اكادەميكتىڭ كوز جاسى (2) - قابدەش جۇمادىلوۆ
العاشقى ايەلى - اتا- اناسى جاستاي ايتتىرىپ الىپ بەرگەن - ءشاريپا حانىم دا، ەكىنشىسى - توم تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە بىرگە وقىعان ارىپتەسى، ورىستىڭ اسپان كوز ارۋلارىنىڭ ءبىرى - تايسيا الەكسەيەۆنا.
بۇل ەكى ايەل ومىردە بايعا تالاسىپ، قانىشقا قولبايلاۋ بولىپ، باسىن قاتىرعان ەمەس. قايتا، كەرىسىنشە، بايبىشەسى ءشاريپا اۋىلداعى كارى اكە- شەشەسىنىڭ كۇتىمىنە جاۋاپتى بولسا، كەن ينجەنەرى، گەولوگ تايسيا الەكسەيەۆنا ۇنەمى كەن قوپارىپ، دالا كەزىپ جۇرەتىن قانىشقا اينىماس سەرىك بولدى. ءشاريپادان ءۇش بالا بار: حاينيسا، مالىباي، شامشيابانۋ. ال، تايسيا الەكسەيەۆنادان مەيىز دەيتىن قىزى بار (تۇڭعىش ۇلدارى جاستاي شەتىنەپ كەتكەن) .
- Ⅲ-
ءاسىلى، التاي ولكەسىنىڭ وسكەمەن جاعىندا تۋىپ- وسكەن قازاعۋار تايسيا الەكسەيەۆنا بايبىشەگە كۇندەستىك كورسەتكەن جوق. ءشاريپانىڭ ۇلكەن قىزى حاينيسانى ءوز قولىنا الىپ تاربيەلەدى. ال ءبىر- بىرىنە شىنايى عاشىق بولىپ، وقۋ بىتىرگەننەن كەيىن، قاشان قانىش جەزقازعانداعى شارۋاسىن رەتكە كەلتىرىپ بولعانشا ءبىرىن- ءبىرى زارىعا كۇتىپ، كوپ قيىنشىلىقپەن قوسىلعان ەرلى- زايىپتىلار وتباسىندا ءشاي دەسىپ، بەت جىرتىسىپ كورمەگەن- ءدى.
ال، سول اقىلدى دا، مادەنيەتتى كۇيەۋى الدىن الا ەسكەرتپەي، سوناۋ باياناۋىلدان ءولىم حالىندەگى 15-20 بالانى ماشيناعا تيەپ الىپ كەلگەندە، تايسيا الەكسەيەۆنانىڭ توبەسىنەن اشىق كۇندە ءجاي تۇسكەندەي بولىپ ەدى. ءبىر- بىرىنە اشىق قارسى شىعىپ، داۋىس كوتەرگەنى، ءاي، وسى- اق شىعار:
- قانىش- اۋ، مىناۋىڭ نە؟ ءوزىمىز توپتى جان، شيقىلداپ ارەڭ وتىرعاندا، دالانىڭ اش- ارىعىن جيناپ اكەلگەنىڭ قالاي؟ - دەگەن تايسيا الەكسەيەۆنا شەگىر كوزى شاراسىنان شىعا جازداپ.
- بۇلار - ءجاي ءبىر «دالانىڭ اش- ارىعى» ەمەس، مەنىڭ تۋىسقاندارىم! - دەدى قانىش داۋىسىن ايەلىنەن دە وكتەمىرەك شىعارىپ. - ۇلكەندەرىن اكەلە المادىم. ال، مىنا بالالاردى اجالدان الىپ قالۋ - مەنىڭ پارىزىم.. .
ءبىر جاعىنان، تايسيا الەكسەيەۆنانى دا تۇسىنۋگە بولادى. وتباسىنىڭ راسحودى ەڭ الدىمەن ايەلدىڭ قالتاسىنا سوعاتىنى بەلگىلى. ونسىز دا ءشاريپانىڭ ۇلكەن قىزى حاينيسا مەن ابىكەي اعاسىنىڭ قىزى حانەن - وسىلاردىڭ قولىندا. جالعىز ۇلى قايتىس بولعان سوڭ، تايسيانىڭ شەشەسى فەليساتا ۆاسيليەۆنا دا بىلتىر وسىندا كوشىپ كەلگەن. باۋىرىندا ءالى ەمشەكتەن شىقپاعان قىزدارى مەيىز بار. توپتى جان ءبىر قانىشتىڭ جالاقىسىمەن ىلدەبايلاپ، ارەڭ كۇنكورىپ وتىرعاندا، اسپاننان تۇسكەندەي ەندى مىنالار كەلىپ وشارىلدى.. . ونىڭ ۇستىنە، مىنا اش- الامان بالالاردىڭ سيقى دا ادام شوشىرلىق: شاشتارى ءوسىپ كەتكەن، بەت- اۋىزدارى كولكىلدەگەن ىسىك. كيىمدەرى كىر- قوجالاق، شوقپىت- شوقپىت.. .
ءۇي ءىشىنىڭ داۋ- دامايى ودان ارى اسقىنا تۇسەر مە ەدى، قايتەر ەدى. ءدال وس ساتتە ءوز بولمەسىنەن فەليساتا ۆاسيليەۆنا شىعا كەلدى دە، شيەلەنىسكەن ءتۇيىندى تەز تارقاتىپ جىبەردى. ول ءوزى ءالى دە ءال- قۋاتىنان ايرىلماعان، قايراتتى، وجەت ايەل بولاتىن. سول كىسى تايسيا الەكسەيەۆناعا اجىرايا قاراپ:
- ءاي، سەن قىز ءبۇيتىپ سىقسىڭداپ جىلاعانىڭدى قوي! - دەدى ءامىرلى ۇنمەن. - كۇيەۋىڭنىڭ تۋىستارىن باعىپ- قاققىڭ كەلمەسە، ول جاعىن قازاققا بايعا تيمەي تۇرعاندا ويلاۋىڭ كەرەك ەدى. ەندىگى جىلاۋىڭ تىم كەش.. . ودان دا تەز تۇر دا ىسكە كىرىس. مونشاعا وت جاق! قولىڭا قايشى مەن ۇستارا ال دا، مىنا بالالاردىڭ شاشىن سىپىر! ۇستىلەرىندەگى شوقپىتتارىن شەشىپ ال دا، ورتەپ جىبەر! - دەپ ءسال بوگەلدى دە، قانىشقا قاراپ: - ال، سەن، كۇيەۋ جىگىت، بۇلايشا ءموليىپ وتىرما! كومبيناتتىڭ دۇكەنىنە بار دا، ءبىر توپ ماتا ما، كەنەپ پە، بىردەڭە الىپ كەل! مەن مىنا بالالارعا كيىم تىگەمىن، - دەدى.. .
ءبارى دە سول فەليساتا ۆاسيليەۆنا ايتقانداي بولدى. مونشاعا ءتۇسىپ، تازا كيىم كيگەن اش بالالاردى بىرەر اپتا ۇيدە باعىپ، قارىندارى تويىپ، بۋىندارى كىرگەن سوڭ، اۋدان ورتالىعىنداعى قازىنالىق پانسيوناتقا ساناپ وتكىزدى. قانىش تەك ەكى جيەنى كەمەل مەن ريشاتتى عانا ءوز قولىندا قالدىردى. كەيىن «قانىشتىڭ بالالارى» اتانعان سول جەتىمدەردىڭ ءبارى قاتاردان قالماي، ادام بولىپ كەتتى. ال، ۇلكەن جيەنى كەمەل اقىشيەۆ كەيىن اتاقتى ارحەولوگ- عالىم بولىپ، بۇدان 25 عاسىر بۇرىنعى قىپشاقتاردىڭ «التىن كيىمدى» حانزاداسىن تاۋىپ، ءدۇيىم دۇنيەنى تاڭعالدىرعانىن جوعارىدا اتاپ وتكەنبىز.
اشتىق اپاتىنان قالىڭ قازاقتى قۇتقارۋعا مۇمكىندىك تاپپاعان قانىش يمانتاي ۇلى تىمقۇرسا جيىرماداي اش بالانى اجالدان اراشالاپ قالعانىن اۋجال تۇتىپ، ەندى ءوزىنىڭ كاسىبي مىندەتىنە كىرىسكەن. وسىدان بىرەر جىل بۇرىن ماسكەۋدەگى ءتۇستى مەتالدار باسقارماسى جەزقازعانعا مول قارجى ءبولىپ، كەن بارلاۋشىلار توبى ءوز الدىنا دەربەس ەسەپ- شوتى بار، جەكە ۇجىم بولىپ قالىپتاسقان- دى. قانىشتىڭ قۇلاشىن ەركىنىرەك سەرمەپ، جۇمىس سۇراپ كەلگەن اشتاردىڭ ەسەبىنەن جۇمىسشى سانىن جەتى جۇزگە دەيىن جەتكىزىپ جۇرگەنى سونىڭ ارقاسى ەدى.
نە ءۇشىن ەكەن، بۇل كەڭشىلىك ۇزاققا بارمادى. ول كەزدە جەزقازعان كەن بارلاۋ باسقارماسى اتباسار ءتۇستى مەتالدار تىرەسىنە، ال ولار ماسكەۋدەگى ءتۇستى مەتالدار باس باسقارماسىنا باعىناتىن- دى. 1933-جىلدىڭ باسىندا جاڭاعى باسقىشتاردان ءسۇزىلىپ ءوتىپ، ءبىر جامانات حابار جەتتى. «قارجىنىڭ تاپشىلىعىنا جانە باسقا دا كەن ورىندارىنىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى، جەزقازعاندا كەن بارلاۋ ءىسى ۋاقىتشا توقتايدى. سوندىقتان ولارعا بيىلدان باستاپ بيۋدجەتتەن قارجى بولىنبەيدى» دەپتى.
بۇل ەندى، اشىعىن ايتقاندا، قانىشتىڭ سونشا جىلدىق ەڭبەگىن زايا كەتىرۋدەن باسقا ەشتەڭە ەمەس. جوق، مۇنداي زورلىققا كونە سالۋعا بولماس. امال جوق، تاعى دا كۇرەسۋگە تۋرا كەلەدى. بۇل - بەرگى جاقتاعى شولاق شەنەۋنىكتەردىڭ ءىسى. الگى «بايدىڭ اسىن بايقۇس قىزعانادى» دەگەننىڭ كەرى. جەزقازعاننىڭ مىسى جاقسى، كەندەرى كەرەمەت. ءبىراق سوعان بولەتىن قارجىنى قيمايدى. جازعان قۇلدا شارشاۋ بار ما، ەندى جەزقازعاننىڭ ەن بايلىعىنا كرەملدە وتىرعانداردىڭ كوزىن جەتكىزۋدەن باسقا امال جوق.
سول ويمەن ماسكەۋگە اتتانعان قانىش يمانتاي ۇلى 1933-1934-جىلداردى تۇگەل دەرلىك سول جاقتا وتكىزدى دەۋگە بولادى. الدىمەن باس باسقارمانىڭ اۋ- جايىن تۇيگەن. ولار سول بۇرىنعى ايتقانىنان جاڭىلمايدى. «قارجى تاپشى. ءبىز ونسىز دا قازاقستانعا از اقشا ءبولىپ جاتقان جوقپىز. ازىرشە «قوڭىرات- بالقاش» كەندەرىن يگەرىپ الساق تا از ولجا ەمەس. جەزقازعاننىڭ مىسى قايدا قاشار دەيسىڭ. ميلليون جىل شىداعاندا، ەندى ءبىر جيىرما جىل كۇتە تۇرسا ەشتەڭەسى كەتپەس» دەپ ءوزىڭدى سايقى- مازاققا اينالدىرادى. دەمەك، بۇلاردان قايىر جوق. تىعىرىقتان شىعار جولدى باسقا جاقتان ىزدەۋ كەرەك.
قانىش يمانتاي ۇلى قارساقبايدان اتتاناردا كەن بارلاۋ سالاسىنداعى ماستەرلەر مەن جۇمىسشىلاردى جيناپ الىپ، بار شىندىقتى جاسىرماي ايتىپ كەتكەن:
- مەن ءىس مانىسىنە بويلاماعان جاڭساق قاۋلىنى بۇزدىرۋ ءۇشىن جوعارىعا اتتانىپ بارامىن. ودان نە شىعارىن بىلمەيمىن. ەگەر جەر بەتىندە ادىلەت دەگەن بار بولسا، جەزقازعان جابىلماۋعا ءتيىس. مەنىڭ وسى ايتقانىما سەنىپ، قاسىمدا قالاتىندارىڭ بارلاۋدى توقتاتپاي، ەپتەپ جۇرگىزە بەرىڭدەر. ال بالا- شاعا قامىمەن باسقا جاققا كەتەم دەگەندەرگە جول اشىق، ولارعا رەنجىمەيمىن، - دەگەن- ءدى.
مىنا قىزىقتى قاراڭىز، جۇمىسشىلاردىڭ قانىشقا سەنگەنى سونشا، ءىشىنارا بىرەۋلەرى بولماسا بارلاۋشىلاردىڭ نەگىزگى قۇرامى جەزقازعاندا قالىپ قويدى. جەر استىندا جاتقان مىس پەن التىن ءوز الدىنا، سول قانىشقا سەنگەن، ءوز ىسىنە شىن بەرىلگەن جۇمىسشىلاردىڭ كۇنكورىسى ءۇشىن اقشا تابۋ كەرەك ەدى. ماسكەۋدە التىن قازۋشىلاردىڭ، كومىر ىزدەۋشىلەردىڭ ءوز ترەستەرى بار. سولارعا ادەيىلەپ اتباسىن بۇردى. ال تاسبوياۋ ىزدەۋشىلەر قانىشتى وزدەرى ىزدەپ كەلدى. ويلانىپ- تولعانۋعا ۋاقىت جوق، ساتبايەۆ جاڭاعىلاردىڭ بارىمەن شارتقا وتىردى. بۇلار ۇلىتاۋ ولكەسىنەن الگىلەر ىزدەگەن كەن كوزىن تاۋىپ بەرەدى. سول ءۇشىن ولار قازاق عالىمىنا قىرۋار اقشا اۋدارادى. جاسقانباي شارتقا وتىرعان سەبەبى، قانىشقا ول كەندەردىڭ قاي جەردە جاتقانى بەلگىلى بولاتىن. بۇل جەزقازعاندا مىس قاباتىن ىزدەپ جۇرگەندە تالاي رەت التىننىڭ دا، كومىر مەن تەمىردىڭ دە ۇستىنەن شىققان. ال تاسبوياۋ دەگەنىڭ ۇلىتاۋدىڭ ءار سايىنان تابىلادى. ونداي پايدالى كەندەر دە كەزىندە كارتاعا تۇسكەن- ءدى. شارتقا وتىرعان ترەستەر تاباندا اقشا اۋدارىپ، تارىعىپ وتىرعان كەنشىلەرگە تالايعا دەيىن تالعاجاۋ بولدى.
ءبىراق مۇنداي قوسىمشا تابىسپەن قانشا جەرگە باراسىڭ. جەزقازعان ماسەلەسىن تۇبەگەيلى قايتا قوزعاماي بولمايدى. ول ءۇشىن ب ك پ(ب) ورتالىق كوميتەتىنە، تىم بولماسا ساياسي بيۋرو مۇشەسى، اۋىر ونەركاسىپ ءمينيسترى سەرگو وردجونيكيدزەگە قولى جەتسە عوي، شىركىن! ايتكەنمەن، ءىستىڭ ءساتى تۇسەيىن دەسە، ولجانىڭ ءوزى ورالا كەتەتىن ادەتى عوي. ءبىر كۇنى ويلاماعان جەردەن، انا جىلدارى تومدا وزىنە ساباق بەرگەن ۇستازى اكادەميك ميحايل انتونوۆيچ ۋسوۆتىڭ كەزدەسە كەتكەنى. ول كىسى جەزقازعان وندىرىسىمەن جاقسى تانىس بولاتىن. ەندى، مىنە شاكىرتىمەن سويلەسە كەلە، ونىڭ مىناداي شىرعالاڭعا ۇشىراعانىنا قارت اكادەميك قاتتى كۇيىندى.
- جەزقازعاننىڭ جەمىسىن دۇمشەلەرگە جەم قىلۋعا بولمايدى. قالايدا ەن بايلىقتى قۇتقارۋدىڭ ءبىر امالىن تابۋىمىز كەرەك! - دەدى ول سالعان جەردەن. - ساسپا، مەنىڭ سانامدا جوعارىعا اپاراتىن ءبىر ەسىكتەر قازىردىڭ وزىندە اشىلا باستادى.
ميحايل انتونوۆيچ كەلەسى كۇنى- اق قانىشتى ءوزىنىڭ ەسكى دوسى، ءتۇستى مەتالدار ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى ۆ. ا. ۆانيۋكوۆقا ەرتىپ باردى. قىزىق بولعاندا، ول كىسى بۇلار كەرەك قىپ تۇرعان اۋىر ونەركاسىپ ناركومى سەرگو وردجونيكيدزەنىڭ كەڭەسشىسى ەكەن. ەندى ولار جەزقازعان ماسەلەسىن ۇشەۋى وتىرىپ اقىلداستى.
- مەن مىنا ميحايل انتونوۆيچتىڭ كوڭىلى ءۇشىن، ءسىزدى ناركومعا ەرتىپ بارىپ، وعان ءبىر اۋىز ءوتىنىش ايتۋعا ءارقاشان ءازىرمىن، - دەدى ۆانيۋكوۆ، قانىشتىڭ ءوتىنىشىن تىڭداپ العان سوڭ. - ءسىزدىڭ ۇزاق جىل تەر توككەن جەزقازعاندى جان سالا قورعاپ شىعاتىنىڭىزعا سەنەمىن. ءبىراق ءبىر عانا ءسىزدىڭ ءۋاجىڭىز ناركومعا از كورىنۋى مۇمكىن. اتتەڭ، سىزگە قوسىمشا الدەبىر عىلىمي مەكەمەنىڭ شىعارعان شەشىمى بولسا عوي! ماسەلەن، عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءبىر سەسسياسىندا ءسوز بولىپ، جەزقازعان كەندەرى جايىندا قاۋلى الىنسا.. . كەيىن اكادەميا شەشىمىن ەشكىم دە بۇزا الماس ەدى.
اقىرى، ءبارى دە سول عالىم ۇستازدار ايتقانداي بولادى. ۋسوۆتىڭ، تاعى باسقا عالىمداردىڭ كومەگىمەن ۇلكەن جەزقازعان تاقىرىبى اكادەميانىڭ كەزەكتى سەسسياسىنىڭ كۇن تارتىبىنە ەنگىزىلدى. سەسسيادا قانىش يمانتاي ۇلى بايانداما جاساۋى كەرەك. باسىندا قانىش: «تىمقۇرسا بىردە- بىرەۋىمىزدىڭ عىلىمي دارەجەمىز جوق. وڭكەي قۇلجا باس اكادەميكتەردىڭ سىنىنان قالاي وتەر ەكەنبىز» دەپ قاتتى قوبالجىعان. قوسىمشا بايانداما جاسايتىن ۇگەدەي ءاليحان ۇلى بوكەيحانوۆ تا - قارساقبايعا تاياۋدا كەلگەن جاس گەولوگ. ماسكەۋدىڭ تاۋ- كەن اكادەمياسىن بىتىرسە دە، ازىرشە ونىڭ دا عىلىمي اتاعى جوق بولاتىن.. .
الايدا، قانىش يمانتاي ۇلى وزىنە سەنىمدى ەدى. ويتكەنى جەزقازعان - ونىڭ كۇندىز- ءتۇنى ويىنان شىقپايتىن، امبە سوڭعى جىلدارى تالايدىڭ الدىندا ءسوز سويلەپ، ابدەن جاتتالىپ كەتكەن تاقىرىپ قوي. 1934-جىلى 10-قاراشادا وتكەن اكادەميا سەسسياسىندا قانىش عالىمدار سىنىنان جاقسى ءوتتى. ۇگەدەي ءاليحان ۇلى دا ءوز بايانداماسىندا ءبىرسىدىرعى ساۋاتتى پىكىرلەر ايتتى. بۇلاردان كەيىن كوپ عالىمدار جەزقازعاندىقتاردى جاقتاپ سويلەدى. اقىرىندا اپتاعا سوزىلعان سەسسيا جەزقازعان كەنى جايىندا بىرنەشە ماڭىزدى قاۋلى قابىلدادى. سونىڭ كەيبىر تارماقتارى مىناداي:
«جەزقازعان كەنىنىڭ مول قورىن يگەرۋگە قازىرگى قارساقباي زاۋاتى دارمەنسىز. سوندىقتان ونىڭ ورنىنا ەلىمىزدىڭ مىسقا زارۋلىگىن ءبىرجولا شەشۋ ءۇشىن، ۇلكەن جەزقازعان مىس قورىتۋ كومبيناتىن سالۋدى ۇسىنامىز. بۇل ولكەدەگى مينەرالدىق رەسۋرستاردى تولىق يگەرۋ ءۇشىن جەزقازعان - قاراعاندى - بالقاش تەمىرجولىن سالۋ وسى بەسجىلدىقتا قولعا الىنعانى ءجون دەپ بىلەمىز. بۇل ءۇشىن ك س ر و جوسپارلاۋ كوميتەتى، ءتۇستى مەتالدار باس باسقارماسى، قاتىناس جولدار ناركوماتى ءبىر- بىرىمەن قول ۇستاسا قيمىلداسا، ءىستىڭ تابىستى بولارىندا كۇمان جوق» .
اكادەميا سەسسياسىنىڭ قاۋلىسى قولعا تيىسىمەن، پروفەسسور ۆانيۋكوۆتىڭ كومەگى ارقاسىندا، كەزىندە «تەمىر ناركوم» اتانعان سەرگو وردجونيكيدزەمەن كەزدەسۋ دە كوڭىلدەگىدەي جاقسى ءوتتى. كاۆكازدىڭ ەر كوڭىلدى، ءور مىنەزدى ازاماتى قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ تۋىپ- وسكەن جەرىن، وقىعان قالاسىن، جەزقازعاننىڭ كارتاداعى ورنىن ءبىراز سۇراستىرىپ وتىردى دا، ازدان سوڭ گەولوگتىڭ قىزعىلىقتى اڭگىمەسىنە ەلىتىپ، ءوزى جارىسا سويلەپ كەتتى.
- ءبىزدىڭ باسقارماداعى «بىلگىشتەر» ءوزىڭدى يت اۋىرەگە سالىپ، ابدەن شارشاتقان- اۋ شاماسى، - دەپ قويادى قانىشتىڭ تار جول، تايعاق كەشۋلەرىن تىڭداپ وتىرىپ. - قايتسىن، ولارعا دا سوگىس جوق. ولار مەملەكەتتىڭ ءاربىر سومى ءۇشىن باسىمەن جاۋاپ بەرەدى.
بۇل قابىلداۋ 1934- جىلدىڭ 31- جەلتوقسانىندا وتكەن. ەرتەڭ جاڭا جىل. 1935- جىل ەسىك قاعىپ تۇر. ناركوم ساعاتىنا قارادى دا:
- سەن، جىگىتىم، ماسكەۋدە ءالى دە ءبىراز كۇن ايالداي تۇر. مىنا قاعازدارىڭ ازىرشە مەندە قالسىن. ساياسي بيۋروعا ۇسىنىس ازىرلەۋىمىز كەرەك. وعان ءوزىڭ دە قاتىناساتىن بول. ازىرشە ءتۇستى مەتالدار باسقارماسىمەن كەلىسىپ، ساعان ولاردىڭ قورجىن ءتۇبىن قاعىپ بەرەرمىن. ول جەتپەي جاتسا تاعىسىن تاعى كورەرمىز.. . كەلىستىك پە؟ - دەدى مۇرتىنىڭ استىنان جىميا كۇلىپ.
ەكەۋى ءبىرىن- ءبىرى جاڭا جىلمەن قۇتتىقتاپ، ناركوممەن جىلى قوشتاستى.
مىنە، وسىدان كەيىن ەكى جىلداي كىدىرىپ قالعان جەزقازعان ءوندىرىسى قايتادان جاندانا باستاعان. ورتالىقتان ءجۇز ميلليونداپ قارجى بوساتىلدى. 1935-جىلى، 25-ناۋرىزدا اۋىر ونەركاسىپ ناركومى جەزقازعان مىس قورىتۋ كومبيناتىنىڭ قۇرىلىسىن باستاۋ جونىندەگى بۇيرىققا قول قويدى. كەڭگىر وزەنىنىڭ تومەنگى اڭعارىندا جەزقازعان قالاسىن سالۋ جوسپارلانىپ جاتتى. نەعىلاسىڭ، بۇكىل وداق بويىنشا ءوندىرىس دەگەنىڭ ورگە باسىپ، قيالداعىنىڭ ءبارى ورىندالىپ جاتقان. امال نە، اۋەل باستا ىرگەتاسى دۇرىس قالانباعان با، اياق استىنان سوۆەت وكىمەتىن تاعى دا قىرسىق شالدى.
- 4 -
1937- جىل. بۇل ءبىر قوعام مۇشەلەرى ءبىرىن- ءبىرى اڭدىعان، ەل ىشىنەن جاۋ ىزدەپ، ءبىرىن- ءبىرى يتجەككەنگە ايداتقان، پالەلى، قىرسىق جىل بولدى. ءسىرا، وسى سوتسياليستىك قوعامنىڭ جەتىلمەي تۋعان الدەبىر شالالىعى بولسا كەرەك. ايتەۋىر ءتورت- بەس جىل سايىن ءبىر شيكىلىگى شىعادى دا تۇرادى. نە پالە شىقسا دا، ورتالىقتان باستالادى عوي. وتىزىنشى جىلداردىڭ باسىندا كامەنوۆ، زينوۆييەۆ، بۋحارين باستاتقان ستاليننىڭ باقكۇندەستەرى الاستالىپ ەدى. ونىڭ اتى - «پارتياعا قارسى بلوك» دەلىنگەن. 1934-جىلى لەنينگراد وبكومىنىڭ باسشىسى كيروۆتى بىرەۋ اياقاستىنان اتىپ كەتتى دە، «حالىق جاۋى» دەگەن اتاۋ جارىققا شىقتى. «سوتسياليزم جەڭىسكە جەتكەن سايىن ونىڭ جاۋلارى كوبەيە بەرەدى» دەپتى ۇلى كوسەم. سودان بەرى ەل ىشىنەن «جاۋ» ىزدەۋ ادەتكە اينالعان.
سوڭعى جىلدارداعى اسا ءىرى «جاۋ» تروتسكي دەلىنىپ، ونىڭ جاقتاستارى «تروتسكيشىلەر» دەپ اتالعان. ءاسىلى، سوۆەتتىك قىزىل ارميانى ءوز قولىمەن قۇرعان كىسى - تروتسكي عوي. سوعان بايلانىستى، ارميا ىشىندە بىردەن تازالاۋ ءجۇردى. كەڭەستەر وداعىندا بەس مارشال بار ەدى، سونىڭ ۇشەۋى «حالىق جاۋى» اتانىپ، انا دۇنيەگە اتتانىپ كەتتى. ەگەروۆ، بليۋحەر، تۋحاچيەۆسكي. اسكەر ىشىندەگى ەڭ ساۋاتتى كومانديرلەر دە وسىلار بولاتىن. سويتسەك، ولار تروتسكيدى جاقتاۋشىلار ەكەن عوي. ءىس مارشالدارمەن عانا تىنعان جوق، گەنەرالداردىڭ 80 پايىزى، پولكوۆنيكتەردىڭ 60 پايىزى «جاۋ» اتانىپ، الدى اتىلىپ، ارتى سىبىرگە ايدالدى. جانە بۇل ناۋقان قاي مەزگىلدە ءجۇردى دەيسىز عوي؟ گەرمانيادا گيتلەر بيلىك باسىنا كەلىپ، كورشى ەلدەرگە كوز الارتا باستاعان كەزدە ىسكە استى. ال وسىنى اقىلدى ادامنىڭ ءىسى دەۋگە بولا ما؟ قانىش يمانتاي ۇلى ناق وسىعان دەيىن مۇرتتى كوسەم جايىندا الا- قۇلا ويدا ءجۇرۋشى ەدى، مىنادان كەيىن كوسەمگە سەنۋدەن قالدى.
ماسكەۋدە سامال تۇرسا، قازاقستانعا كەلگەندە قارا بورانعا اينالاتىن ادەتى. كوپ ۇزاماي مۇنداعىلار دا «حالىق جاۋىن» ىزدەپ شارق ۇردى. قازاقستاندا ءجاي «حالىق جاۋى» بولۋ ازدىق ەتتى مە، ەندى وعان «جاپوننىڭ شپيونى» دەگەن ايدار قوسىلدى. الدا، بەيشارا قازاقتار- اي، وسىنداي ناۋقان شىقسا بولدى، ءبىزدىڭ حالىقتىڭ وكپەسى قابىنىپ شىعا كەلەتىنى نەسى ەكەن؟ جوعارعى ۇلىقتارعا جاعىنعىسى كەلىپ تۇراتىن قۇلدىق مىنەزدىڭ بۇل دا ءبىر كورىنىسى بولسا كەرەك. بۇرىن ەرەگەسىپ قالعان ەكى قازاق، بار قۇدىرەت ءوز قولىندا تۇرعانداي، ءبىر- بىرىنە: «بالەم، كوزىڭدى اباقتىدا جىلتىراتايىن با» دەپ كىجىنەدى ەكەن. قازىر، نەسىن ايتاسىڭ، سول تىلەگى قابىل بولىپ، ءوزارا ءوش- ارازدىعى، باق كۇندەستىگى بارلار ءبىرىن- ءبىرى وپ- وڭاي ايداتىپ جىبەرەتىن كۇيگە جەتتى. بارسا- كەلمەسكە مارعاۋ اسىرىپ، كوزىن جويىپ جىبەرسە ءتىپتى جاقسى.
جەزقازعاندا، قيان شەتتە جۇرگەن قانىش «جاۋلاردىڭ» ءتىزىمىن تەك گازەتتەن وقيدى. كەشە عانا اتقا ءمىنىپ، ەل باسقارىپ جۇرگەن بەلسەندىلەردىڭ ءوزى تۇگەلگە جۋىق ايدالىپ كەتىپتى. ءولى- تىرىسىنەن حابار جوق. وزگەسىن قويشى، قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى، گولوشەكيننەن كەيىن قازاققا ءبىراز جاقسىلىق جاساعان ليەۆون ميرزويان «حالىق جاۋى» اتانىپ، اتىلىپ كەتكەن سوڭ، باسقالارىنا نە جورىق؟ !
لاۋازىمدى ۇكىمەت باسشىلارىنان كەيىن، كەزەك اقىن- جازۋشىلارعا، عالىمدارعا ءتيىپتى: ساكەن سەيفۋللين، ءىلياس جانسۇگىروۆ، بەيىمبەت مايلين، ماعجان جۇمابايەۆ، احمەت بايتۇرسىنوۆ، قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ، مۇحامەتجان تىنىشبايەۆ، سانجار اسپاندياروۆ.. . تولىپ جاتىر. وسىلاردىڭ ءبارى «جاۋ» ، ءبارى دە - «جاپونيانىڭ شپيوندارى» . رەسپۋبليكادا، وبلىس ورتالىعىندا عانا ەمەس، اۋىلدا جاپونيانىڭ قاي تاراپتا ەكەنىن بىلمەيتىن بريگاديرگە دەيىن وسى «قىلمىسقا» ىلىككەن.
وكىمەت نە ايتسا باس شۇلعىپ سەنە بەرەتىن اشىق اۋىز قازاقتار دا از بولماس. ال قانىش يمانتاي ۇلى ورەسكەل وتىرىككە سەنگەندى قويىپ، مۇنداي ناۋقاننىڭ نەگە كەرەك بولعانىن دا ىشتەي ەسەپتەپ ءبىلىپ ءجۇر ەدى. ونىڭ بايىمداۋىنشا، مىنا ناۋقان - 1932- جىلعى اشارشىلىقتىڭ جالعاسى. ءيا، ادەيى ۇيىمداستىرىلعان اشتىق اپاتىندا، قازاقتىڭ قاق جارتىسى قىرىلىپ، تاعى ءبىر بولەگى شەتەلدەرگە بوسىپ كەتتى عوي. بۇعان اشىق قارسى شىعۋعا شامالارى كەلمەگەنمەن، زيالى قاۋىم اراسىندا، كوزى اشىق، وقىعان ازاماتتار ورتاسىندا «بۇل قالاي» دەگەن سۇراق، نارازى وي- پىكىرلەر تۋمادى دەيسىڭ بە؟ ەل ىشىندەگى سالپاڭقۇلاق تىڭشىلار وندايلاردى جوعارىعا جەتكىزىپ وتىرعان عوي. ەندىگى مىندەت - ىستەگەن قىلمىستارىنا ءتىرى كۋا قالدىرماۋ. ءسال- ءپال ساۋاتى بار، كوزى اشىق ادامداردى تۇگەل جويىپ، بۇل دالادا تەك ماڭگۇرت قۇلداردى عانا قالدىرۋ.
وسىنشاما سارى ىزىنە تۇسەتىندەي، جان- جاقتان ۇتىلاپ قۋاتىنداي، بۇل قازاق نەدەن جازدى ەكەن؟ كەڭ پەيىل قوناقجايلىعىنان وزگە نە كىناسى بار؟ تۇك كىناسى جوق. بار جازىعى - جەرىنىڭ بەس فرانسيا سىيىپ كەتەتىندەي كەڭدىگى. وتارشىل يمپەريامەن ىرگەلەس وتىرعاندىعى. بۇل دالاعا ەندى ساناۋلى جىلداردان كەيىن، قازاق ەمەس، الەمگە اتى بەلگىلى، الپاۋىت ەل قونىستانۋى كەرەك. ماسەلەن، قاسقىر قويدى الدەبىر كىناسى بولعاندىقتان جەمەيدى عوي. بۇل دا سوعان ۇقساس بىردەڭە.
قانىش يمانتاي ۇلى وسىنداي قامىعۋلى كوڭىل كۇيدە جۇرگەندە، توبەسىنەن تاعى دا ءجاي تۇسكەندەي بولدى. اينالاسى ءبىر ايدىڭ ىشىندە قانىشتىڭ ءۇش اعاسىن بىردەي ۇستاپ اكەتىپتى. سەمەيدەگى مۇعالىمدەر سەمينارياسىنىڭ بۇرىنعى ديرەكتورى، بەلگىلى اعارتۋشى، قانىشتىڭ نەمەرە اعاسى ابىكەي ساتبايەۆ ءوز جەرىندە مازا بەرمەيتىن بولعان سوڭ قىرعىزستان ءوتىپ، بىشكەكتە پەدينستيتۋتقا ساباق بەرىپ جۇرگەن- ءدى. اپىراي، سول جاققا سوڭىنان ىزدەپ بارىپ ۇستاعان عوي.. . ال جاسىنان ونەرگە بەيىم، ساياساتقا ارالاسپاعان ابدىكەرىم ساتبايەۆ كەرەكۋ جاقتا مادەنيەت مەكەمەلەرىنىڭ ءبىرىن باسقارىپ ءجۇرۋشى ەدى. ەش كىناسى جوق ول اعاسىن دا ءبىر تۇندە ۇستاپ اكەتكەن. ال تۋعان اعاسى عازيز ساتبايەۆ قازاقستاننان مۇلدە ءتۇڭىلىپ، ومبى ماڭىنداعى قازاقتار اراسىندا ءوز كۇنىن ءوزى كورىپ جۇرگەن- ءدى. ك گ ب جەندەتتەرى ونى دا قۇتقارماپتى. ارتىنان ادەيى ىزدەپ بارىپ قولعا تۇسىرگەن. دەمەك، ساتبايەۆتار اۋلەتى ەرەكشە باقىلاۋدا بولعانى.. .
ال، سوندا قانىشتى قالاي ۇستاماي جۇرگەنى بەلگىسىز. ءسىرا، ازىرشە كەن قوپارىپ، مىس قورىتۋ ءۇشىن كەرەك دەگەن شىعار. دەمەك، جەزقازعاننىڭ مىسى دەسەيشى - مۇنى ءالى كۇنگە دەيىن ساقتاپ جۇرگەن. ءبىراق الدى- ارتىندا اڭدۋ بار. قانىشتىڭ توڭىرەگىن ىلعي دا بەلگىسىز بىرەۋلەر تىمىسكىلەپ جۇرگەنى. «باستىعىڭ وڭاشادا نە ايتاتىنىن، كىمدەرمەن سويلەسەتىنىن قاعازعا جازىپ ءجۇر» دەپ تاپسىرىپتى مۇنىڭ شوپىرىنا.. . وسىنىڭ ءبارىن ويلاعاندا، قانىش دۇنيەدەن ءتۇڭىلىپ كەتەدى: «ءوزىڭدى جات ساناپ، وگەي بالاداي وكپەگە تەبەتىن وتارشىل وكىمەتكە قۇلا دۇزدەن كەن ىزدەپ، مىس بالقىتىپ بەرەتىندەي - وسى مەنىكى نە ازاپ؟ - دەيدى كەيدە ىزاعا بۋلىعىپ. - قازاق جەرىنىڭ قازىناسى جات جۇرتقا جەم بولعانشا، ءوزىنىڭ بولاشاق قوجاسىن كۇتىپ، قوزعاۋسىز جاتا بەرمەي مە».
الايدا «اشۋ - الدىندا، اقىل - سوڭىندا» دەگەن ءسوز بار. اقىلعا سالىپ قاراسا، ءويتىپ تار ولشەۋگە تاعى بولمايدى ەكەن. شىنتۋايتقا كەلگەندە، قانىش ءبىر ادامعا تابىنعان، ءباتۋاسىز، قاندى قول يمپەريا ءۇشىن ەمەس، وسىناۋ دالانىڭ ءوزى ءۇشىن تەر توگىپ جۇرگەن جوق پا؟ قازاق دالاسى قاشانعا دەيىن وركەنيەتكە ەرمەي ۇيقىدا جاتپاق؟ بۇل دالا دا ۇزاققا سوزىلعان ۇيقىدان ويانىپ، ساقارا توسىنە جان ءبىتۋى كەرەك قوي. وتارشىلدار قازاقتىڭ سۋسىز، نۋسىز ءشول دالاسىندا نە قازىنا بار دەيسىڭ دەپ، وزدەرىنشە كوكىرەك كەرىپ، مەنسىنبەيدى. ەندەشە قانىش قايتكەن كۇندە دە، كوشپەندىلەر قۇمايت شولدە ءتورت تۇلىك مال ءوسىرىپ قانا قويماي، عاسىرلار بويى التىن مەن مىستىڭ، تاعى باسقا اسىل كەندەردىڭ ۇستىندە وتىرعانىن دالەلدەۋى كەرەك.
تاعى ءبىر جاعىنان ويلاپ قاراسا، قانىش يمانتاي ۇلى باسقا ەمەس، ءوزى ءۇشىن دە ەڭبەكتەنۋى كەرەك ەكەن. جەزقازعاندا ميلليونداعان توننا مىس قاباتى جاتقانىن ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن بۇل ماسكەۋدە كىمنىڭ الدىنا بارمادى؟ كىمنىڭ ەسىگىن قاقپادى؟ سوندا، اقيقاتتى ءپىر تۇتقان ءبىرلى- جار ۇستاز عالىمدار مەن مەملەكەت مۇددەسىن ويلاعان ناركوم سەرگو وردجونيكيدزەدەن وزگە قانىشقا قول ۇشىن بەرگەن كىم بار؟ قول ۇشىن بەرگەندى قويىپ، كوپشىلىگىنىڭ ارعى كوكەيىندە «ءالى عىلىمي دارەجەسى دە جوق، كوشپەندى قىر بالاسى نە بىلەدى دەيسىڭ» دەگەن كۇپىرلىك تۇرعانىن بۇل تالاي رەت بايقاعان. ەندەشە، سول «كوشپەلى قىر بالاسى» ءوز جەرىنىڭ قىرى مەن سىرىن مەن- مەنسىگەن عالىمداردىڭ بارىنەن دە ارتىق بىلەتىنىن قانىش دالەلدەۋى كەرەك. جەزقازعان شابۋىلى باستالدى، ەندى شەگىنەتىن جەر جوق.
ەندىگى ۋايىم - جەزقازعان ەمەس، باسقادا. ءدال وسى جولى وتارشىلداردىڭ ارىدان ويلاستىرعان قاسقىر ءتىستى ساياساتى مەن قۇلداردىڭ اڭقاۋ مىنەزىنىڭ ۇيلەسە كەتۋى الاڭداتادى. توبا، ءبىزدىڭ قازاقتىڭ وسىنداي ناۋقان كەزىندە ۇرانعا قيقۋ قوسىپ، بەلسەنە ارالاسىپ كەتەتىنى نەسى ەكەن وسى؟ ۇلتتىڭ ىرگەسىن بەكىتۋ، سىرتتان تونگەن پالەگە توسقاۋىل قويۋ، ەل ءىشىن ىرىتپەۋ، ازاماتتارىن ساقتاپ قالۋ دەگەندەر ويلارىنا كىرىپ- شىقپايدى. سىرتتان جاۋ شاپسا، وزدەرى دالاقتاپ بىرگە شابادى- اۋ! ال، ءبىرىن- ءبىرى ۇستاپ بەرۋگە، باق- كۇندەس، اراز ادامدارىن «جاۋ» دەپ كورسەتۋگە كەلگەندە الدارىنا جان سالمايدى. نەسىن ايتاسىڭ، مىنا ناۋقان ءبىرىن- ءبىرى قۇرتقانشا تىنىم تاپپايتىن التى باقان، الا اۋىز قازاققا تاپتىرماس قۇرال بولدى. قازىر رۋعا، جۇزگە ءبولىنۋ دە ورتتەي ءورشىپ تۇر. ونىڭ ار جاعىندا وكىمەتكە جاعىنۋ، كورىنىپ قالۋ، ءوز اتىن وزدىرۋ دەگەن پالەسى تاعى بار. اينالىپ كەلگەندە وسىنىڭ ءبارى تاناۋىنان ارعىنى كورمەيتىن ناداندىققا، ابدەن ەتتەن ءوتىپ، سۇيەكتى قاپقان قۇلدىق مىنەزگە، سوقىر ساناعا كەلىپ تىرەلەدى.
قانىش يمانتاي ۇلى وسىنىڭ ءبارىن كورىپ- بىلە تۇرا، ىستەر امال تاپپاي تورىعادى. ەندى ءبارى كەش. قازاقتى تابان استىندا قايتا تاربيەلەۋ مۇمكىن ەمەس. ەڭ قيىنى، قازاقتى ءتۇزۋ جولعا سالادى- اۋ دەگەن عۇلاما ۇستازداردىڭ ءوزى ۇستالىپ كەتتى عوي. كەشەگى «الاش» قايراتكەرلەرى دە وسى ماقساتتا قۇرتىلدى ەمەس پا؟ ! قانىشتىڭ بار قولىنان كەلگەنى - «حالىق جاۋى» اتانىپ، ۇستالىپ كەتكەن ءوز اعالارىنىڭ ارتىندا قالعان شيەتتەي بالا- شاعاسىنا كومەك قولىن سوزۋ بولدى.
ابىكەي اعاسىنىڭ وتباسى قىرعىزستاندا قالدى عوي. ابىكەيدىڭ ءبىر بالاسى عالىمتاي قانىشتىڭ ءوز تاربيەسىندە وسكەن. وسىنىڭ الدىندا عانا لەنينگرادتىڭ گەولوگيا ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ، تۇستىكتەگى اشىساي كەنىندە قىزمەت ىستەپ جۇرگەن سول عالىمتايدى ءوز وتباسىنا باس- كوز بولۋ ءۇشىن، قىرعىزستاننىڭ التىن كەنىنە اۋىستىردى. ال ومبى ماڭىندا قالعان عازيزدىڭ ءۇي ىشىنە ءتارمىزي يمانتايەۆتى جىبەرىپ (بۇل - 1932-جىلى اشتان ولەيىن دەپ جاتقان جەرىندە اش بالالارمەن بىرگە باياناۋىلدان الىپ قايتقان ءىنىسى عوي)، ونداعىلاردى سابىرعا شاقىرىپ، قارجى جاعىنان كومەكتەستى. ال ابدىكارىم اعاسىنىڭ ۇيىندە ەكى بالاسىمەن قالعان ۋمينا جەڭگەسىن توركىن جۇرتىمەن جالعاستىردى. وسىدان كەيىن عانا كوڭىلى ءسال تىنشىعانداي بولىپ ەدى.
ءبىر ءتاۋىرى، وسى جىلداردا كوڭىلگە دەمەۋ بولىپ، جەزقازعان ءوندىرىسى ۇلكەن قارقىنمەن ۇدەي ءتۇسىپ ەدى. بۇل كەزدە قارساقبايداعى مىس قورىتۋ كومبيناتى ىسكە قوسىلعان. 1938- جىلى «جەزقازعان - جارىق» تەمىرجولى سالىنىپ ءبىتتى. ءسويتىپ، ارقا جەرىندەگى ءۇش بىردەي ءوندىرىس الىبى: جەزقازعان - قاراعاندى - بالقاش اراسى تەمىرجولمەن تۇيىسكەن- ءدى. وسىلارمەن ءبىر مەزگىلدە كەڭگىر سۋ قويماسى سالىنا باستاعان. وسىلايشا، ۇلىتاۋ ولكەسى وداقتاعى اسا ءىرى ءوندىرىس وشاعىنا اينالا باستاپ ەدى. بۇل جاعىنان قانىش ساتبايەۆ ويلاعان ماقساتىنا جەتتى دەۋگە بولادى. ەرۋلىگە - قارۋلى، ساتبايەۆ جەزقازعاندى كوتەرسە، جەزقازعان ساتبايەۆتى كوتەردى. بۇل كۇندە جەر جۇزىندە قازاق گەولوگىن بىلمەيتىندەر كەمدە- كەم. ورتالىق گازەتتەردە قانىشتىڭ سۋرەتتەرى، ماقتاۋىن اسىرعان ماقالا- وچەركتەر.. .
جەزقازعاندا وتكەن 15 جىل! بۇل مەرزىم - قانىش ءۇشىن دەمالىستى، بوي جازۋدى، راحاتتانۋدى ۇمىتىپ، جانۇشىرعان جىلدار بولىپتى- اۋ! سەنەسىز بە، ەرلى- زايىپتى ساتبايەۆتار وسى جىلدار ىشىندە ءبىر رەت دەمالىس الىپ، كۋرورتقا بارماپتى عوي. 1939- جىلى قارا تەڭىز جاعاسىندا - يالتادا وتكەن ەكى اي تۇلا بويداعى شارشاۋ مەن زورىقتى ءبىرجولا شىعارعانداي بولىپ ەدى. ادام ءوزىنىڭ قانشالىق قاجىعانىن قامىتتان بوساعاندا بىلەدى ەكەن. وي- حوي دۇنيە! ومىردە مۇنداي دا راحات بولادى ەكەن- اۋ! نەسىن ايتاسىڭ، ىستىق كۇن، ىستىق قۇم، شالقىعان كوك تەڭىز.. . انادان جاڭا تۋعانداي سەرگىتىپ شىعارعان.
1940- جىلى قازاقستاننىڭ دەربەس رەسپۋبليكا بولعانىنا 20 جىل تولعان مەرەكەسى ۇلكەن ورلەۋ ۇستىندە تويلاندى. وكىمەت كەشەگى وتكەن جازىقسىز قۇربانداردى ۇمىتتىرىپ جىبەرگىسى كەلدى مە، بۇل مەرەكەدەن ەشتەڭەسىن اياعان جوق. مۇشەل توي الماتىدا، رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وبلىستارىندا جىل بويى تويلانىپ، ونىڭ اياعى ماسكەۋدە جالعاستى. ماسكەۋدەگى باسقا دا ءىس- شارالار قاتارىندا ك س ر و عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءتورالقاسى دا ارنايى مەرەكەلىك جيىن وتكىزۋدى ۇيعارىپتى. «قازاقستان عىلىمىنىڭ 20 جىلداعى جەتىستىگى» دەگەن تاقىرىپتا باس باياندامانى كىم جاسايدى دەگەندە، رەسپۋبليكا ۇكىمەتى ءبىر اۋىزدان قانىش ساتبايەۆتى ۇسىنىپتى.
مىنە، وسى بايانداما ساتبايەۆتىڭ بۇدان بىلايعى تاعدىرىن بەلگىلەدى دەۋگە بولادى. مىنبەگە كوتەرىلگەن قانىش بۇل جولى ەشتەڭەدەن تارتىنعان جوق. كوكەيدە جۇرگەن ويلارىن تۇيدەك- تۇيدەگىمەن اعىتتى- اۋ ءبىر. ول ەڭ الدىمەن قازاق دالاسىنىڭ ۇلان- بايتاق كەڭدىگىنە توقتالعان. قازاق دالاسى - ازيا مەن ەۋروپانى ءبىر- بىرىنە قوسىپ جاتقان، جەر كولەمىنە گەرمانيا، يتاليا، فرانسيا، بريتانيا مەملەكەتتەرى جەر- سۋىمەن ەركىن سىيىپ كەتەتىن، استى- ءۇستى بىردەي بايلىققا تولى، قازىنالى ولكە ەكەنىن كەۋدەسىن كەرىپ تۇرىپ، ماقتانىشپەن باياندادى.
«التايدىڭ التىن قورى، جەزقازعان مەن بالقاشتىڭ مىس، مارگانەتس، قورعاسىن، مىرىش كەندەرى، قاراعاندىنىڭ كومىرى - وسى سوزىمىزگە دالەل.. . قىسقاسى، مەندەلەيەۆ كەستەسىندە قانشا ەلەمەنت بار، سونىڭ ءبارى قازاق جەرىنەن تابىلادى» دەدى. وسىنىڭ ءبارى كەڭەس داۋىرىندە تابىلىپ، مويىندالعان نارسەلەر. وسى بەرتىندە، 19-عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ءومىر سۇرگەن اتاقتى عالىمدار سەمەنوۆ- تيانشانسكي مەن «كەن قازبالارى» كىتابىنىڭ اۆتورى بوگدانوۆيچتىڭ «قازاق جەرىندە تۇزدان باسقا كەن بايلىعى جوق» دەپ قاتەلەسكەنىن ەسكە سالىپ، زالدا وتىرعان عالىمداردى دۋ كۇلدىردى. قازاقستاندا قاۋىرت قارقىن العان وندىرىسپەن بىرگە قازاق عىلىمىنىڭ دا بىرتىندەپ دامىپ كەلە جاتقانىن ناقتى مىسالدارمەن جاقسى ايتتى.
باياندامانىڭ اسەرلى بولعانى سونشا، قانىشتى بۇرىن تانىمايتىن اكادەميكتەر دە ونىڭ قولىن الىپ، قۇتتىقتاپ جاتتى. ويتكەنى، قانىش يمانتاي ۇلى وسى جولى ءوزىنىڭ جان- جاقتى تەرەڭ بىلىمىمەن عانا ەمەس، ورىسشا شەشەن سويلەيتىن ورامدى تىلىمەن دە عالىمداردى قاتتى ءسۇيسىندىرىپ ەدى. نە كەرەك، وسىدان كەيىن «قۇداي بەرگەن جىگىتكە قۇلاي بەرەدى» دەگەندەي، جەڭىس، قۋانىش، تابىس دەگەندەرىڭ قوس- قوستان كەلىپ جاتتى.
1940- جىلى، قانىش يمانتاي ۇلى قازاق س س ر- نىڭ 20 جىلدىعىنا وراي، لەنين وردەنىمەن ماراپاتتالدى. 1941- جىلى ك س ر و عىلىم اكادەمياسى قازاق فيليالىنىڭ باسشىسى بولىپ سايلاندى. ءارى الماتىداعى گەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالدى. وسىنىڭ ارتىنان كوپ ۇزاماي، بۇكىل وداقتىق اتتەستاتسيالىق كوميسسيانىڭ شەشىمى بويىنشا، ساتبايەۆ گەولوگيا- مينەرالوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى دەگەن اتاققا يە بولدى. تاعى سول جىلى جەزقازعان كەن ورىندارىن اشۋداعى اسا زور ەڭبەگى ءۇشىن وعان ك س ر و مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلدى. بۇدان سوڭ كەلەسى جىلى ك س ر و عىلىم اكادەمياسىنىڭ تولىق مۇشەسى، ياعني اكادەميگى بولىپ سايلاندى.. . وسىنىڭ ءبارى اينالىپ كەلگەندە، قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ رەسپۋبليكا استاناسى الماتىعا اۋىسىپ، قازاقستان عىلىم اكادەمياسىن ۇيىمداستىرۋ الدىنداعى دايىندىق ىسپەتتى ەدى...
(جالعاسى بار)
«جۇلدىز» جۇرنالى (2015-جىل)
قابدەش جۇمادىلوۆ، حالىق جازۋشىسى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى
