جىل سايىن 25 ءتىل جويىلادى

وسى تىلدەردىڭ تەڭ جارىمى 8 ەلدە، اتاپ ايتقاندا، يندونەزيا، مەكسيكا، برازيليا، كامەرۋن، ءۇندىستان، قىتاي، ا ق ش، رەسەي مەملەكەتتەرىندە. سونىڭ ىشىندە ەڭ كوپ تىلدىلەرى ءۇندىستاندا 845، پاپۋا - جاڭا گۆينەيادا 820 ءتىل بار.

الەم حالقىنىڭ 80 پايىزدايى نەگىزگى 80 تىلدە، ال قالعان 3,5 مىڭ تىلدە تەك 0,2 پايىزى عانا سويلەيدى. جەر بەتىندەگى تىلدەردىڭ 96 پايىزىندا جالپى حالىقتىڭ ءۇش-اق پايىزى، قالعان 97 پايىزى بارلىق تىلدەردىڭ 4 پايىزىن قولدانادى. وسى 97 پايىز -  باسىنا قاۋىپ ءتونىپ تۇرعان جەرگىلىكتى ۇلتتاردىڭ ءتىلى. سوندا جويىلىپ بارا جاتقان تىلدەرمەن بىرگە جەر بەتىندەگى ۇلتتاردىڭ 97 پايىزى قۇريتىندىعى ادامزات قوعامى ءۇشىن ورنى تولماس گۋمانيتارلىق اپات ەكەندىگى تۇسىنىكتى بولسا كەرەك.

تاعى ءبىر دەرەكتەردە دۇنيەجۇزىندەگى قازىرگى بار تىلدەردىڭ كەلەشەكتە تەك بەس پايىزى امان قالادى ەكەن دەپ ايتىلادى. وسى سياقتى دەرەكتەرگە سەنسەك، جىل سايىن 25 ءتىل «ءولىپ»،  ХХI عاسىردا الەم تىلدەرىنىڭ 80 پايىزدايى جوعالادى ەكەن.

جەر شارىنداعى ادامزات بالاسىنىڭ تەڭ جارىمى، ياعني 3,2 ميلليارد ادام كەڭ تاراعان 20 ءتىلدى ءوزارا قارىم-قاتىناس قۇرالى رەتىندە پايدالانادى. 6809 ءتىلدىڭ 90 پايىزىن 100 مىڭعا جەتپەيتىن حالىق قولدانادى. 500 ءتىلدىڭ ءارقايسىسىندا 100 دەن كەم، 1500 تىلدە 1000، 3340 تىلدە 10000 ادام سويلەيدى.

حالىقتىڭ 60 پايىزدايى ون شاقتى، ناقتىلاي تۇسكەندە قىتاي تىلىندە 850 ميلليون، اعىلشىن تىلىندە 500 ميلليون، حيندي تىلىندە 273، اراب تىلىندە 140 ميلليون، يسپان تىلىندە 230 ميلليون، ورىس تىلىندە 200 ميلليون، پورتۋگال تىلىندە 115 ميلليون، جاپون تىلىندە 110 ميلليون، نەمىس تىلىندە 100 ميلليوننان استام، فرانسۋز تىلىندە 70 ميلليوننان استام ادام سويلەيدى. وسى تىلدەر الەم حالقىنىڭ 2,4 ميلليارد حالقىنىڭ كۇندەلىكتى قارىم-قاتىناس قاجەتىن وتەپ وتىر.

بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا قازىر 193 مەملەكەت مۇشە بولسا، ولاردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى رەتىندە 95 ءتىل رەسمي تۇردە قولدانىلادى. اعىلشىن ءتىلى 55 ەلدە مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە قولدانىلاتىن بولسا، ءبىر ەلدە بىرنەشە ءتىلدىڭ قولدانىلاتىنى دا ءجيى كەزدەسەدى. مىسالى، ءۇندىستاندا حيندي جانە اعىلشىنمەن قاتار 22 ءتىلدىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسى بار؛ وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىندا اعىلشىن، افريكانس، ۆەندا، زۋلۋ، كوسا، ندەبەلە، سۆاتي، سوتو، سەسوتو، تسۆانا، تسونگو سەكىلدى 11 ءتىل مەملەكەتتىك ءتىل سانالادى. ەۋروپاداعى شۆەيتساريادان نەمىس، فرانسۋز، يتاليان جانە رەتورومان تىلدەرى قاتار جۇرەدى.

اعىلشىن ءتىلى قازىر الەمنىڭ بارلىق جەرىندە دەرلىك قولدانىلاتىن حالىقارالىق ءتىل دەڭگەيىنە كوتەرىلگەن؛ ەلۋگە جۋىق ەلدە مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسى بار. قىتاي ءتىلىن قولداناتىن قىتايلار نەگىزىنەن، قىتايدا، شىعىس ازيادا تۇرادى. حيندي تىلىندەگى يندۋستار ءۇندىستان تۇبەگىن مەكەندەيدى. اراب ءتىلىن جيىرمادان اساتىن اراب مەملەكەتتەرى ورنالاسقان سولتۇستىك افريكا مەن ازيا، افريكاداعى ەلدەردەگى مۇسىلمان ءدىنىن ۇستاناتىندار يسلام ءتىلى رەتىندە قولدانادى. يسپان ءتىلى - وڭتۇستىك جانە ورتالىق امەريكا قۇرلىعىندا، پورتۋگال ءتىلى پورتۋگاليا مەن برازيليادا نەگىزگى مەملەكەتتىك ءتىل. نەمىس تىلىندە گەرمانيادا جانە ەۋروپانىڭ كەيبىر ەلدەرىندە، فرانسۋز تىلىندە فرانسيا مەن كانادادا مەملەكەتتىك ءتىل بولۋمەن بىرگە بۇرىن فرانسيانىڭ وتارى بولعان افريكانىڭ كەيبىر مەملەكەتتەرىندە سويلەيدى. ورىس ءتىلى بۇرىن ك س ر و- نىڭ قۇرامىندا بولعان ەلدەردە ءورىس العان.

2015-جىلى بۇكىل الەم حالقىنىڭ 50 پايىزدايى اعىلشىن تىلىندە سويلەيتىن بولادى دەپ كۇتىلۋدە. بۇعان سەنۋگە بولادى. ويتكەنى قازىردىڭ وزىندە-اق حالىقارالىق ءتۇرلى قارىم-قاتىناستاردىڭ، ساۋدا-ساتتىقتىڭ 80 پايىزدايى، عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ، عىلىمي ادەبيەتتەردىڭ 85-90 پايىزدايى اعىلشىن تىلىندە. الەمگە ايگىلى سي-بي-ەس، ەن-بي-سي، ەي-بي-سي، بي-بي-سي جانە سي-بي-سي سەكىلدى الپاۋىت تەلەكومپانيالار دۇنيەجۇزىنە اقپاراتتاردى اعىلشىن تىلىندە تاراتادى.

«ينتەرنەت سايتتارى مەن بەتتەرى اعىلشىن ءتىلىن نەگىزگى ءتىل رەتىندە پايدالانادى. W3Techs كومپانياسى جۇرگىزگەن زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىنە قاراعاندا، عالامدىق جەلىدەگى سايتتاردىڭ %55 عا جۋىعى - اعىلشىن تىلىندە. ال اعىلشىننان باسقا كوپ قولدانىلاتىن تىلدەردىڭ قاتارىنا نەمىس، جاپون، يسپان، قىتاي، فرانسۋز، ورىس، يتاليان، تۇرىك تىلدەرى جاتادى. W3Techs- ءتىڭ مالىمەتىنشە، ۆەب-سايتتاردا كوپ قولدانىلاتىن تىلدەردىڭ العاشقى وندىعى مىناداي:

اعىلشىن - %55,5؛

ورىس - %6,3؛

نەمىس - %5,6؛

جاپون - %4,9؛

يسپان - %4,3؛

قىتاي - %4؛

فرانسۋز - %3,8؛

پورتۋگال - %2,3؛

پولياك - %1,8؛

يتاليان - %1,6.

جالپى،  ХХ1عاسىردىڭ اقىرىنا دەيىن دۇنيەجۇزىندەگى تىلدەردىڭ 10 اق پايىزى قالىپ، 90 پايىزى «باقيلىق» بولادى، ءار ايدا ەكى ءتىل «ءولىپ»، سوڭىندا 600 عانا ءتىل قالادى دەگەن دە بولجام بار.

اقتان قوڭىر

«ايقىن»

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى