كاسىپكەر بولعىسى كەلگەندەرگە 30 قاعيدا
شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك - ەكونوميكانىڭ كۇرەتامىرى، قوزعاۋشى كۇشى. وركەنيەتتى ەلدەردە ەكونوميكانىڭ تىرەگى - وسى سالالار. قازاقستان دا سوڭعى كەزدەرى بۇل سالاعا جەتە كوڭىل ءبولىپ، مويىن بۇرا باستادى.
دەسە دە، وسى ءبىر بيزنەس سالاسى، جوق جەردەن بار جاساپ، شارۋا تايقازانى بۇرق-سارق قايناپ كەتە قويمايتىن، قىر-سىرى، ءادىس-ءتاسىلى، جۇمباق قالتارىسى مول سالا.
سوندىقتان، مەن وسى سالانىڭ ىستىق- سۋىعىنا 15 جىل بويى كۇيىپ، ءسۇرىنىپ-جىعىلا ءجۇرىپ ەڭسەمدى كوتەرۋگە ەرىك-جىگەرىم، بىلىكتىلىگىم جەتكەن كاسىپكەر-جۋرناليست رەتىندە ءوز تاجىريبەمنەن قورىتقان ويلارىمدى وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ، ونى ءارى قاراي ناقتى ءىس- تاجىريبەمدە اشىپ بەرسەم ارتىق بولماس.
1. شاعىن بيزنەستى باستاعان كەزدە دەرەۋ بايىپ كەتەمىن دەپ ويلاماۋ كەرەك. مۇندا، ەڭ ءبىرىنشى، قۇدايعا سەنىپ، سونان سوڭ وزىڭە سەنىپ جۇمىستى جاسقانباي، تاۋەكەل ەتىپ باستاعانىڭ ءجون.
2. بيزنەستە ۇشىراساتىن بارلىق قولايسىزدىقتارعا شىداس بەرسەڭ، كەيىن ونىڭ جەمىسى بولماي قويمايدى. بۇل ءۇشىن وزگەلەردىڭ كاسىپكەرلىگىنە قاراپ، اقىل- كەڭەستەرىن تىڭداپ، ءتۇرلى ادەبيەتتەردى وقىپ وتىرۋىڭ قاجەت.
3. شاعىن بيزنەستى ەكى ادام بولىپ بىرىگىپ باستاپ جانە ودان اسپاۋى كەرەك. ويتكەنى، جالعىز وزىڭە قيىن بولادى. ال، ءۇشىنشى ادام سەرىكتەسسە، الاۋىزدىق تۋىندايدى. بيزنەس دەگەنىمىز كۇندىز- ءتۇنى تىنىمسىز ەڭبەك ەتۋدى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان دا، وزىڭە سەنىمدى سەرىكتەس ىزدەپ تاپساڭ، ولاردىڭ قارجىسى مەن كۇش- قايراتى، ءبىلىمى قوسىلىپ، ءىسىڭ ءساتتى بولا تۇسپەك. سونداي- اق، اقشاعا قۇنىعىپ، سارسىلىپ ەڭبەك ەتە بەرۋدىڭ دەنساۋلىققا زياندى بولاتىنىن دا ەسكەرۋ قاجەت. ويتكەنى، اۋىر ىستەن زورىعىپ، دەرتكە شالدىقساڭ، ەڭبەك ەتە المايسىڭ عوي.
4. قىزبالىق، داڭعازالىق مىنەزدەن ارىلىپ، سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋ - بيزنەستىڭ باستى تالابى. مۇنى اشىعىراق ايتساق، اراق- شاراپقا ءۇيىر بولعان ادامنان كاسىپكەر شىقپايتىنى اركىمگە تۇسىنىكتى. تاپقان تابىسىن لەپىرىپ، ماقتانىپ جۇرتقا جايۋدىڭ پايداسى جوق، زيانى كوپ بولماق.
5. كوپتەگەن تۋىستارىمنىڭ، دوستارىمنىڭ جانە بيزنەستى بىردەن مول تابىسپەن باستاعىسى كەلگەن ادامداردىڭ تىرلىگىنە ۇڭىلگەندە، مىنانداي قورىتىندىعا كەلىپ ءجۇرمىن: بيزنەستى باستايمىن دەپ مول نەسيە العاندا تۇرعىن ءۇيىن كەپىلدىككە قويعانداردىڭ كوپشىلىگىنىڭ سوڭىنان ساتسىزدىككە ۇشىراعانىن ءجيى كەزدەستىرەمىن. كەپىلگە قالاي ءۇيدى قويدىڭىز، سولاي ۇيىڭىزدەن مۇلدەم ايرىلدىم دەپ ءبىلىڭىز. مۇنىڭ ءوزى قۇدايدىڭ ءىسى مە، الدە ادامنىڭ وراشولاقتىعى ما - ول جاعىن اشىپ ايتا المايمىن، مەنىڭ ناقتى ءبىر بايقاعانىم، تۇرعىن ءۇيىن كەپىلگە قويىپ، نەسيە العانداردىڭ جولى بولعان ەمەس.
6. ەگەر شاعىن مەكەمە اشقىڭىز كەلسە، تەك قالانىڭ ورتالىعىنان عانا اشساڭ مول تابىسقا كەنەلەسىڭ دەگەن قاعيداعا قۇلاي سەنبە. ماسەلەن، الماتىنىڭ قاق ورتاسىنداعى مۇقان تولەبايەۆ اتىنداعى كوشە بويىندا جۇرت سيرەك جۇرەدى. بۇل كوشەدەن ءۇي ساتىپ الىپ، شاعىن مەكەمە اشىپ، پايدا تۇسىرە الماي، شىعىنعا ۇشىراعاندار از ەمەس.
مەنىڭشە، بازارلار مەن جۇرت ءجيى جۇرەتىن كوشەلەردىڭ بويىنان عانا شاعىن مەكەمە اشقان ءتيىمدى. ال، قالانىڭ ورتالىعىنداعى جۇرت ءجيى جۇرمەيتىن قالتارىس كوشەلەرگە قاراعاندا، حالىق اعىلىپ جاتقان شەت جاقتاعى كوشەلەردەگى شاعىن مەكەمەنىڭ تابىسى الدەنەشە ەسە ارتىق بولاتىنىن ەسىڭە مىقتاپ تۇيگەيسىڭ.
سونداي- اق، كاسىپورىننىڭ كولەمى ەمەس، تاۋارىڭ، كليەنتىڭ مول بولسىن. ماسەلەن، ءبىر جەردەن ەكى مەكەمەنىڭ ءبىرىن تاڭداپ الماق بولدىڭىز دەلىك. ونىڭ ءبىرىنشىسىنىڭ كولەمى 100 شارشى مەتر، اۋلاسى، بولمەلەرى كەڭ. ال، ەكىنشىسىنىڭ كولەمى 50 شارشى مەتر، جەرى، اۋلاسى جوق. بيزنەستى تۇسىنبەسەڭىز، ارينە، ءسىز 100 شارشى مەتر مەكەمەنى قالار ەدىڭىز. ال، مەن ونىڭ 50 شارشى مەتر شاعىنىن تاڭدايمىن. نەگە؟ سەبەبى، ەكەۋىنەن تۇسەر پايدا بىردەي مولشەردە بولماق. ال، كولەمى شاعىن مەكەمەنىڭ شىعىنى از بولادى، سۋعا، جەرگە، تاعى باسقا دا تولىپ جاتقان تولەمدەر مولشەرى ازايىپ، تابىس كوزى مولايادى.
7. شاعىن مەكەمەدە تاۋارلاردىڭ ءتۇر- ءتۇرى مول بولسىن، ءارى ونىڭ قايسىسى بولسا دا جەتپەي قالماسىن.
8. قىزمەتكەرلەردى جۇمىسقا العان كەزدە مىندەتتى تۇردە كەلىسىمشارت جاسا. ال، قىزمەتكەرلەردى مۇمكىندىگىنشە وتباسىن قۇرىپ ۇلگەرمەگەن قىزداردان تاڭداپ العانىڭ ءجون. سونىڭ وزىندە ولاردىڭ اقىلدىلىعىنان گورى، ادالدىعىن جوعارى باعالا. قازىر كوپتەگەن كاسىپكەرلەر وسىنداي ءتاسىلدى قولدانا باستاعانىن بايقايسىڭ. ارينە، وتباسى بار، بالاسى بار ايەلدەردىڭ مەكەمەدە سارىلىپ تۇرا المايتىنى تۇسىنىكتى.
سوندىقتان دا، ۇكىمەت، زاڭ شىعارۋشى ورگان بالالى ايەلدەرگە جانە جۇكتى بولعان كەزەڭدە ولارعا تولەنەتىن تولەماقى قورىن جاساۋدى ويلاستىراتىن مەزگىل جەتكەن سەكىلدى. ال، كەز كەلگەن كاسىپكەر بۇل ءۇشىن قالتاسىنان قارجىنى شىعارا المايتىنى بەلگىلى.
9. جۇمىسقا تۋىستارىڭىزدى الۋدان اۋلاق بولعايسىز. تۋىسقا باسقاشا جاعدايمەن قول ۇشىن بەرگەن جاقسى.
10. كىرىس پەن شىعىس جازىلاتىن قۇجاتتاردى ۇقىپتاپ جاساپ، ساقتاي ءبىل. ول قاي كەزدە دە قاجەت بولماق.
11. شاعىن كاسىپورىننىڭ اينالاسىندا جۇرگەن ادامداردى بولە-جارماي ءتىل قاتىسىپ، اڭگىمەگە تارتا ءبىل. ويتكەنى، ولار ءسىزدىڭ كاسىپورىنىڭىزدان تۇراقتى تۇردە تاۋار الىپ، تابىسىڭىزدى ۇستەمەلەيدى.
12. شاعىن مەكەمەنىڭ يەسىمىن دەپ شىرەنىپ وتىرماي، ۇساق- تۇيەك شارۋانىڭ ءبارىن اتقارۋدان ارلانباڭىز. مۇندايعا قىزمەتكەرلەرىڭىزدى دە داعدىلاندىرىڭىز.
13. كاسىپورىنىڭىزدى، تاۋارلارىڭىزدى، بيزنەسىڭىزدى جارنامالاۋعا ساراڭدىق جاساماڭىز. مەكەمەنى نەمەسە كاسىپ ەتەتىن ورنىڭىزدى تازا ۇستاڭىز. ونىڭ ماڭايىن كوگالداندىرىپ، اسەمدەي ءبىلىڭىز.
14. بيزنەس تۋرالى جاڭالىقتاردى بىلۋگە داعدىلانىڭىز. تەك جارناما ارقىلى عانا ەمەس، بازارلار مەن جەكە كاسىپورىنداردى ارالاپ، وزگەرىستەردى كوزىڭىزبەن كورگەنىڭىز ءجون. ويتكەنى، بيزنەس الەمى اي سايىن عانا ەمەس، كۇن سايىن وزگەرىسكە ءتۇسىپ وتىرادى.
15. تاۋاردى الاردا جان- جاقتى ەسەپتەپ، وتىمدىلىگىن ساراپتاپ، قازاقشا ايتقاندا، جەتى ولشەپ، ءبىر كەسىپ بارىپ الىڭىز. كەز كەلگەن تاۋاردى بىردەن كوپ الماڭىز. ونىڭ وتىمدىلىگىنە وراي مولشەرىن كوبەيتىپ نەمەسە ازايتىپ وتىرۋ قاجەت.
16. ءبىر جەكە كاسىپورىن اشىپ، ونى تولىق جولعا قويعانشا ەكىنشى جەكە كاسىپ اشۋعا بولمايدى. شىعىنعا ۇشىراۋىڭىز مۇمكىن.
17. قىزمەتكەرلەر العاندا تاڭەرتەڭگى ساعات 9 دا كەلىپ، كەشكى ساعات 6 دا قايتقىسى كەلەتىن، ءارى ەكى كۇن دەمالىس سۇرايتىن ادامداردان قالايدا قۇتىلعان ءجون. مۇندايلار بيزنەستى كوگەرتپەيدى.
18. تاۋاردى شاپشاڭ وتكىزەمىن دەپ، ونىڭ باعاسىن ارزانداتۋعا تىرىسپاۋ قاجەت. بۇل تابىستى ازايتادى.
19. ءسىزدىڭ جەكە كاسىپ اشقانىڭىزدى ەستىگەن دوس- جاراندارىڭىزدىڭ اراسىندا قارىز سۇراۋشىلار كوبەيەدى. مۇندايلار اشىق ايتقاندا ۇياتى از ادامدار. ولار قارىز العانىمەن، ونى قايتارا قويمايدى. سوندىقتان دا، قارىز بەرگەن ەكەنسىز، ونى ارنايى داپتەرگە جازىپ قويىڭىز. قارىز سۇراۋشىلار بولسا، قارىز العانداردىڭ ءتىزىمىن كورسەتىپ، ولاردىڭ قارىزدى قايتارمايتىنىن ءتۇسىندىرىڭىز، سىزدەن قارىز العىسى كەلگەندەردىڭ بەتى قايتادى.
20. جەكە كاسىپورىندا تاۋار اكەلەتىندەرمەن دەرەۋ ەسەپ ايىرىسۋعا داعدىلانىڭىز.
21. بيزنەستە جەڭىل جولمەن پايدا تابامىن دەگەن بەكەرشىلىك. جەڭىل جولمەن پايدا تاپقىسى كەلگەندەر سوڭىنان قالاي دا شىعىنعا ۇرىنادى. سوندىقتان دا، بيزنەستى اۋىر ەڭبەك، وزىڭە دە، حالىققا دا يگىلىك اكەلۋ دەپ ءتۇسىنىپ بارىپ، ءىس اتقارعاندا عانا تابىسىڭىز باياندى بولادى.
22. اقشا تابۋ وڭاي دا، ءبىراق، ونى ۇستاپ تۇرۋ وتە قيىن دەگەن قاعيدانى ەسىڭىزگە مىقتاپ تۇيگەنىڭىز ابزال. ويتكەنى، اقشانى كۇرەپ تاپقانىڭىزبەن، ونى بۇرقىراتىپ شاشار بولساڭ، بيزنەسكە دە، وزىڭە دە، وتباسىڭىزعا دا، سەرىكتەرىڭىزگە دە ەش پايداسى بولمايتىنىن جۇرەگىڭىزبەن ءتۇسىنىڭىز.
اسىرەسە، ءبىزدىڭ قازاقتا تابىسى كوبەيسە، مول اقشادان باسى اينالىپ، ونى وڭدى-سولدى شاشىپ، كەرەكسىز نارسەلەرگە، ويىن-تويلارعا، مەيرامحانالارعا، قىز-قىرقىندارعا جۇمساپ قىزىق كورۋ - ءومىردىڭ راحاتى دەپ تۇسىنۋشىلىك باسىم. وندايلاردىڭ كوپشىلىگى ءومىرىنىڭ سوڭىن قايىرشىلىقپەن وتكىزەتىنىنە مىسالدار از ەمەس. ال، تابىس تابۋ، بايۋ دەگەنىڭىزدىڭ مۇراتى ۇرپاعىڭنىڭ، ەلىڭنىڭ، ۇلتىڭنىڭ يگىلىگىن مولايتۋ ەمەس پە؟ سوندىقتان دا، بيزنەسىڭنەن، ءوزىڭنىڭ قاجەتىڭنەن ارتىلعان اقشانى مەشىتكە، ءبىلىم العىسى كەلگەن تالاپتى ادامدارعا، سالاۋاتتى ءومىردى ۇستانىپ، يماندى ءومىر سۇرگىسى كەلەتىن تۋىستارىڭىزعا بەرگەنگە نە جەتسىن.
23. بىرەۋدىڭ ەڭبەگىن قاناپ، تاۋارىن الداپ ارزانعا الۋ، ونى شەكتەن تىس قىمباتقا ساتۋ، ۇرلىق- قارلىق، زورلىق، كوزبوياۋشىلىق بيزنەس ەمەس، قىلمىس ەكەنىن ەسىڭىزدەن شىعارماڭىز.
24. سوڭعى كەزدە بازارلاردا الداۋ، ارباۋ كوپ ۇشىراساتىن بولدى. سوندىقتان دا، مول تابىسقا قىزىعىپ ءىرى بازارلاردىڭ ىشىنەن دۇكەن سالىپ، اسحانا جانە مەيرامحانا عيماراتتارىن سالىپ اقشاڭىزدى شىعىنداماڭىز. ءىرى بازارلاردان مول تابىس تۇسىرگىڭىز كەلسە، ونداعى عيماراتتاردى تەك جالعا العان دۇرىس.
25. ءومىردىڭ تەز ءوتىپ كەتەتىنىن ەستەن شىعارماڭىز. بىرەۋگە جالدانىپ جۇمىس ىستەگەنشە، جان- جاققا قاراپ، مەن وسى كىمنەن كەممىن دەپ قۇلشىنىس تانىتقان ابزال. ويلانىپ ارەكەت قىلىڭىز. ازدان باستاعان ءجون (قابىلەتىڭىزگە قاراپ).
26. شاعىن فيرماڭىز بولسا (دۇكەن، ءدارىحانا، مەيرامحانا ت. ب. )، زەينەتاقىنىڭ كەرەگى نە، شاعىن مەكەمەڭىزدى ەشكىم الىپ قويمايدى، بالالارىڭىزعا قالادى. سالىقتى ۋاقىتىندا تولەپ تۇرساڭىز، ەشكىمگە تاۋەلدى بولمايسىز.
27. شاعىن بيزنەستە ءار ءتۇرلى قيىندىقتار بولادى: ىسكەرلىك كەزدەسۋلەر، ەرتە كەتىپ، كەش كەلەتىن ۋاقىتتار، ءتىپتى، ۋاقىتشا 4-5 اي تابىس تۇسپەيتىن كەزدەر ت. ب. وسى كەزدە جان جولداسىڭ، ياعني، ايەلىڭ ءسىزدىڭ قاسىڭىزدا بولۋى كەرەك. ەڭ جاقسىسى - ايەلگە كىشكەنە شاعىن كاسىپورىن اشىپ بەرگەن ءجون، ال، شاعىن كاسىپورىندى ءوز اتىڭىزعا زاڭدى تۇردە اۋدارىپ، ايەلىڭىزدىڭ اتىن شاعىن مەكەمەگە بەرگەن وتە دۇرىس.
28. شاعىن بيزنەستى باستاعاندا اكادەميك- عالىمدارمەن ەمەس، ءومىردىڭ ورتاسىندا، شاعىن بيزنەستىڭ ىشىندە قايناپ جۇرگەن جىگىتتەرمەن اقىلداس، ويتپەسەڭىز، وسى وتپەلى كەزەندە بوس قالىپ، تابىستان قاعىلاسىز.
29. ءتورت بولمەلى ءۇيىڭ بولسا، سونىڭ ءبىر بولمەسىنەن ءدارىحانا، شاشتاراز، ءدامحانا، نە ازىق- تۇلىك دۇكەنىن اش. ۇتپاساڭ، ۇتىلمايسىڭ.
30. ۇجىم جۇمىلعان جۇدىرىقتاي بىرلەسە جۇمىس ىستەسىن. كىرىس- شىعىس بارلىق قىزمەتكەرلەر الدىندا اشىق جاريا ەتىلىپ وتىرسا، ۇجىم مۇشەلەرىنىڭ اراسىندا ءبىر- بىرىنە دەگەن سەنىمسىزدىك جويىلادى. بۇل ءبىر جاعىنان ەڭبەك ءتارتىبىن نىعايتسا، ەكىنشى جاعىنان، سەنىمدى نىعايتا تۇسەدى. سەنىم بار جەردە ءىستىڭ وڭعا باسارى داۋ تۋعىزباسا كەرەك.
قۇرمانعالي اشان ۇلى، كاسىپكەر، جۋرناليست
« kazgazeta.kz»
