349 ادام ءولىمى: الەمدەگى ەڭ ءىرى اۋە اپاتىنىڭ ءبىرىن قازاقستاندىق ۇشقىشتار قالاي جاساعان؟
دەليدىڭ اسپانى 1996 -جىلى 12-قاراشادا قويۋ تۇتىنگە وراندى. ميلليونداعان حالىق مەكەن ەتكەن قالا دۇرلىكتى. وقىس وقيعا دەليدىڭ وزىندە ەمەس، 100 شاقىرىم جەردەگى چارحي دادري قالاسىنا جاقىن اۋىلدا ورىن العان ەدى. ديۆالي مەرەكەسى اياقتالىپ، ءۇندىستاندىقتار قالىپتى جۇمىس كۇنىنە كوشكەن. وتشاشۋلار اياقتالعان. ەندەشە اسپانداعى قىزىل جارىقتىڭ سىرى نەدە؟ قازاقستاندىق ۇشقىشتار قاتىسقان الەم تاريحىنداعى ەڭ ءىرى ۇشاق اپاتتارىنىڭ ءبىرى تۋرالى Bugin.kz باياندايدى.
ميلليونداعان تۇرعىنى بار قالانىڭ كوگىنەن اەروپورتقا قونۋعا تەك ءبىر ءدالىز قولدانىلاتىن. ديسپەتچەر ۇشىپ-قوناتىن ۇشاقتاردى بيىكتىك بويىنشا ءبولىپ، اپاتقا ۇشىراماۋىن قاداعالاپ وتىراتىن. كاپيتان حاليد ءال-شۋبايلي باسقارعان دەلي-جيددا 763 رەيسىنىڭ بورتىندا ساۋد ارابياسىنا جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن ۇشقان ۇندىلىك جۇمىسشىلار مەن مۇنايشىلار بولعان.
سول كۇنى كەشكە 44 جاستاعى الەكساندر چەرەپانوۆتىڭ باسقارۋىمەن قازاقستاننان شىمكەنت- دەلي باعىتىندا يل-76 تد جۇك ۇشاعى ۇشىپ بارا جاتقان. UN-76435 مەملەكەتتىك ءنومىرى بار تاسىمالداۋشى Air Kazakhstan اۋە كومپانياسىنا تيەسىلى ەدى. ونىڭ بورتىندا 10 ەكيپاج مۇشەسى مەن 27 جولاۋشى، ناقتىراق رەسەي مەن قىرعىزستان ازاماتتارى بولعان.
جەرگىلىكتى ۋاقىت بويىنشا ساعات 18:40 تا دەليدەن ۇشىپ شىققان ساۋد ارابياسىنىڭ ۇشاعى مەن 15 مينۋتتان كەيىن قونۋعا دايىندالىپ جاتقان قازاقستاندىق ۇشاق قاراما-قارسى باعىتتا ءوتۋى كەرەك ەدى. ساۋد ارابياسىنىڭ ۇشاعى تومەنىرەك (4200 م)، قازاقستان ۇشاعى بيىگىرەك (4500 م) ۇشۋى كەرەك بولعان.
ەكى ۇشاققا دا داتتا ەسىمدى ۇندىلىك اۋە ديسپەتچەرى كوماندا بەرگەن. ەكى جاقپەن دە بايلانىس ساقتالادى. ال ديسپەتچەرلەر ءبارىن دۇرىس ايتقاندىقتان، ەكى ۇشاق تا ءساتتى وتەتىنىنە سەنىمدى بولادى. سوندىقتان داتتا مونيتورىنداعى ەكى جاسىل بەلگى قوسىلىپ، ەكراننان جوعالىپ كەتكەندە، شوشىپ كەتەدى.
ءبىراز ۋاقىت داتتا ۇشقىشتارمەن بايلانىسۋعا تىرىسادى. جاۋاپ جوق... كوپ ۇزاماي امەريكالىق Lockheed C-141 Starlifter اسكەري ۇشاعىنىڭ كومانديرى كاپيتان تيموتي پلەيس بايلانىسقا شىعادى. ول اسپاننان شارپىعان جالىندى بايقاعانىن حابارلايدى.
يل-76 ۇشاعىنىڭ قۇيرىعى ساۋديالىق لاينەردىڭ سول قاناتىنا ءتيىپ كەتكەن. سودان كەيىن ەكى ۇشاق تا اسپاننان جەرگە قۇلاي باستاعان.
«مەن بۇل جارقىلدى ۇلكەن گاز جارىلىسى سياقتى كوردىم»، - دەپ ەسكە الادى سول ساتكە كۋا بولعان وتستاۆكاداعى اسكەري قىزمەتكەر ماحەندرا سينگح.
ديسپەتچەر سوڭعى ديالوگتا قازاقستاندىق ۇشقىشتارمەن سويلەسكەن:
- ۇشاقتى 15 مىڭ فۋت بيىكتىكتە ۇستاڭىز. ساۋد ارابياسىنىڭ Boeing 747 ۇشاعى سىزگە 14 ميل قاشىقتىقتا كەلە جاتىر.
- قانشا ميل؟
- قازىر 14 ميل. بيىكتىگى 14 مىڭ فۋت.
ءبىر مينۋتتان كەيىن ەكى بەلگى دە مونيتور ەكراندارىنان جوعالىپ كەتكەن.
ءۇندىستاندىق كونتروللەرلەر بۇرىنعى كەڭەس وداعىنان كەلگەن ۇشقىشتار مەتريكالىق جۇيەنى قولدانۋعا ۇيرەنگەندىكتەن، كەيدە بيىكتىك پەن قاشىقتىقتى قاتە ەسەپتەيتىنىنە ءجيى شاعىمدانعان.
دەلي اۋەجايىنىڭ رادارلارى ۇشاقتىڭ بيىكتىگىن كورسەتپەيدى. سوندىقتان ديسپەتچەر ەكى جاقتىڭ نۇكتەلەرىنىڭ قيىلىسۋىن كورگەندە، ۇشاقتار قاۋىپسىز قاشىقتىقتا ءوتۋى كەرەك بولعاندىقتان، ولار ءارتۇرلى باعىتتا قوزعالا بەرەدى دەپ كۇتكەن. ۇشاقتار دەليدەن 75 شاقىرىم جەردە اپاتقا ۇشىراعان. وقيعا ورىنىنا جەدەل جاردەم جەتكەندە، التى ادام ءتىرى بولعان. وكىنىشكە قاراي ولار كوپ ۇزاماي العان جاراقاتتارىنىڭ سالدارىنان كوز جۇمادى. ناتيجەسىندە ەكى ۇشاقتاعى 349 ادام قازا تابادى. بۇل - قازىرگى ۋاقىتتا اۆياتسيا تاريحىنداعى اۋەدەگى قاقتىعىستان ادام ءولىمى بويىنشا كوش باستاپ تۇرعان اپات.
تەرگەۋ كوميسسياسى «قارا جاشىكتەردى» دەكودتاۋ ارقاسىندا نە بولعانىن انىقتاعان. يل-76 ديسپەتچەرى كورسەتكەن بيىكتىكتەن تومەن ءتۇسىپ، قارسى باعىتتا ۇشىپ كەلە جاتقان Boeing 747 ۇشاعىمەن ءبىر دەڭگەيدە قالىپ قويعان. سوعىسۋ الدىندا كاپيتان ەكىنشى ۇشقىشتان ولاردىڭ قانداي بيىكتىكتە ۇشاتىنىن سۇرايدى. سويتسە، قازاقستاندىق ۇشقىشتار ديسپەتچەردىڭ كومانداسىن تۇسىنبەگەن بولىپ شىعادى. ءتىپتى، ۇشقىشتار اعىلشىن ءتىلىن ناشار بىلگەن بولۋى مۇمكىن دەگەن دە نۇسقا بار. ۇشۋ وپەراتورى ۇشاقتىڭ سوققىعا بىرنەشە سەكۋند قالعاندا قاتە ۇشۋ دەڭگەيىندە ەكەنىن انىقتاپ، كاپيتاننان كوتەرىلۋىن سۇرايدى. ۇشاق كوتەرىلە باستاعان بويدا ەكى ۇشاق ءبىر- بىرىمەن سوعىسادى.
تاعى ءبىر دەرەكتەردە اپاتقا باسقا دا جاعدايلار اسەر ەتكەن دەلىنەدى. مىسالى دەلي اۋەجايىندا ديسپەتچەرلەرگە ۇشاقتاردىڭ ترانسپوندەر سيگنالدارىن وقۋ ارقىلى بيىكتىگى تۋرالى اقپارات بەرەتىن قوسالقى رادار بولماعان. سونىمەن قاتار دەلي اۋەجايىندا ازاماتتىق ۇشاقتاردىڭ ۇشىپ شىعۋى مەن كەلۋى ءۇشىن ءبىر عانا ءدالىز بولدى. ويتكەنى اۋە كەڭىستىگىنىڭ كوپ بولىگىن ءۇندىستان اۋە كۇشتەرى باسىپ العان ەدى. ەكى ۇشاقتا دا جول قوزعالىسى تۋرالى ەسكەرتۋ جۇيەسى (TCAS) بولماعانى انىقتالدى.
تەرگەۋ ناتيجەسىندە دەلي اينالاسىنداعى اۋە قوزعالىسى پروتسەدۋرالارىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋ جانە اۋەجاي ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋ بويىنشا ەسكەرتۋ بەرىلەدى. قازاقستان ەكيپاجىنىڭ كومانديرى الەكساندر چەرەپانوۆ 10 مىڭ ساعات اۋەدە بولعان، دەليگە بىرنەشە رەت رەيس جاساعان تاجىريبەلى مامان بولعان. ول سوڭعى ساپارىنان ءسال بۇرىن عانا اعىلشىن ءتىلى سىناعىنان ءساتتى وتكەن ەكەن. بۇل ىستە قازاقستان ۇشقىشتارى قاتە جىبەردى دەگەن قورىتىندى جاسالادى.
اپاتتان كەيىن مايىتتەردىڭ ۇشتەن ءبىرىنىڭ جەكە باسى انىقتالماعان. وقيعا ورنىنا جاقىن ماڭداعى ءۇندى اۋىلدارىنىڭ تۇرعىندارى مايىتتەرگە تيەسىلى زاتتاردى تاسىپ اكەتەدى.
بۇل اپاتتان سوڭ Kazakhstan Airlines اۋە كومپانياسى جۇمىس ىستەۋىن توقتاتادى.
