تاۋەلسىزدىككە 30 جىل: ەلىمىزدەگى تۇڭعىش قازاق مەكتەپ-گيمنازياسى اقتوبەدە اشىلعان
مەكتەپ تاريحى
تەك قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ- گيمنازيا ءوڭىر ءۇشىن ەمەس، كۇللى قازاق ەلى ءۇشىن ماڭىزدى بولدى. ۇلتتىق رۋح قايتا ويانعانداي. تاريحي دەرەكتەرگە جۇگىنسەك، 1990 -جىل اقتوبە وبلىستىق حالىقتىق ءبىلىم بەرۋ باسقارماسىنىڭ قاۋلىسى شىقتى. وندا 1-11 كلاسس وقۋشىلارىنا قازاق تىلىندە ءدارىس بەرۋ، شتاتتىق كەستەنى قۇرۋ، بەكىتۋ تاپسىرىلعان. بۇل ءبىلىم ورداسىندا ماسكەۋدەگى №315-مەكتەپ گيمنازياسىنىڭ ادىستەمەسى نەگىزگە الىندى. بالالار ساباق وقىپ، كەيىن ءتۇرلى ۇيىرمەلەرگە قاتىستى. ءسويتىپ ءبىلىم مەن تاربيە قاتار ءجۇردى.
1991 -جىلى اقتوبە قالالىق حالىقتىق دەپۋتاتتار كەڭەسى دە بۇل جۇمىستان تىس قالمادى. مۇندا جىل سايىن 60 مىڭ رۋبل بولۋگە، ءسويتىپ ماتەريالدىق- تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋعا تاپسىرما بەرىلدى. مەكتەپ- عيمنازيانىڭ ناجيجەلى جۇمىسىنا اقتوبە پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى دا ۇلەس قوستى. سول كەزدەگى مەكتەپ- گيمنازيا ديرەكتورى ماريا قۇرمانعاليەۆا «التىن ۇرپاق» تاۋەلسىز ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى ج. ن. ازيزحانوۆقا حات جولداپ، №32-مەكتەپ- گيمنازيانى مۇشەلىككە قابىلداۋدى سۇرادى.
بۇل مالىمەتتەردىڭ بارلىعى مەكتەپتەگى مۇراجايدا ساقتاۋلى تۇر. سونىمەن بىرگە №1-سەرتيفيكات تا مۇراجاي قابىرعاسىندا ءىلۋلى. وندا: «وسى سەرتيفيكات №32-مەكتەپ- گيمنازياسىنىڭ ءبىلىم جانە تاربيە ساپاسى مەن دەڭگەيىنە كەپىلدىك بەرەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ستاندارتىن ارتتىرادى جانە گيمنازيانىڭ مالىمدەگەن مارتەبەسىنە سايكەس كەلەدى»، دەپ جازىلعان. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش مەكتەپ- گيمنازياسىنىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ تا قاتىستى. مۇندا ەل ازاماتتارى، ونەر ادامدارى ءجيى كەلەدى.
«نەگىزى 1989 -جىلى قازاق مەكتەبى بولىپ اشىلدى. ال 1990-1991 -جىلى ەلىمىزدەگى تۇڭعىش مەكتەپ- گيمنازياسى بولدى. ءبىلىم ورنى 1200 بالاعا شاقتالعان. سول كەزدە جۇمىس ىستەگەن ۇستازدارىمىزدىڭ كوبى زەينەتكە شىقتى. ءالى دە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن اعا بۋىن وكىلدەرى بار. ال العاشقى ديرەكتورى ماريا قۇرمانعاليەۆعا ەسكەرتكىش تاقتا ءىلىنىپ، مەكتەپكە ەسىمى بەرىلدى»، - دەدى №32-مەكتەپ- گيمنازياسى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى گۇلشارا مۋسينا.
ءبىلىم مەن تاربيە - ەگىز
تۇڭعىش مەكتەپ- گيمنازيا ماسكەۋدەگى №315-مەكتەپ- گيمناسىنىڭ وقۋ تاجىريبەسىنە سۇيەنگەنىمەن، سول جىلدارى ەڭبەك ەتكەن ءار ۇستاز قازاقتىڭ ۇلتتىق سالت- ءداستۇرىن قايتا جاڭعىرتىپ، ءوز ادىستەرىن ۇسىندى. ەلىمىزدەگى تاڭداۋلى تاجىريبەگە سۇيەندى. سونىڭ ءبىرى - «مۇراگەر» باعدارلاماسى.
«1991 -جىلدان باستاپ №32-مەكتەپ- گيمنازيادا جۇمىس ىستەدىم. 1992 -جىلدان باستام ابدۋلحاميت رايىمبەرگەنوۆتىڭ «مۇراگەر» باعدارلاماسىن اكەلدىم. وعان كەيىن قوبىز، كىلەم توقۋ ۇيىرمەسىنەن ساباق بەردىم. سول كەزدەگى ديرەكتور مارقۇم ماريا عيزات قىزى «قالا بالالارى ۇلتتىق تاربيە الۋى كەرەك» دەگەن ويمەن ءداستۇرلى قولونەردى قاتار وقىتۋدى ءجون كوردى. قولونەرگە بەيىم ادامداردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەردى. سوندىقتان انامىزدان، اجەسىزدەن ۇيرەنگەنىمىزدى قايتا ەسكە ءتۇسىرىپ، قاجەتتى قۇرال- جابدىق جاسادىق. بالالارعا كىلەم، شي توقۋدى ۇيرەتتىك. بازارگۇل ءاليحان قىزى، ماريا مىڭبايەۆا دا ەڭبەك ەتتى. مەكتەپ اشىلعاننان زەينەتكە شىققانعا دەيىن سول جەردە بولدىم.
مەنىڭشە «رۋحاني جاڭعىرۋ» سول كەزدەن باستالدى. 1992 -جىلى سەمينارعا باردىم. سول كەزدە ابدۋلحاميت رايىمبەرگەنوۆتىڭ «مۇراگەر» باعدارلاماسى باستالىپ جاتقانىن كورىپ، مۇنى ديرەكتورعا ايتتىم. جاڭا ادىسپەن وقىتۋ جولىن ەنگىزۋدى قولدادى. 2004 -جىلعا دەيىن باعدارلاما قايتا- قايتا وزگەرىپ، كەيىن دومبىرا بەرە باستادى. «اراحان» قورى دەمەۋشىلىك جاسادى. الدىمەن 25 دومبىرا بەردى. كابينەت اشىلىپ، مەكتەپتە ەكى كلاسس اشىلدى. كەيىن 27 كلاسقا ساباق بەردىم. سوندا اپتاسىنا 800 بالا الدىمنان ءوتتى»، - دە ەسكە الدى ارداگەر ۇستاز روزا رايىمبەرگەنوۆا. ونىڭ ايتۋىنشا، اتا- انالار «بالالارىمىز قازاق بولدى» دەپ قۋانعان.
تالاپ بويىنشا العاشىندا ءار بالا دومبىرانى ۇيىنەن اكەلدى. «سول كەزدە سىرت كوز «بالالار دومبىرامەن قايدا بارا جاتىر» دەپ ايتادى ەكەن.
«مۋزىكالىق مەكتەپتە اقى تولەپ اپارسا، مۇندا تەگىن ۇيرەتەدى» دەپ تە ايتاتىن ەدى. اتا- انالار جينالىسىندا بالالار تەرمە ايتتى، كۇي تارتتى. ۇيرەنگەنىن كورسەتتى. بەلگىلى كۇيشى جايلاۋ اسىلحانوۆتىڭ ۇيىرمەسى بولدى. ول بالالاردى دومبىرا تارتۋعا ماشىقتاندىردى. ءوزىم الماتىدا رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە شىعارماشىلىق ەسەپ بەرۋ كەشىن وتكىزىپ، تاعى 25 دومبىرا ۇتىپ الدىم. ال 2000 -جىلدان باستاپ دامىپ، بۇل ءادىس جان- جاققا تارالا باستالدى. №41، 51، 40 مەكتەپتەر دە وسى ءتاسىلدى قولدانىپ، وقۋ ادىسىنە ەنگىزدى. قازىر دە ازدەۋشىلەر كوپ. اتا- انالار حابارلاسىپ، جەكە ساباق وتكىزگىسى كەلەدى. شاكىرتتەرىم حابارلاسادى. تەك دومبىرا ەمەس، ويۋ سالىپ، ونى قيۋ، اپپليكاتسيا سالادى. كيىز ءۇيدىڭ تۇعىرىن ۇيرەتتىم. شي توقۋدى دا مەڭگەردى. كىلەم توقۋدى دا ۇيرەندى. قاجەتتى قۇرال- جابدىقتى ءوزىمىز جاساپ الدىق. بالالار ولەڭ شىعارۋدى ۇيرەنىپ، ايتىس جاساپ جۇردىك. قازاقتىڭ تىيىم سوزدەرى، ماقال- ماتەل مەن ونىڭ مانىن دە بالالار مەكتەپتە ۇيرەندى، مەڭگەردى. بالالارىمىزدىڭ تاربيەلى، ءتالىمدى ۇرپاق بولىپ ءوسۋىنىڭ ءبىر سىرى وسىندا بولسا كەرەك. بالالار ەركىن وتىرادى. ەشكىم شۋلامايدى. 60-65 دومبىرانى تاڭداپ وينادى. ءوزىم دە وقۋشىلارىمدى ساعىنامىن»، - دەپ ءسوزىن قورىتىندىلادى روزا رايىمبەرگەنوۆا.
بالالارمەن قاتار اتا- انالارى قازاق ءتىلىن ۇيرەندى
ورىس ءتىلى كەڭ قولدانىسقا ەنىپ، كوبى انا ءتىلىن ۇمىتا باستاعاندا قازاق مەكتەبىنىڭ اشىلۋى سانا- سەزىمدى سىلكىدى. ارداگەر ۇستاز نەسىبەلى يزيمبەتوۆانىڭ ەستەلىكتەرىنەن وسىنى ۇعىندىق.
«مەن 1991-1992 وقۋ جىلدارى جۇمىسقا كەلدىم. سول جىلدىڭ ەرەكشەلىگى ءبىر ساتتە 17 الدە 18 كلاسس اشىلدى. بالالاردىڭ ءبارى ءبىرىنشى كلاسقا كەلدى. قازاق قاۋىمى ءۇشىن ۇلكەن سەرپىلىس، اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلعان كۇن بولدى. تاۋەلسىزدىك العان كۇنگى اسەر مەكتەپ اشىلعاندا دا سەزىلدى. ۇلكەن سىننان وتتىك. ءوزىم تۋرالى ايتار بولسام.... اقتوبە قالاسىنداعى قارعالى ورتا مەكتەبى ءبىرىنشى كلاستى اشۋ ءۇشىن مۇعالىم ىزدەدى. جۇمىسسىز وتىرعىم كەلمەي، جاس مامان رەتىندى باعىمدى سىنادىم. ديرەكتور «ۆى نە سپراۆيتەس س كلاسسوم» دەدى.
ورىس كلاستارىنا قازاق تىلىنەن بەرۋ جايىن ويلادىم. كەيىن سول كەزدەگى قازاق ءتىلى قوعامىنىڭ ديرەكتورى مۇعالوۆ قارعالىدا تۇراتىن 19 وتباسىن تاپتى. ءسويتىپ قازاق تىلىندە ساباق بەرەتىن كلاسس اشىلدى. ءۇش جىل بويى ساباق بەردىم. مەنەن كەيىن ەكى قازاق كلاسى اشىلدى. تۇرعىلىقتى مەكەنىمدى اۋىستىرعان سوڭ مەكتەپ- گيمنازياعا كەلدىم. ديرەكتورى ماريا عيزات قىزى كەسكىن- كەلبەتىمە قاراپ، «دەمالىس كۇندەرى كەلشى» دەپ ايتتى. مەن جازعى دەمالىستا ون كۇن سايىن مەكتەپكە بارىپ تۇردىم. ول كىسى «قانشالىقتى شىدامدى، سالماقتى، ماقساتىنا جەتە الاتىن ادام دەپ» سىنايدى ەكەن. سول 17 كلاستىڭ «گ» كلاسىن ماعان بەردى. مەن وتە قاتتى قۋاندىم. ءۇش كەزەڭ وقىدىق. شاتاسپاسام 80-85 كلاسقا جەتكەندە مەكتەپكە بالالار سىيماي قالدى. 11 شاعىن اۋدانداعى بالاباقشا عيماراتى قوسىمشا الىندى»، - دەدى ول.
يا، بۇل جىلدارى ەڭبەك ەتكەن ۇستازدىڭ ەڭبەگى ەرەن. نەسىبەلى يزيمبەتوۆا دا ءوزى قاتارلى جاستارمەن بىرگە كۇن- ءتۇن دەمەي بالا تاربيەلەدى. 1993 -جىلى «جىل مۇعالىمى» بايقاۋىنا قاتىسىپ، I ورىندى جەڭىپ الدى.
«ءبىر ەرەكشەلىگى، اتا- انالار ورىس كلاسىندا وقىپ جۇرگەن بالالارىن بىزگە اكەلە باستادى. بۇل قازاق ءتىلى ءپانىنىڭ مۇعالىمىنە ارتىلعان جۇك. 9 جىل بويى ورىس كلاستا وقىعان بالانى قازاقشا وقىتۋ قيىن. ءوزىم العاش اشىلعان كۇننەن باستاپ جۇمىس ىستەگەن سوڭ بۇگىندە تاريحقا اينالعان ءار جىلى ەسىمدە. گيمنازيانى ەلباسى اشتى. ەلباسىمەن كەزدەسۋ وتە قاراپايىم ءوتتى. ماريا عيزات قىزىنا باتاسىن بەرىپ كەتتى. شىن مانىندە ماريا قۇرمانعاليەۆانىڭ ەڭبەگى زور. قاتتى سويلەمەيدى، ءبىراق تالاپشىل، وتە پاراساتتى. ءار مۇعالىممەن جەكە سويلەسىپ، كرەاتيۆتى كوزقاراسىن دامىتا ءبىلدى. 1997-1998-وقۋ جىلدارى ۋفا قالاسىنا بارىپ، الەمدەگى ادەمى مەكتەپ ستاتۋسىن جەڭىپ الدىق. نەگە ادەمى؟ سىرتقى كەلبەتى مۇمكىن ادەمى ەمەس تە شىعار، ءبىراق ىشكى جان دۇنيەسى، ۇلتتىلىعى ەسەپتەلدى. بارلىعى تارازىعا سالىندى. قازىر زەينەتكەرلىككە شىققانىممەن جۇمىسىمدى جالعاستىرىپ ءجۇرمىن. 30 جىل بولدى. ءبىر كۇنى جۇمىستان كەتەمىن عوي. سول كەزدە كۇن سايىن مەكتەپتى ءبىر اينالىپ كەتەتىن شىعارمىن دەپ ويلايمىن. باۋىر باسىپ قالدىم. كەتە قالۋ دا وڭاي ەمەس»، - دەدى ول.
ال اينا رايەۆا 1991 -جىلى №32-مەكتەپ- گيمنازياسىنا مۇعالىم بولىپ جۇمىسقا ورنالاستى. ءوزى وقۋ ورنىن ورىس ءتىلىندى بىتىرگەنىمەن، قازاق مەكتەبىندە ەڭبەك ەتۋ باقىتى بۇيىردى. «قازاق مەكتەبىندە جۇمىس ىستەگىم كەلدى. ال ديرەكتور ماريا عيزات قىزى نيەتىمدى قۇپ كورىپ، مەنى قابىلدادى. ول كەزدە بالا وتە كوپ بولدى. بارلىق ادام بالاسىن قازاق مەكتەبىنە بەرگىسى كەلدى دەسەم ارتىق ايتقانىم بولماس. بۇكىل قازاق قايتا وياندى دەپ ايتار ەدىم. مەندە «ز» كلاسى بولدى. وندا 30 بالا قابىلداندى. تەك وقۋ ەمەس، تاربيەگە ەرەكشە مان بەرىپ كەلەمىز. مادەني- اعارتۋشىلىق شارانى ءجيى ۇيىمداستىرامىز. بالالارىمىز قازاقستاندا عانا ەمەس، شەتەلدە دە ءجۇر»، - دەدى ول. بىزگە ۇستاز جانار مارتايەۆا دا ەڭبەك جولىن ايتىپ بەردى. ول 1992 -جىلى مەكتەپكە جاس مامان رەتىندە قابىلداندى.
«سودان بەرى 29 جىل ءوتتى. ۇزدىكسىز قىزمەتتەمىن. 2005 -جىلدان باستاپ ديرەكتوردىڭ وقۋ ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى بولدىم. 90-جىلدارى ورىس ءتىلدى بالالار كەلدى. بىزدەر ساباق بەرگەن جىلدارى اتا-انالاردىڭ كوبى قازاق ءتىلىن بىلمەدى. بالالارىمەن بىرگە ولار دا وقىدى. العاشقى جىلدارى ورىسشا ءتۇسىندىرىپ، قازاقشا قايتالايتىن ەدىك. كوبى بالاباقشانىڭ ورىس توبىنا بارعان»، - دەدى ول.
الەم تانىعان تۇلەكتەر
بۇل مەكتەپتە ءانشى ديماش قۇدايبەرگەن ءبىلىم العان. تالانتتى شاكىرت №32-مەكتەپ- گيمنازياسىن دا الەمگە تانىتتى. مۇندا ءانشىنىڭ فاناتتارى ءجيى كەلىپ، ول وقىعان سىنىپقا كىرەدى، پارتاسىنا وتىرادى. مۋزەيدە ارنايى بۇرىش تا جاساقتالدى. ۇستازى كلارا قاجعاليەۆا دا بۇعان دەيىن قازاقپارات تىلشىسىنە ەكسكليۋزيۆتى سۇقبات بەرگەن بولاتىن. سونداي-اق مەملەكەتتىك قىزمەت، كاسىپكەرلىك سالانى تاڭداعاندار، ەلىمىزدىڭ، الەمنىڭ ۇزدىك وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ جۇرگەن ستۋدەنتتەر وسى گيمنازيادا ءتالىم الدى.
«قازىر 1300-دەن استام ادام وقۋشى ءبىلىم الىپ ءجۇر. تۇلەكتەردىڭ تەڭ جارتىسىنان استامى جىل سايىن مەملەكەتتىك گرانتتى جەڭىپ الادى. وليمپياداعا دا ءجيى قاتىسادى. ءتورت جىل قاتارىنان قالا بويىنشا ءبىرىنشى ورىن الدىق. ءۇش جىل قاتارىنان وبلىستىق ۇزدىك يننوۆاتسيالىق مەكتەپ اتاندىق. مۇعالىمدەر جىل سايىن ادىستەمەلىك كىتابىن شىعارادى»، - دەدى مەكتەپ- گيمنازيا ديرەكتورىنىڭ عىلىمي- ادىستەمەلىك جونىندەگى ورىنباسارى گۇلشارا مۋسينا.
اۆتور: التىناي ساعىندىقوۆا
