دە - قالامگەرلەردىڭ وزدەرى. «بالەنبايلاردى ورتامىزدان الاستايىق» دەپ ۇكىم شىعارعان دا - وزدەرى.

ناتيجەسى نە بولدى دەيسىز عوي؟ باياعىدا ءبىر وتىرىكشى: «ەكى جىلان ارباسىپ تۇر ەكەن. ءبىر ۋاقىتتا قاراسام، ەكەۋى دە ورنىندا جوق. سويتسەم، جىلاندار ءبىرىن- ءبىرى جۇتىپ قويعان ەكەن» دەپتى عوي. مۇندا دا سونىڭ كەرى كەلدى. ءبىرتالايى پارتيادان شىعىپ، قىزمەتى تومەندەدى. ءبىرازى بۇرىن العان اتاق- دارەجەسىنەن ايرىلدى. تاريحشى بەكماحانوۆ، سۇلەيمەنوۆتار قاتارىندا، ادەبيەتشى ق. جۇماليەۆ، ە. ىسمايىلوۆ، ق. مۇحامەتحانوۆتار 25 جىلعا كەسىلىپ، «يتجەككەنگە» ايدالىپ كەتتى. اكادەميك ا. جۇبانوۆ، م. پ. رۋساكوۆ، ق. جۇماليەۆتار اكادەميا مۇشەلىگىنەن شىعارىلدى.

بىلاي قاراساڭ، وسىلاردىڭ بۇلدىرگەن ەشتەڭەسى دە جوق، ءارقايسىسى ءوز سالاسىندا تابىستى جۇمىس اتقارىپ جۇرگەن ادامدار بولاتىن. وسىلاردى وقىتىپ، تاربيەلەپ، قاتارعا قوسۋعا كەڭەس وكىمەتىنىڭ كوپ قارجىسى جۇمسالدى عوي. ونسىز دا جەتىسپەي جاتقان ءوز كادرلارىن قۇرتقاننان كىم نە پايدا تاپتى؟ تەڭىزدەگى كەيبىر جىرتقىش بالىقتار ءوز شاباعىن ءوزى جۇتادى دەۋشى ەدى، مىناۋ دا سونىڭ كەرى. اينالىپ كەلگەندە ويلايتىندارى - قالايدا ءتۇبى شيكى وتارشىل وكىمەتتى ۇستاپ تۇرۋ.

- 7-

«حالىق جاۋلارى» مەن «ۇلتشىلداردى» ىزدەۋ گۋمانيتارلىق سالامەن شەكتەلمەي، اقىرىن اياڭداپ، جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنا دا كەلىپ جەتتى- اۋ! مۇنداعى العاشقى تارتىس اكادەميك ن. ۆ. پاۆلوۆ باسقاراتىن بيولوگيا مەن مەديتسينا سالاسىنان شىقتى. سويتسە، بۇكىلوداقتىق بوتانيكتەر اراسىنا دا جىك تۇسكەن ەكەن. وتكەن جىلى ۆاسحنيل- دىڭ كەزەكتى سەسسياسىندا اكادەميك ت. د. لىسەنكو ەجەلگى گەنەتيكا ءىلىمىن جوققا شىعارىپ، ونىڭ ورنىنا ءوزى ويلاپ تاپقان «ميچۋريندىك بيولوگيا ءىلىمىن» ۇسىنعان- دى. بۇل ءىلىم كەزىندە ستاليننىڭ قولداۋىنا يە بولعان. ەندى، مىنە، سەن دە سول ءىلىمدى قولداۋىڭ كەرەك. ال ونى قولداماساڭ، بارار جەرىڭ بەلگىلى، «حالىق جاۋى» بولىپ كەتە باراسىڭ.

ال اكادەميك پاۆلوۆ لىسەنكو ىلىمىنە ءتىس- تىرناعىمەن قارسى. وسىنى پايدالانعان سول ينستيتۋتتاعى كەيبىر بەلسەندىلەر اكادەميكتى ءبىراز «حانتالاپايعا» سالعان كورىنەدى. كورىنگەننەن ءسوز ەستىپ، جۇيكەسى ابدەن جۇقارعان عۇلاما ءبىر كۇنى اكادەميا پرەزيدەنتى قانىش ساتبايەۆقا ارىز جازىپ كەلىپ تۇر. ارىزدا ءوزىن ينستيتۋت ديرەكتورلىعىنان بوساتۋدى سۇرايدى. «مۇنداي كورىنگەن بي بولىپ، عىلىمعا قارسى جالعان ۇران كوتەرەتىن جەردە بۇدان ارى قالۋعا بولماس. سوندىقتان مەنى ديرەكتورلىقتان دا، ءتورالقا مۇشەلىگىنەن دە بوساتۋدى وتىنەم» دەپ قولقالاپ تۇرىپ الدى.. . پاۆلوۆ سياقتى اسا كورنەكتى بيولوگتى جوعالتۋ - اكادەميانىڭ ءبىر قابىرعاسىن قۇلاتۋمەن بىردەي. سوندىقتان دا قانىش يمانتاي ۇلى پاۆلوۆقا قاراتىلعان سوققىنى وزىنە قابىلداپ، اكادەميكتى قىزمەتتە قالۋعا زورعا كوندىردى.

ساتبايەۆتىڭ ءوز باسى ۇزاق جىل جەزقازعاندا كەن قوپارىپ، مىس بالقىتىپ، قوعامنان وڭاشا ءجۇردى عوي. الماتىعا كەلگەنى - سوڭعى ون جىلدىڭ اينالاسى. گەولوگيانىڭ قىرى مەن سىرىن شەنەۋنىكتەر تۇسىنە بەرمەيدى. بالكىم، جەر قويناۋىن تەكسەرەتىن بۇل سالا پالە- جالادان قاعىس قالار دەپ ويلاعان. ولاي بولمادى. پالە قۋعاندار جەردىڭ ءۇستىن جايلاپ بولىپ، ەندى استىنا ءتۇسىپتى. نە قىلمىس جاساعانى بەلگىسىز، ساتبايەۆتىڭ ارىپتەس دوسى، ارقادا قاراعايلى، كەنتوبە، قايراقتى كەندەرىن اشقان، قوڭىرات- بالقاش كەنىشىن ىسكە قوسقان، ەڭبەك قىزىل تۋ جانە وتان سوعىسى وردەندەرىنىڭ يەگەرى، اكادەميك م. پ. رۋساكوۆتى ىسساپارمەن لەنينگرادقا بارعان كەزىندە تۇتقىنداپتى.

وزدەرىنىڭ تۋماسى، ورىس عالىمىن اياماعان ك گ ب قازاقتى اياسىن با، دەمەك اكادەميا پرەزيدەنتى قانىش يمانتاي ۇلىنا دا تۇزاق قۇرىلدى دەگەن ءسوز. بالكىم، ساتبايەۆتى قولعا ءتۇسىرۋ ءۇشىن رۋساكوۆتى ادەيى قۇرباندىققا شالىپ وتىرعان شىعار. سوعان قاراماستان قانىش يمانتاي ۇلى رۋساكوۆتى اقتاپ الماق بولىپ، ماسكەۋگە دەيىن باردى. ءبىراق قولىنان ەشتەڭە كەلمەدى. رۋساكوۆتى بوساتۋ بىلاي تۇرسىن، «سوۆەت وداعىنا قاستاندىق جاساماق بولعان حالىق جاۋىنىڭ سوڭىندا نەعىپ ءجۇرسىز» دەپ قانىشتىڭ ءوزىن ءبىراز اۋرەلەدى.

اقىرى «قاۋپىڭ نەدەن بولسا، اجالىڭ سودان» دەگەندەي، كوپ ۇزاماي ساتبايەۆتىڭ ءوز باسىنا دا بۇلت ۇيىرىلە باستادى. گەولوگ عالىمداردى شەتىنەن تەرگەپ، مۇنىڭ ۇستىنەن ماتەريال جيناي باستاپتى. ءبىر كۇنى كەشكى اپاق- ساپاقتا قارت اكادەميك نيكولاي گريگوريەۆيچ كاسسين كەلدى بۇلاردىڭ ۇيىنە. وزىندە ءوڭ- ءتۇس جوق، اياعىن تالتىرەكتەي باسىپ، ارەڭ كىردى ەسىكتەن. قازاقتىڭ جەر قىرتىسىنىڭ گەولوگيالىق كارتاسىن جاساۋشى ۇلكەن عالىم. سول ءۇشىن ك س ر و مەملەكەتتىك سىيلىعىن العان.. .

سويتسە، ماسكەۋدەن كەلگەن مەملەكەتتىك كوميسسيا بۇل كىسىنى دە قاتتى قىسىپ، تەرگەۋگە الىپتى. «ساتبايەۆتىڭ قارساقباي مەن اتاسۋ تەمىر كەندەرىن بارلاۋدى قاساقانا كەشەۋىلدەتىپ، مەملەكەتكە زيانكەستىك جاساعانى راس پا؟ - دەپ سۇرايتىن كورىنەدى. كاسسين «بۇل جالعان» دەپ جاۋاپ بەرەدى، ارينە. «وندا، بۇل ىسكە ايعاق بولاتىن تاعى كىم بار؟ سونى ايتىڭىز!» دەپ ودان ارى قىساتىن كورىنەدى.

- ال مەن مۇنداي پىسىقتىققا قالاي بارام؟ جاسىمدا ايتپاعان وتىرىكتى قارتايعاندا قالاي ايتام؟ مەن بىلەتىن ءبىر عانا ساتبايەۆ بار. ول - ءجاي، قاتارداعى گەولوگ ەمەس، ءدانىشپان كەن ىزدەۋشى! - دەيدى كاسسين اۋىزى سويلەۋگە ارەڭ كەلىپ.

كاسسيننىڭ قان قىسىمى كوتەرىلىپ تۇرعان سياقتى. ءۇي يەلەرى وعان ىستىق شاي بەرىپ، كوڭىلىن ورنىقتىرۋعا تىرىستى. ول جاعدايى ءبىراز جاقسارعان سوڭ جاقىن جەردەگى ۇيىنە قايتىپ كەتكەن. ەرتەڭىندە ونى تاعى شاقىرىپ تەرگەگەن بە، ىلە- شالا اۋرۋحاناعا ءتۇسىپتى. كوپ ۇزاماي جارىق دۇنيەمەن مۇلدە قوشتاستى.

ءبىرازعا دەيىن الىستان وراعىتىپ، جاسىرىن جايىلعان تور اقىرى جارىققا شىقتى. ماسكەۋدەن جىبەرىلگەن مەملەكەتتىك كوميسسيا ەندى تىكەلەي ساتبايەۆتىڭ ءوزىن تەرگەي باستادى. الدىن الا قاعازعا ءتۇرتىپ، دايىنداپ اكەلگەن سۇراقتارى بار. ماسكەۋلىكتەر بىلە بەرمەيتىن وسىنداعى قازاق جانسىزدارى ءتىمتىنىپ ءجۇرىپ تاۋىپ بەرگەن پالەلى سۇراقتار:

- ءسىز ءبيدىڭ بالاسى، قاجىنىڭ نەمەرەسى كورىنەسىز. ءبىراق پارتياعا وتەردە تەگىڭىزدى جاسىرىپ، وسىنىڭ ءبىرىن ايتپاعانسىز. نەگە ولاي؟ - دەيدى قانداۋىرداي قادالىپ.

- تەكسەرىپ كورىڭىزدەر: مەن ءومىربايانىمدا ەشتەڭەنى جاسىرعان ەمەسپىن. مەنىڭ اتا- تەگىم پارتياعا وتەردەگى ارىزىمدا دا انىق جازىلعان، - دەيدى قانىش يمانتاي ۇلى.

ءبىراق وعان ءمان بەرىپ، انىقتاپ جاتقان ەشكىم جوق. سەنىڭ شىن ءسوزىڭدى دە وتىرىككە بالاپ، اققا قارانى جاپسىرا بەرەدى. وسىلاردىڭ توركىن- تەگىن جاقسى بىلەتىن قانىش اۋەلدەن- اق كوممۋنيست بولۋعا قۇشتار ەمەس- ءتى. جەزقازعاندا باس بارلاۋشى بولىپ جۇرگەن كەزىندە دە، سونداعى باستاۋىش پارتيا ۇيىمى مۇنى مۇشەلىككە الۋعا قۇلشىنعان- دى. سوندا دا قانىش ءوزىنىڭ اتا- تەگىن ايتىپ، مۇشەلىكتەن باس تارتقان. قانىشتىڭ ءبيدىڭ بالاسى، قاجىنىڭ نەمەرەسى ەكەنىن بىلگەن سوڭ، ونداعى بەلسەندىلەر دە باستاپقى بەتتەرىنەن قايتىپ، قولقالاۋدى قويعان.

كوردىڭىز بە، بۇلاردىڭ قاتارىنا بايدىڭ تۇقىمى، ءبيدىڭ بالاسى، جالپى تەكتى كىسى وتە المايدى. دەمەك، بالشابەكتەر پارتياسىنىڭ كىمدەردەن قۇرالعانىن وسىدان- اق بىلە بەرىڭىز. كوپشىلىگى - كەدەي- كەپشىك، ۋىزىندا جارىماعان ۇرى- قارى، وزگەنىڭ بايلىعىن دا، ءبىلىم- قابىلەتىن دە كورە المايتىن، قولىنا تۇسسە وزىنەن ارتىقتى قورلاعىسى كەلىپ تۇراتىن كەكشىل توبىرلار.

قانىش پارتيا مۇشەلىگىنە 1944- جىلى، قىرىق بەس جاسىندا ءوتتى. وندا دا وتەيىن دەپ ءوتىپ پە، اكادەميا پرەزيدەنتى مىندەتتى تۇردە كوممۋنيست بولۋعا ءتيىس دەپ، زورلاپ وتكىزگەن. «مەنىڭ تەگىم جات، سەندەردىڭ شارتتارىڭا تولمايدى» دەگەنىنە قاراعان جوق. قاجەت كەزىندە ءوز ۇستانىمدارىن بەلىنەن باسا سالعان. ەندىگى ىستەپ وتىرعاندارى - مىناۋ! قانىش، بەينە بۇلاردىڭ پارتياسىنا ۇرلانىپ وتكەن جات پيعىلدى بىرەۋ سياقتى.

- ءسىز كەزىندە «الاش» پارتياسىنا مۇشە بولىپسىز عوي. دەمەك، ۇلتشىلدىق دەرتىمەن جاس كەزىڭدە- اق اۋىرا باستاعانسىز.. . سولاي عوي؟

- جوق، بۇل دا جاڭساق پىكىر، - دەيدى قانىش بىردەن تويتارىس بەرىپ. - جاڭساق بولاتىنى، 1917- جىلى «الاش» پارتياسى قۇرىلعاندا، مەن سەمەيدەگى سەميناريادا وقىپ جۇرگەن ون سەگىزدەگى جاسوسپىرىم بالامىن. جانە سول جىلى وكپەمە سۋىق تيگىزىپ، ەمدەلۋ ءۇشىن قىرعا شىعىپ كەتكەنمىن. ءتىپتى «الاشپەن» ارالاساتىنداي مۇمكىندىگىم بولعان جوق.

ءبىراق مۇنى دا تىڭداپ جاتقان كىسى جوق. ايتقان ءسوزىڭ جەلگە ۇشقانمەن بىردەي. سەنى تىڭداعان بولىپ وتىرادى دا، تۇك بولماعانداي كەلەسى سۇراققا كوشە سالادى. وسىنداعى باقكۇندەس بەلسەندىلەردىڭ اتسالىسۋىمەن، ورتالىق كوميتەتتىڭ ۇگىت- ناسيحات بولىمىندەگى يۆان حرامكوۆ جاساپ بەرگەن سسەناريدىڭ سيقى وسى تارىزدەس.

- ءسىز ءوزىڭىز ۇلتشىل بولماساڭىز، اكادەميانىڭ ينستيتۋتتارىنا كىلەڭ پارتيا ساياساتىنا قارسى ۇلتشىلداردى قالاي جيناپ العانسىز؟ ماسەلەن، ە. بەكماحانوۆ، ب. سۇلەيمەنوۆ، ق. جۇماليەۆ، ە. ىسمايىلوۆ سياقتىلار.. . ودان قالا بەرسە، اكادەمياعا كىلەڭ ءوزىڭىزدىڭ جەرلەستەرىڭىزدى جينايتىن كورىنەسىز.. .

- جاڭاعى سىزدەر اتاعان ادامدار - اكادەمياعا مەن كەلمەي تۇرىپ، جۇمىس باستاعان عالىمدار. ءارقايسىسىنىڭ تاريح پەن ادەبيەتتە ءوز زەرتتەۋ وبەكتىلەرى بار. «ۇلتشىل» دەگەندە، ولار بارىنە ورتاق ءبىر عانا ماسەلەدە قاتەلەسىپ وتىر. ءبارىن سۇرىندىرگەن - 19- عاسىرداعى كەنەسارى قوزعالىسى.. . ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە پاتريوتتىق رۋحتى وياتۋ ءۇشىن، بۇرىنعى وتكەن باتىرلاردىڭ ارۋاعىن كوتەرۋ كەرەك بولدى. 1942- جىلعى ورتالىق كوميتەتتىڭ مايدانداعى سوۆەت جاۋىنگەرلەرىنە قاراتقان ۇندەۋىندە: «سىزدەردى يساتاي مەن ماحامبەتتىڭ، كەنەسارى مەن ناۋرىزبايدىڭ ارۋاعى قولداسىن» دەگەن سوزدەر بار. ال بىزدەگى اقىن- جازۋشىلار مەن تاريحشىلار وسى ۇرانعا ءوز تاراپىنان ءۇن قوستى، - دەدى ساتبايەۆ تەرگەۋشىلەردىڭ جاپسىرعان كىنالارىن كەرى قاعىپ.

- ال «جەرلەستەرىڭدى اكادەمياعا جيناپسىڭ» دەگەنگە ايتارىم: ول ايتىپ وتىرعاندارىڭىز - الكەي مارعۇلان، شافيح شوكين، ءا. ب. بەكتۇروۆ سياقتى اكادەميكتەر شىعار. ءاسىلى، بۇلار دا - اكادەمياعا مەنەن بۇرىن كەلگەندەر. جانە بۇلاردىڭ ەڭبەكتەرىنسىز بۇل كۇندە اكادەميانى كوزگە ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس.

ايتەۋىر حاتتامادا جازىلىپ قالسىن دەمەسەڭىز، بۇل سوزدەردى دە كوڭىل قويىپ تىڭداپ وتىرعان ەشكىم جوق. تەرگەدىك، تەكسەردىك، انىقتادىق دەگەن اتى عانا.. .

- ۇلتشىل، تاريحتى تەرىس ءتۇسىندىرۋشى بەكماحانوۆ ءسىزدىڭ ايرىقشا قولداۋىڭىزعا يە بولىپتى. ءسىز ونى ماسكەۋگە ارنايى جىبەرىپ، كەنەسارى قوزعالىسى تاقىرىبىنا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعاتىپسىز.. .

- ءيا، بەكماحانوۆ - بىزدەگى ەڭ جاس، ءارى كوپ ىزدەنەتىن تالانتتى تاريحشى. ول ماسكەۋدە ديسسەرتاتسيا قورعاپ، نەبارى وتىز ءبىر جاسىندا عىلىم دوكتورى بولدى، - دەدى قانىش يمانتاي ۇلى بۇل سۇراققا ءتىپتى سۇيسىنە جاۋاپ بەرىپ. - ايتپاقشى، ول - ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدا تاريحشىلاردان شىققان جالعىز عىلىم دوكتورى. ال ونىڭ ديسسەرتاتسيانى قالاي قورعاعانىن ماسكەۋدەگى عالىمداردان سۇراعانىڭىز ءجون شىعار.

- سونىمەن، ءسىز وزىڭىزگە تاعىلعان ايىپتىڭ بىردە- ءبىرىن مويىندامايتىن بولدىڭىز عوي؟ سولاي ما؟ - دەپ قادالدى ازاماتشا كيىنگەن ك گ ب- نىڭ شەگىر كوز مايورى.

- بۇل جەردە نەنىڭ - مويىنداۋ، نەنىڭ - مويىنداماۋ ەكەنىن سىزدەر اجىراتا جاتارسىزدار. مەن تازا پاكتىلەردى عانا ايتىپ وتىرمىن، - دەدى قانىش قىسقا قايىرىپ.

- جارايدى، وندا ءبىز دە پاكتىگە جۇگىنىپ كورەيىك، - دەدى مايور كەكەتە ەزۋ تارتىپ. - ءسىز وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن «ەدىگە تۋرالى جىردى» قايتا باستىرىپ قانا قويماي، وعان العىءسوز جازىپ، جەر- كوككە سيدىرماي ماقتاپسىز.. . مۇنى نە دەيمىز؟ وسىدان كەيىن دە ءسىزدى ۇلتشىلدىقتان ادا دەيمىز بە؟

- ءيا، مەن بۇل جىردىڭ ءارتۇرلى نۇسقاسىن بىرىكتىرىپ، بۇدان شيرەك عاسىر بۇرىن قايتا باستىرعانىم راس، - دەدى قانىش بىردەن كەلىسىپ. - مەن ول جىردى العاشىندا شوقاننىڭ جازبالارىنان تاپتىم. ءۋاليحانوۆ جىردىڭ كوركەمدىك كەستەسىنە جوعارى باعا بەرگەن. مەن ءۇشىن شوقاننان بيىك بەدەل جوق.. . ال، سىزدەر قازاقستان رەسەيگە قوسىلماس بۇرىنعى، سوناۋ 15- عاسىر وقيعاسىنان قانداي «ۇلتشىلدىق» تاۋىپ وتىرعاندارىڭىزدى تۇسىنبەدىم.

سونىمەن، نە كەرەك، وسىنداي ونان- مۇنان قۇراعان، ەشقانداي قيسىنعا، لوگيكاعا سيمايتىن ءباتۋاسىز تەرگەۋ الدەنەشە اپتاعا سوزىلدى. عالىمداردىڭ عىلىمي جۇمىستارى قالدى جايىنا، كۇندە تەرگەۋ، كۇندە تالقى. نە قىلاسىڭ، بۇل ناۋقاندا جوعارىدان باستالىپ، تومەندە تۇيىسكەن ەكى مۇددە ويداعىداي توعىسىپ- اق تۇر. ياعني ۇلتتىڭ قايماعىن قالقىپ، بەتكە ۇستار زيالىسىن جانىشتاپ الاتىن وتارشىلدىق مۇددە مەن مۇندايدا ءوز جاقسىلارىن قاسقىرشا تالايتىن قازاقى پەندەشىلىك. ەكىنشى سوزبەن ايتقاندا، تالانتتى ادامدى تالانتسىزدارعا تالاتۋ، ءبىلىمدى كىسىنى نادانداردىڭ تابانىنا سالىپ بەرۋ. نەسىن ايتاسىڭ، كۇنى كەشە عانا ءوزى جۇمىسقا العان كىشى عىلىمي قىزمەتكەر قازىر اكادەميا پرەزيدەنتى قانىش ساتبايەۆقا ساۋساعىن بەزەپ، «ءاي، قانىش» دەپ سويلەيتىن بولدى- اۋ! ەسسىز بايقۇستار سوندا اياقاستىنان اكادەميكتەرمەن تەڭەلىپ كەتتىم دەپ ويلاي ما ەكەن؟ تەڭەلگەنىڭىز نە، قازىر ولار وزدەرىن ساتبايەۆتان ارتىق ساناپ ءجۇر.. .

(جالعاسى بار)

«جۇلدىز» جۇرنالى (2015- جىل)
قابدەش جۇمادىلوۆ، حالىق جازۋشىسى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى