قادىر مىرزا ءالى: ستۋدەنت كەزىمدە اپتاسىنا 30-40 كىتاپ ساتىپ الاتىنمىن
- قالامگەرلەر ءبىر-بىرىن «جانرىن تاپقان جازۋشى» دەپ جاتادى. وسى ءسوز سىزگە ءدوپ كەلەتىن سياقتى.
- جانرىن تاپپاعان ادام ءوزى الدىمەن جازۋشى بولا ما؟! دەگەنمەن بۇل ءسوزىڭنىڭ جانى بار. ياعني «جانرىن تاپتى» دەگەن ءسوز «ءوزىن ءوزى تاپتى» دەگەن ءسوز عوي دەپ ويلايمىن. بۇل - ءوزىنىڭ نەگە لايىقتى ەكەنىن، نە نارسە قولىنان كەلەتىنىن ءتۇسىنۋ. وسى تۇرعىدان كەلگەندە، مەن ون شاقتى كىتاپ اۋدارعان اداممىن. شىنىمدى ايتسام، ادەبيەتتى مەن ەڭ الدىمەن پروزادان باستادىم. ودان كەيىن شىعارماشىلىققا ليريكامەن كەلدىم. ءبىراق ليريكالىق ولەڭدەرىم اتاعىمدى شىعارا قويعان جوق. اينالام، باسپاسوزدەگىلەر ولاردى ونشا ۇناتپادى، قابىلدامادى. ارتىنان ويلاپ قاراسام، بۇل دا سول زامانعا بايلانىستى ەكەن.
«لەنينشىل جاسقا» مارقۇم بەك توعىسبايەۆ دەگەن ازامات ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولىپ كەلىپ، سول عانا ءبىر-اق رەت العاشقى توپتاما ولەڭدەرىمدى بەرگىزدى. ول ءۇشىن وعان راقمەت! وسىدان كەيىن مەن بالالارعا ارناپ ولەڭ جازىپ كەتتىم. ول كەزدە بالالارعا ارنالعان ادەبيەتكە دەگەن سۇرانىس وتە كۇشتى بولدى.
- قالاماقىسى دا ءتاۋىر بولعان بولۋى كەرەك؟
- وي... ەكى-اق جەرگە باسىلاسىڭ عوي. قازىرگى «ۇلان» (بۇرىنعى «قازاقستان پيونەرى») گازەتى مەن قازىرگى «اق جەلكەن» (بۇرىنعى «پيونەر») جۋرنالى. باسىندا وسى ەكەۋى عانا بولدى. ايتەۋىر باسىلىپ شىعادى. قالاماقىسى دا جامان بولماعان بولۋ كەرەك، ستۋدەنت ادامعا اجەپتاۋىر نارسە عوي. نە كەرەك، سودان بالالارعا ارنالعان كىشىگىرىم ون شاقتى كىتاپ شىعاردىم. ەڭ العاشقى «وي ورمانىم» شىققانشا بالالار ادەبيەتىمەن اينالىستىم.
ءبىر رەت جيىرما تومدىعىمدى شىعارۋ باستالىپ بارىپ، ول ون التى توممەن توقتالعان. قازىر قايتادان جيىرما تومدىعىم باسىلۋدا. سونىڭ ەكى تومى بالالارعا ارنالعان. ايتايىن دەگەنىم، مەن وسى بالالار ادەبيەتىنەن ەكى نارسە تاپتىم. بىرىنشىدەن، ءوزىمنىڭ ادەبي ءورىسىمدى تاپتىم. ەكىنشىدەن، بالالار ارقىلى ءوزىمدى ءوزىم تاپتىم. ماكسيم گوركيدىڭ: «ەڭ قيىنى - بالالارعا ارناپ جازۋ» دەيتىنى بار. بالالارعا ارناپ جازا الساڭ، كەز كەلگەن جانردا جازا الاسىڭ. بالانىڭ ءتىلىن تاپساڭ، دۇنيەنىڭ ءتىلىن تاباسىڭ دەگەندەي. مەنىڭ بالالار ادەبيەتىمەن اينالىسۋىم، جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمدەي، الدىمەن مۇقتاجدىقتان تۋدى. ەكىنشىدەن، «بالالار ادەبيەتى» دەگەن ول زاماندا قازاقتا شىنىمەن دە جوق ەدى عوي. ءبىزدىڭ بالا كەزدە وقىعانىمىز باتىرلار جىرى، ەرتەگى-اڭىزدار، شورە-شورە ولەڭدەر ەدى. ءبىر جاعىنان، ارينە، بالالار ادەبيەتىنە شولدەپ، ساعىنىشپەن كەلدىم.
- جاقىندا جازۋشىلار وداعىندا وتكەن جيىندا بالالار ادەبيەتىنە بايلانىستى بايانداما جاساپسىز. ءبىراق ونشا كوپ جايدى قوزعاماعان سياقتىسىز.
- قازاقتا «كوتەنزورلىق» دەگەن ءسوز بار. اۋىرىپ جۇرگەنىمە قاراماي، ماعان سول باياندامانى زورلىقپەن جاساتتى. كوزىم سۋلانىپ، جاساۋراپ تۇرىپ وقىدىم. وزىمە ءوزىم ريزا بولماي كەتتىم. ءبىراق ول ماقالا رەتىندە جاقسى.
- سونىمەن، بالالار ادەبيەتىنە سۇڭگىپ كەتىپ، ليريكانى ساعىنعان جوقسىز با؟
- ساعىنعاندا قانداي! ونىڭ ۇستىنە، ەلۋىنشى جىلداردىڭ ورتاسىنا تامان ادەبيەتكە جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ دەگەن اقىن كەلدى. ءوزى مەنىڭ قۇرداسىم. سونىڭ العاشقى «بالاۋسا»، «سىبىزعى سىرى» دەگەن ەكى كىتابى جارىق كوردى. ەكەۋىن دە وقىدىم. ءوزىن تانىمايمىن. سوعان قاراماي، ەكى كىتابى تۋرالى دا ءسۇيسىنىپ ماقالا جازدىم. ول ماعان كەشەگى جۇرت قابىلداماعان مىرزاليەۆ سياقتى كورىندى. ءوزى دە پىسىپ كەلگەن بولۋى كەرەك، قوعام دا پىسكەن بولۋى مۇمكىن. ءسويتىپ، «قۇلاننىڭ قاسۋىنا - مىلتىقتىڭ باسۋى» ءدوپ كەلگەندەي. ارتىنان جۇمەكەننىڭ وزىمەن دە تانىستىم. ءوزىن ءومىر باقي مويىنداپ ءوتتىم. قازىر دە مەن ءۇشىن ەڭ مىقتى اقىنداردىڭ ءبىرى - جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ. ءتىپتى ليريكالىق ولەڭ جازا باستاعان جاستاۋ شاعىمدا «بۇعان جۇمەكەن قالاي قارايدى ەكەن؟» دەپ ويلايتىنمىن. اقىندار دەگەن قىزعانشاقتاۋ بولادى، مۇنداي سوزدەردى تەكتەن-تەككە ايتا بەرمەيدى. «ول مىقتى بولسا، مەن دە مىقتىمىن». مىقتاعاندا ايتار ءسوزى - وسى.
- «وي ورمانىنان» سوڭ، «دالا ديدارىن» جازدىڭىز. جالپى، دالا تاقىرىبىن تاپ باسۋىڭىزعا نە تۇرتكى بولدى؟
- ول كەزدە ساياسات دەگەن قاتالداۋ بولاتىن. 1958- جىلى «بالدىرعان» جۋرنالى اشىلدى. سول 1958- جىلى بالالارى ءبىرىنشى سىنىپقا باراتىن جازۋشىلار قازاق مەكتەبىن ىزدەپ تاپپايتىن. ول كەزدە الماتىدا شوپانداردىڭ بالالارى جاتىپ وقيتىن جالعىز قازاق مەكتەپ-ينتەرناتى بار. ءبىراق وعان ءبىز سياقتى قالادا تۇراتىن ءۇيى-كۇيى بارلاردىڭ بالالارىن قابىلدامايدى. مەنىڭ تۇڭعىش بالام 1961 -جىلعى. سول مەكتەپكە باراتىن كەز جاقىنداعاندا جابىلىپ ءجۇرىپ قازاق كلاسىن زورعا اشتىق. وقۋ اعارتۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى بيمەندين دەگەن قازاق ۇرسىپ، «قايداعى قازاق كلاسىن ايتىپ جۇرسىڭدەر، ورىسشا وقۋ بالاعا نانىن تاۋىپ جەگەنگە جاقسى. ال قازاق كلاسىن اشتىق دەيىك، وعان باراتىن بالا قايدا، سەنبەسەڭدەر ءبىرىنشى قىركۇيەكتە بارىپ كورىڭدەر» - دەدى. راسىندا، ءبىرىنشى قىركۇيەكتە سەگىز-اق بالا جينالعان. ءسويتىپ، اياعىمىزدان تاۋسىلىپ ءجۇرىپ بالا جينادىق. ال وسى كەزدە تاشكەنت قالاسىندا 25 قازاق مەكتەبى بولىپتى. ۇلتشىل وزبەكتەردىڭ بۇل كەڭ قولتىق ساياساتىن كەيىن ءتۇسىندىم. كەڭەس وكىمەتى تارقاعان سوڭ، ولار ورىستاردى ايداپ شىقتى. ورىس مەكتەپتەرىن تۇگەل جاپتى. ولاردان تازالاپ بولعان سوڭ، تەگىس قازاق مەكتەپتەرىن جاپتى. ال كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا قازاق مەكتەپتەرىن جاپسا، قازاقتار بالالارىن ورىس مەكتەبىنە بەرەتىن ەدى. ءسويتىپ، ورىس مەكتەبىنىڭ سانى كوبەيەتىن ەدى. وسىنى وزبەكتەر ارىدەن ويلاعان.
ءسابيت مۇقانوۆ اقساقال تۋرالى جۇرت الا-قۇلا سويلەيدى، مەن سول كىسىنى جاقسى كورەم. وتە قاراپايىم جانە حالىققا جانى اشيتىن ادام ەدى. سول كىسى تاياعىنا سۇيەنىپ ءجۇرىپ، الماتىدا ەڭ ءبىرىنشى رەت قازاق بالاباقشاسىن اشقىزدى. بۇل - بىلە بىلگەنگە ۇلكەن ەڭبەك. ول كىسىنىڭ بالالارى بۇل كەزدە ەسەيىپ كەتكەن، قازاقشا دا، ورىسشا دا بىلەدى. ءبىراق بالالارىنىڭ قازاقشا ارالاساتىن ورتاسى جوق. اقساقال ءبىر جاعىنان سوعان دا كۇيزەلەدى عوي. مەنىڭ دە ءبىرىنشى قازاق مەكتەبىنە بارعان ۇلكەن بالام ۇيدەن شىققاندا قازاقشا سويلەپ شىعادى، ۇيگە ورىسشا سويلەپ كىرەدى. توڭىرەكتىڭ ءبارى قازاق بولعانمەن، ورىستىڭ ءتىلى عانا ەمەس، رۋحى دا دەندەپ العان كەز. سونىڭ ءبارىن سەزىپ-ءبىلىپ ءجۇرىپ، مەندە ۇلتتىق سەزىم ەرتە ويانعان سياقتى.
جايساڭبەك مولداعاليەۆ دەگەن جازۋشى كورشىم بولدى. قوستانايدىڭ جىگىتى، قۇرداسىم. ءوزى ءىلياس وماروۆقا بارىپ تۇرادى. ناعاشىلى-جيەندى مە، ايتەۋىر ءبىر تۋىستىعى بار. ول كەزدە ءىلياس وماروۆ «گوسپلاننىڭ» ءبىرىنشى ورىنباسارى. بۇرىن «س ك-دا» يدەولوگيانى باسقارىپ تۇرعاندا، ماسكەۋگە وقۋعا جىبەرىپ، كەلگەن سوڭ الگى ورىنعا بەكىتكەن. ءوزى وتە ءبىلىمدى ادام. سول كەزدە ادەبي سىن، زەرتتەۋ كىتاپتارىن شىعارعان. باستى تاقىرىبى - شولوحوۆ شىعارماشىلىعى مەن عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ «ويانعان ولكەسى».
سول كىسى ءبىر كۇنى جايساڭبەكتەن: «سەن قادىر مىرزاليەۆ دەگەندى بىلەسىڭ بە؟» دەپ سۇراپتى. «بىلگەندە قانداي، ول مەنىڭ كورشىم». «وندا ماعان سونىڭ سوڭعى كىتابىن اكەلىپ بەرشى» دەپتى. «دالا ءديدارىن» بەرىپ جىبەردىم. ەكى كۇننەن كەيىن ىلەكەڭ ماعان تەلەفون سوقتى. «كەشكە ءبىزدىڭ ۇيگە كەلىپ كەتسەڭ قايتەدى؟» دەپ مەكەنجايىن ايتتى. كەشكە باردىم. قارسى الدى. ۇيمە تاباق ەت كەلدى. جەلتوقسان ايى، سوعىمنىڭ كەزى. كونياك اشتى. ءومىرى ءىشىپ جارىتپاعان اداممىن. ءبىراق ۇلكەن كىسىنىڭ داستارقانىنان قايتىپ ىشپەيسىڭ. ۇلكەن قىزمەتتەگى ادام سياقتى ەمەس، قاراپايىم، مەنىمەن ءوزىنىڭ اعايىنى سياقتى اشىق سويلەستى. ەرتە مە، كەش پە قازاقتىڭ ءبىر سۇرايتىنى بار عوي، سول ادەتپەن «سەن قاي جەردىڭ بالاسىسىڭ؟» دەپ سۇرادى. «باتىس قازاقستاننىڭ جىمپيتى دەگەن جەرىنەنمىن» دەدىم. «و-و-و، الاشوردانىڭ تۋ تىككەن جەرى ەكەن عوي! باسە، سەنىڭ ولەڭدەرىڭدەگى بۇل قايدان شىققان سوزدەر دەسەم، ول سەنىڭ توپىراعىڭنان ەكەن عوي» دەدى. ساياساتتىڭ ادامى عوي، كىشكەنە ىڭعايسىزدىق ورناعانىن سەزدى مە، «سەن بالا، مەنىڭ سوزىمنەن ۇرىكپە، تۇبىندە الاشوردانى اقتايدى» دەدى. مەن «قاشان اقتايدى؟» دەپ، ارينە، سۇراعانىم جوق.
تۋعان ەلىم الاشتىڭ تۋ تىككەن جەرى ەكەنى راس. ول كەزدە ءبىزدىڭ ەلدىڭ ادامدارىنا سەنىمسىزدىكپەن قارايتىن. ءىلياس وماروۆتىڭ ءوزى كەيىننەن ماعجاندى اقتاۋ جاعىندا بولعان. سول ءۇشىن كەزىندە تاياق تا جەگەن. نە كەرەك، «كىتابىڭ ماعان ۇنادى، جاقسى ەكەن» دەپ، ون شاقتى بەت قاعازعا جازعان ءوزىنىڭ پىكىرىن ۇستاتتى. وقىپ شىقسام، جاقسى پىكىر، قولپاشتاپ، اسىرەسە ءتۇسىنىپ جازعان ەكەن. «زيانى بولماس، مىناۋ پىكىرىم ءوزىڭنىڭ ۇستەلىڭدە جاتسىن، قيعاشتاۋ كەلىپ قالعان سويلەمدەرىم بولسا، ءوزىڭ تۇزەتىپ الۋىڭا بولادى» دەدى. بىر-ەكى جەرىن تۇزەتىپ، ماشەڭكەگە - باستىردىم. جاس كەزىم، ۇلكەن كىسىنىڭ مىناداي ماقتاۋىنان كەيىن باسىم اينالىپ، الگى پىكىردى «لەنينشىل جاستىڭ» جىگىتتەرىنە كورسەتتىم. الگىلەر تاڭعالدى. اناۋ-مىناۋ ەمەس، ءىلياس وماروۆ ەكەۋمىز ەكى جاقتانبىز، ءبىرى - سولتۇستىك قازاقستاننىڭ، ءبىرى - باتىس قازاقستاننىڭ ادامى. جەرلەستىك، اناۋ-مىناۋ دەگەن جوق. سونىمەن، گازەتتەگىلەر «باسايىق» دەدى.
سونىمەن، «لەنينشىل جاستا» «قادىرعا حات» دەگەن اتپەن باسىلدى. قىسقاسى، سول پىكىر مەنى كوتەرىپ جىبەردى. ءارى ماعان سول كەزدەن باستاپ نەگىزگى تاقىرىپ تاۋىپ بەردى. «دالا ءديدارى» دەگەننىڭ ءوزى دە دالانىڭ رۋحى عوي. ودان كەيىن «جەرۇيىق» دەگەن كىتاپ جازدىم. ونداعى ولەڭدەردىڭ ساپاسى ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن، ءبىراق نەگىزگى ۇستانعان باعىت - سول دالانىڭ سالت-ساناسى، سول قازاقى رۋح.
- قادىر اعا، ءسىزدىڭ تاپجىلماي ۇقىپتى جۇمىس ىستەيتىندىگىڭىز، مۇقيات ەڭبەكتەنەتىنىڭىز اركىمگە دە ايان دەسەك، قاتەلەسپەيمىز. وسىنى ەسەپكە الساق، ءسىزدىڭ كۇندەلىك جۇرگىزبەۋىڭىز مۇمكىن ەمەس. الدە قاتەلەسىپ وتىرمىن با؟
- كۇندەلىكتى ون بەس جىلدان بەرى جازىپ كەلەمىن. اۋىرعان سوڭ جارتى جىلداي توقتاپ قالدى. ەندى قايتا باستايمىن. ونى جازايىن دەپ جازعان جوقپىن. سەبەبى كوپ نارسەنى ۇمىتا باستاپپىز. وعان «جازمىشتى»، «ءيىرىمدى» جازعان كەزدە كوزىم جەتتى. كۇندەلىكتىڭ ءوزى دە ەكى-ءۇش توم بولىپ قالدى.
- ونى قاشان جاريالايسىز؟
- كۇندەلىكتى جاريالاۋ - ىرىمعا جامان. مەن ساعان ايتايىن، ورىستىڭ ءبىر كەرەمەت جازۋشىسى بار، فاميلياسىن ۇمىتىپ تۇرعانىم، سول كۇندەلىك جازىپ جۇرەتىن. بىرەۋلەر ايتىپ قويماعان بولۋ كەرەك، سونى كوزىنىڭ تىرىسىندە باستىردى. سودان كوپ ۇزاماي، قايتىس بولىپ كەتتى.
- جاقىندا جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆتىڭ «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە تۇڭعىش رەت كۇندەلىگى شىقتى. ءوزى ولگەن سوڭ جيىرما بەس جىلدان كەيىن. وقىدىڭىز با؟
- جازسا، جارايدى! ءبىراق ول ۇندەمەي ءجۇرىپ... قالاي كۇندەلىك جازۋعا قولى ءتيدى ەكەن؟
- 1983- جىلى اۋرۋحانادا جاتىپ جازىپتى.
- وندا كوپ جازباعان عوي. اۋىرىپ جاتقان كەزدە عانا جازعان بولۋى كەرەك. اۋرۋحاناعا دا ءوزى كوپ تۇسپەيتىن. كۇندەلىك كەرەك! مىسالى، تۋرگەنەۆ وتە جاقسى جازۋشى. نەلىكتەن ەكەنىن، مۇحتار اۋەزوۆ وزىنە كىمنىڭ ۇستاز ەكەنىن ايتقاندا، تولستويدى ايتپايدى، تۋرگەنەۆتى ايتادى. «تۋرگەنەۆ تابيعاتىما جاقىن ادام» دەپ. سول تۋرگەنەۆتىڭ 24 تومى شىقتى، ءبىر كەزدە. سونىڭ 17 تومى حاتتاردان تۇرادى. ول - ەپيستوليارلىق جانرعا قاتتى ءمان بەرگەن ادام. قازىر ەشكىم ەشكىمنەن حات المايدى. گازەت-جۋرنالداردا ىستەيتىندەر بولماسا. مەن دە «بالدىرعاندا» ىستەپ جۇرگەندە ءبىراز حاتتار الىپ ەدىم، سولاردى دا جوعالتىپ الىپپىن.
- مەمۋار جازۋ ويىڭىزدا جوق پا؟
- «ءيىرىمىم» سول مەمۋار عوي. ىشىندە عابيت تە، عابيدەن دە، ءسابيت تە، اۋەزوۆ تە، تاجىبايەۆ تا بار. ودان ارتىق جازبادىم. ودان ارتىق جازساڭ، كوپ نارسەنى قوزعاپ، ءبۇلدىرۋىڭ مۇمكىن.
- تۋعان جەرىڭىز ورالعا ءجيى بارىپ تۇراسىز با؟
- جاقىندا عانا بارىپ كەلدىم. كەزىندە ەلگە قۇرمەتتەپ شاقىرعان سوڭ، بارعانمىن. وبالى نە كەرەك، جاعداي دا جاسادى. ءبىراق ۇيرەنىپ قالعان الماتىم بارىنەن ىستىق. مەن الماتىعا 1953- جىلى كەلگەم. 56 جىل بولىپتى وسى قالادا تۇرعانىما. بىردە الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆكە «وسى سەن مەنى قاي جەردىڭ ادامى دەپ ويلايسىڭ، ورال جاقتا ون جەتى-ون سەگىز جىلىم عانا وتكەن ەكەن، قالعان عۇمىرىم وسىندا ءوتىپ جاتىر» دەدىم. ەل باسقارىپ جۇرگەن ادامدار عوي، ءتۇسىنىپ، كۇلدى دە قويدى. ونىڭ ۇستىنە، ايەلىم - قاسكەلەڭنىڭ قىزى. پرەزيدەنتپەن ءبىر مەكتەپتە وقىعان.
- ءسىزدى «قازاقستانداعى جەكە كىتاپحاناسى جونىنەن ەڭ باي ادام» دەپ ەستيمىز.
- ءدال ولاي دەپ ايتۋ قيىنداۋ ەندى. مىنا جەردە ءبىر قابىرعانى تۇتاس الىپ تۇر. سوسىن ءۇيدىڭ استىندا. بالالارىمنىڭ ۇيىندە دە تۇر. ءبارى سىيمايدى عوي. باياعىدا ورالعا بارعانىمدا، «قادەكە، ءسىزدىڭ پروبلەماڭىز كىتاپحانا عوي، سىزگە كىتاپحانا سالايىق» دەپ شەشكەن. ءبىر ۆاگون كىتاپتى ەلگە اپارماق بولعانبىز. ءبىراق باسشىلىق اۋىستى دا، ءبارى جايىنا قالدى. اۋەزوۆتەن اقىلدى ادام جوق. ستاليندىك سىيلىقتىڭ اقشاسىنا جاقسى جەردەن قاتىرىپ ءۇي سالدىردى. ءۇي بولعان سوڭ ءبارى دە ەسەپتەلگەن، كىتاپحاناسى تۇگەل سونىڭ ىشىندە قالدى. كىتابىنىڭ سانىن بىلمەيمىن، ءبىراق از بولماۋ كەرەك. قازاق جازۋشىلارى ىشىندە اۋەزوۆتەن باسقا كىتاپحاناسى تولىق ساقتالعان ەشكىم جوق. ءدال سونداي مۇراجاي جوق. ءبارىمىز دە پەندەمىز عوي. پەندە رەتىندە وسىنى مەن دە ويلاعام. تاريحتا بولعان جاي. دەميان بەدنىي دەگەن ورىستىڭ اقىنى كەرەمەت كىتاپ سۇيگىش بولعان، لەنينمەن دوس بولعان، ەكەۋى «يسكرا» گازەتىن بىرىگىپ شىعارعان. لەنين وعان كەيىننەن كرەملدىڭ ىشىنەن پاتەر بەرگەن. كرەملدە بەدنىيدان باسقا ورىستىڭ ەشبىر اقىن-جازۋشىسى تۇرىپ كورمەگەن. وتە باي كىتاپحاناسى بولعان. سول بەدنىيدىڭ كىتاپحاناسىنىڭ قايدا ەكەنىن قازىر ەشكىم بىلمەيدى. پابلو نەرۋدا دەگەن چيليدىڭ اقىنىنىڭ دا كىتاپحاناسى قولدى بولعان.
مەن يمانعالي تاسماعامبەتوۆكە دە ايتتىم. اقىلدى جىگىتتەردىڭ بىرەۋى عوي. ءبىر كۇنى شاقىرىپ الدى. جەتپىس جىلدىعىمدا عوي دەيمىن، شاي بەرىپ وتىرىپ سويلەستى. «قانداي ءۋاجىڭىز بار؟» دەگەندە، «ماعان قانداي جاقسىلىق جاسايتىنىڭدى ءوزىڭ بىلەسىڭ، ال مەن ساعان دا، وزىمە دە ءبىر جاقسىلىق جاساعىم كەلەدى» دەدىم. «قانداي؟» دەدى. «مەن ساعان، ياعني سەن ارقىلى وسى قالاعا كىتاپحانامدى سىيلايمىن. ول ءۇشىن ءبىر عانا ءوتىنىشىم بار، ول كىتاپحانانى ءوزىڭ جەكە ۇستايسىڭ، ول ءۇشىن ءبىر جاي سالاسىڭ، جاعداي بار، كەيىن ونى ءبىر قۇزىرلى مەكەمەگە تاپسىراسىڭ با، ءوزىڭ بىلەسىڭ» دەدىم. باسىن شايقاپ وتىرىپ: «وتە جاقسى نارسە ەكەن، ءبىراق الماتىدا كىتاپحانا سالاتىن جەر قالعان جوق، ءبارىن ساتىپ جىبەرگەن، ءتورت مەكتەپ سالۋعا جەر تاپپاي وتىرمىز» - دەدى.
ماعان نە جەر كەرەك، وقۋ زالى بار ەكى قاباتتى ءۇي سالسا، جەتپەي مە؟ سونىمەن، كىتاپحانا ماسەلەسى شەشىلمەي تۇر. ءالى دە قازىرگى قالا اكىمى احمەتجان ەسىموۆپەن وسى ماسەلە جايىندا وڭاشا سويلەسىپ كورمەك ويىم بار. ويتكەنى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ دا، عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ دە مۋزەيىندە جارىتىمدى كىتاپحانا جوق. تەك قانا اۋەزوۆتىڭ كىتاپحاناسى ساقتالعان. ءتىپتى بولماسا، وسى وتىرعان ءۇيدى كىتاپحاناسىمەن، انا دومبىرامەن قوسا قالدىرايىن، ءبارىن ال، ءبىر دەپارتامەنتكە تىركەۋگە ال، ەۆرورەمونت جاسا، ماعان دا جاقسى، مەملەكەتكە دە جاقسى. ولگەن ادام سەنەن جالاقى سۇرامايدى. تەك «قادىر مىرزاليەۆتىڭ كىتاپحاناسى» دەپ ۇستاپ تۇرسا بولدى. كىتاپ دەگەن ماڭگى تۇرمايدى. بۇل كىتاپتاردىڭ بارىندە ءوزىڭ تۇرسىڭ عوي، ءوزىڭ ساتىپ العانسىڭ، ءبارىن ءوزىڭ جيناعانسىڭ. ستۋدەنت كەزىمدە اپتاسىنا 30-40 كىتاپ ساتىپ الاتىنمىن. مەن تۋرالى كەيىن بىرەۋ زەرتتەۋ جۇرگىزسە، كىتاپحانامنىڭ ءبىر بۇرىشىندا ارحيۆىم دە تۇر، ادەيى ءبارىن رەتتەپ قويدىم.
- «قادىر مىرزا ءالى - ۇلى اقىن» دەگەن انىقتاۋىشقا قالاي قارايسىز؟ گازەتتەر ءسىزدى وسىلاي جازىپ ءجۇر.
- بۇل ءوزى تۇگەلدەي ۋاقىتتىڭ شارۋاسى عوي. گازەتتەردىڭ دە شارۋاسى ەمەس. گازەتتەر ماعان وسى ءسوزدى ەكى-ۇش رەت پايدالاندى. جازسا جازسىن، راقمەت ايت تا، جۇرە بەر. سونى يەمدەنىپ، ارقا تۇتاتىندار، بىرەۋگە بارىپ مىندەتسيتىندەر بولادى. ال ونداي مىنەز مەنىڭ تابيعاتىمدا جوق. 60 جاسقا تولعانىمدا ۋنيۆەرسيتەتتە كەزدەسۋ بولدى. ونى مارقۇم زەينوللا قابدولوۆ اعامىز باسقاردى. سول كىسى ماعان قاراپ وتىرىپ: «سەن ۇلى اقىنسىڭ»، - دەدى. مەن، شىنىن ايتقاندا، قاتتى ساسىپ قالدىم. ول كىسى وتە شامشىل ادام. «ءسىز قاتەلەسىپ وتىرسىز» دەپ ايتا المايسىز. سوڭىنا ءتۇسىپ الادى. سوندىقتان ۇندەگەن جوقپىن. «مەن وسى ءسوزدى ومىرىمدە ەكىنشى رەت ايتىپ وتىرمىن» - دەدى. «ءبىرىنشى رەت لەنيندىك سىيلىق العاندا اۋەزوۆكە ايتقانمىن. تۇندە قىدىرىپ ءجۇر ەدىم، اۋەزوۆتىڭ ءۇيىنىڭ شامى جانىپ تۇر ەكەن، «تاۋەكەل» دەپ ەسىگىن قاعىپ ەدىم، ءوزى شىعىپ، قۇشاقتاپ قارسى الدى. سوندا مەن «مۇحا، ءسىز ۇلى جازۋشىسىز» دەپ ايتقان ەدىم. وسى ءسوزدى ەندى ساعان ەكىنشى رەت ايتىپ وتىرمىن» - دەدى. بۇل ءسوز ماعان قيىن ءتيدى. قازىر زامان وزگەردى. جاستار كۇن سايىن ءبىر-بىرىنە «ۇلىسىڭ» دەيدى. بۇرىن ارەڭ ايتاتىن ءسوزدى قازىر تال تۇستە ايتاتىن بولدى.
- ءسىز كەيدە ادەبيەتتەگى كەيىنگى ىنىلەرىڭىزدىڭ ەڭبەگىن باعالاعاندا، بولماسا ايتىسقا قازىلىق ەتكەندە جالپاقشەشەيلىك تانىتىپ كەتكەندەي كورىنەسىز. سول بەرگەن باعالارىڭىز شىن كوڭىلىڭىزدەن شىعا ما؟ قادىر اقىن «قارا قىلدى قاق جارعان» قازىلىق تانىتا المادى دەگەن پىكىرلەردى ەستيمىز.
- ەندى... اراعا تۇسەتىن ادامدار، وزدەرى تەلەفون سوعاتىندار بولادى. جالپى، قازاقىلىققا ەشتەڭە ىستەي المايسىڭ. سول قازاقىلىقتان باستايدى، قارالار، تورەلەر دەگەن سياقتى رۋ دا كەتەدى ىشىندە. وزدەرىن تانىماسام دا، ادىلدىكتى ايتىپ، كومەكتەسكەن اقىندارىم دا بار.
- كەزىندە مۇحتار اۋەزوۆ، عابيت مۇسىرەپوۆتەر جاستار ادەبيەتى جايلى اقتارىلا پىكىر ايتىپ، كەيىنگىلەرگە جول-باعىت سىلتەگەن. قازىرگى جاستار «بىزدەردى وقىمايدى» دەپ اقساقالدارعا وكپەلەپ جاتادى.
- وسى بەكەر ءسوز. مەنىڭ ەندى شىعاتىن جيىرما تومدىعىمنىڭ ىشىندە «ءسوز سيقىرى» دەگەن ەكى تومىم تەك قانا پوەزيانى زەرتتەۋگە ارنالعان. ول بۇرىنعى ون التى تومىمنىڭ ىشىنە دە ەنگەن. ەندى سوعان تولىقتىرۋلار ەنگىزبەكپىن. سونىڭ ىشىندە مۇحتار شاحانوۆتان باستاپ باسىنان سيپاماعان بىردە-بىر ادامىم قالماعان. جاستار دەيتىن جاستار دا قالعان جوق. قىزىلوردادا شاحيزادا ابدىكارىموۆ دەگەن جىگىت بار. سونىڭ كىتابىن ءومىرى وقىماپپىن. جاقىندا وقىدىم، جاقسى اقىن ەكەن. ءبىراق سونىڭ ءوزى ەلۋدەن اسىپ كەتكەن جىگىت قوي. ەسەنعالي، ۇلىقبەك بار، ولار ەندى قالىپتاسقان اقىندار عوي. قازىر جاستار ادەبيەتپەن كۇن كورە المايتىنىن بىلەدى. سوندىقتان ءوندىرتىپ جازىپ جاتقان ەشكىم جوق شىعار.
- ءداستۇرلى سۇراق: قازىر نە جازىپ ءجۇرسىز؟
- جازاتىن نارسە كوپ قوي! ءبىراق سوعان قۇدىرەتىڭ جەتپەيدى. قازاقتىڭ ادەبيەتىندە ءالى كۇنگە ءبىر جازىلماي جۇرگەن نارسە بار. تەك اۋىزشا ايتىلادى. ومىرىندە باستىق بولماعانمەن، جازۋشىلار وداعىن باسقارماعانمەن، كرەسلودا وتىرماي-اق جازۋشىلار وداعىن باسقارعان ادامدار بار. سونىڭ ءبىرى - ءالجاپپار ابىشەۆ. تاعى ءبىرى س. دەگەن مارقۇم بولىپ كەتكەن جازۋشى. وسىلاردىڭ جاقسىلىقتارىمەن قاتار، جاماندىقتارى دا كوپ. مەن سولاردىڭ كۋاسىمىن. وسىنداي ءبىر ادامدار بولدى. بولاشاق ءۇشىن ءبارىن جازىپ كەتكىڭ كەلەدى. اتتەڭ، قىسىلاسىڭ. وسەك ايتقان ادام سياقتى بولامىن با دەپ.
- قانشالىقتى ءدىندارسىز؟
- مەنىڭ عازيز دەگەن كىشى بالام بەس ۋاقىت نامازىن قازا قىلمايدى. جۇما نامازىنا ۇزبەي بارىپ تۇرادى. جاينامازى كولىگىنىڭ ىشىندە جۇرەدى. مىناۋ مەنىڭ شكافىمدا اراق-شاراپتىڭ ءتۇر-تۇرى تۇر. ءوزىم، ارينە، ىشپەيمىن. ءبىراق كەلگەن قوناققا قۇيىپ بەرەمىن. كەيبىرەۋى «ءسىزدىڭ ءۇيدىڭ سارقىتى، الا كەتەيىن» دەپ الدەقانداي بوپ جاتادى. بالام: «مۇسىلماننىڭ ۇيىندە اراق تۇرماۋى كەرەك»، - دەيدى ماعان. ءبىز ەندى تۇزەتۋدەن كەتىپ قالدىق. مەن قازىر قۇران اياتتارىن جاتتايىن دەسەم دە، جاتتاي المايمىن. ال اكەم ەلدە «كىشى مولدا» اتانعان. اكەمنەن ەرتە قالدىم. قىرقىنشى جىلداردىڭ اياق كەزىندە سۇزەكپەن قاتتى اۋىردىم. تالىقسىپ كەتسەم كەرەك، ءبىر كەزدە كوزىمدى اشسام، اكەم «سۇف! سۇف!» دەپ دەم سالىپ وتىر ەكەن. سول ءالى ەسىمدە قالىپتى. مەنىڭ دىنمەن بايلانىسىمنىڭ بار-جوعى - وسى. ءبىراق ءدىن بىزگە كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن.
- قادىر اعا، باس جاقتى ءبىراز ءسوز ەتتىك قوي. ەندى شاشقا كەلسەك...
- نە ايتپاعىڭدى ءتۇسىندىم. «قارتايدىق، قايعى ويلادىق، ساقال سيرەك» دەيىن بە؟.. شاۋ تارتقان شاعىمدا وقىرماندارمەن كەزدەسۋىم بولدى. سوندا ءبىر ايەلدىڭ: «ءسىزدىڭ شاشىڭىز يميدجىڭىز ەدى، سونى نەگە ۇزارتىپ قويمايسىز، ول ءسىزدىڭ پورترەتىڭىز بولىپ بىرگە ءجۇرۋ كەرەك» دەگەنى بار. وعان مەن نە دەيمىن؟ ولار جاس قىز، بويجەتكەن بولعان، ءبىز ەستەرىندە سولاي قالعانبىز عوي.
- اڭگىمەڭىزگە راقمەت!
سۇحباتتاسقان تورەعالي تاشەنوۆ
(«ايقىن» گازەتى. 2009- جىل).
