شئثعئس حاننئث كوشباسشئلئق 21 قذپياسئ

  استانا. 28- اقپان. قازاقپارات - جاقئندا دجون مةن دةگةن اعئلشئن زةرتتةؤشئسئنئث «شئثعئس حاننئث كوشباسشئلئق قذپياسئ» دةگةن كئتابئ قازاق تئلئندة جارئق كوردئ. بةلگئلئ جازؤشئ جذسئپبةك قورعاسبةكتئث  تاريحشئ-عالئم تالاس وماربةك پةن وسئ كئتاپتئث رةداكتورئ، جؤرناليست جذلدئز ءابدئلدانئ سذحباتقا شاقئرؤئنا  وسئ جاثالئق سةبةپ بولعان ةدئ. 

شئثعئس حاننئث  كوشباسشئلئق 21  قذپياسئ

جذسئپبةك قورعاسبةك: جذلدئز، ءبئز قازئر كوشباسشئ دةگةن ءسوزدئ اينالئسقا سالئپ جئبةردئك. مئنا كئتاپتئث اتئنا قاراپ ادام بئردةن ويلايدئ ةكةن. ارنايئ تاپسئرئس بولماسا دا، «قذلاننئث قاسؤئنا مئلتئقتئث باسؤئ» دةگةندةي، ءوزئ ءبئر ساياسي سذرانئسقا ءدوپ كةلئپ قالعان سياقتئ ما، قالاي؟

جذلدئز ءابدئلدا: كوشباسشئلئق دةپ ءوزئمئز اؤدارئپ جاتئرمئز عوي، نةگئزئ ليدةر دةگةن بارلئق جةردة بار. وسئ ليدةر دةگةننئث كوشباسشئ دةگةنگة قاراعاندا اياسئ كةثئرةك، مةنئثشة. بذل كئتاپتا قامتئلعان تةك اعئلشئن تئلئندةگئ دةرةكتةردئث ءوزئ قئرئققا جؤئق. ودان بولةك ورئس تئلئندة ونشاقتئ ادةبيةت نذسقاسئ بار. ءسوز رةتئ كةلگةندة ايتا كةتةيئك، مةكتةپتة «قازاق ادةبيةتئ» پانئنةن وتئراردئث كذيرةؤئنة قاتئستئ ءذزئندئ جاتتادئق ةمةس پة. سوندا: 

«التئ اي بويئ كئپ-كئشكةنتاي وتئراردئ الا الماؤ، 

التئ اي بويئ وتئراردئث وسال تذسئن تابا الماؤ،

مةنئث اسئل سذيةگئمة سئزات ءتذستئ، مئنا سةنئث ارقاثدا، 

دةپ شئثعئسحان شاعاتايعا وقتئ كوزئن قادادئ»، - دةيدئ عوي. سول پوةمادان بئلةتئنئثئز، شئثعئس حان دةگةن جاؤئز. اسئرةسة ءبئر جولدارئ، بالا كذنئمدة قاتتئ اسةر ةتئپ، جذرةگئمدة قالعانئ، «بةزبذيرةك جاؤ سابيلةردئ، ءتئپتئ جذكتئ ايةلدةردئث ءئشئن جارئپ ءولتئردئ دةيدئ. مةكتةپ قابئرعاسئندا وقئپ جذرگةندةگئ ءبئزدئث شئثعئس حان تؤرالئ مالئمةتئمئز سول توثئرةكتة بولدئ. ةندئ كةيئن وقؤعا ءتذسئپ، الماتئعا كةلگةننةن كةيئن، ءار جةردةن شئثعئس حان تؤرالئ ماتةريالداردئ وقي باستادئق. ءبئراق ولاردئث كوپشئلئگئ: «شئثعئس حان قازاق پا، قازاق ةمةس پة، جاؤئز با، جاؤئز ةمةس پة؟» - دةگةن، وسئ ةكئ سذراق تذرعئسئندا عانا جذرةدئ. ال نةگئزئ قاراپ وتئرساق، ماسةلة شئثعئس حاننئث ذلتئندا دا ةمةس جانة جاؤئز، جاؤئز ةمةس دةپ ءبئرجاقتئ جاؤاپ بةرؤگة دة بولمايدئ ةكةن. مئسالئ، وسئ كئتاپتا ايتئلادئ، 18 جئلدئث ئشئندة 3 ميلليونعا جؤئق ادامنئث قانئ توگئلگةن ةكةن. ءبئر ادام سونشاما ادامدئ قئرئپ تاستاؤعا سةبةپ بولئپ وتئرعانداي. ءبئراق سوعان قاراماستان، ونئث ءارقايسئسئنئث سةبةبئ بولعانئن، سونئث بارلئعئنا ونئث ءومئر سذرگةن ورتاسئ، سول زامانداعئ قوعامدئق ءومئر، قوعامدئق ورتا، اينالاسئ اسةر ةتكةنئن كورةمئز. سويتة تذرا، ءبئز شئثعئس حاننئث وتة ادال، وتة ءادئل باسشئ بولعانئن دا كورةمئز، قاجةت كةزئندة وتة مةيئرئمدئ بولعانئن كورةمئز، كةرةك جةرئندة قاتئگةزدئك تانئتقانئن دا كورةمئز. 

جذسئپبةك قورعاسبةك: جذلدئز، ءسوزئث اؤزئثدا. مئنا كئتاپتا مئنانداي سويلةمدةر بار. «ءوزئثنئث تاعدئرئث، وتباسئثنئث تاعدئرئ، وتانئثنئث تاعدئرئ قئل ذستئندة تذرعان كةزدة سةن ءوزئثنئث قولئثمةن جاسايتئن قذرباندئقتارعا قالاي قارايتئن ةدئث؟» - دةيدئ. سوسئن قايسئسئ قئمباتقا تذسةدئ دةگةن ماعئنادا ايتئپ وتئر عوي. تاكة، جذلدئز داؤدئث شةتئن شئعارئپ كةلة جاتئر. سونئمةن ءبئزدئث شئثعئس حان قازاق بولدئ ما، قالاي بولدئ؟

تالاس وماربةك: شئثعئس حاننئث كةزئ ءالئ موثعول حالقئنئث دا جانة ءبئز تذركئ دةپ جذرگةن، قازاقتئث اتا-باباسئ بولئپ كةلةتئن رؤ-تايپالاردئث دا ءالئ تولئق قالئپتاسپاعان كةزئ. ةتنيكالئق جاعئنان ايقئندالماعان كةزئ. موثعوليانئث ايماعئندا شئثعئس حاننئث زامانئندا حالئق نةگئزئنةن ةكئ تئلدة سويلةدئ. بئرةؤئ ةجةلگئ كونة ءمانچجؤر ءتئلئ، ةكئنشئ ءتئل تذركئ ءتئلئ. تذركئ ءتئلئن بئلةمئز، ول باياعئ تذركئ قاعاناتتارئنان قالدئ عوي. ال ءمانچجؤر تئلئنة كةلةتئن بولساق، ءبئزدئث زامانئمئزعا دةيئنگئ І-ІІ عاسئردا عذنداردئ، موثعوليانئ مةكةندةگةن عذنداردئ شئعئستان ءمانچجؤرلار تايپاسئ، ياعني موثعولداردئث اتا-باباسئ دةپ جذرگةن سامبيلةر باسئپ العان. سودان سامبيلةر مةن عذندار ارالاسئپ، عذنداردئث ءبئراز بولئگئ باتئسقا كوشتئ عوي. شئثعئس حاننان ХІ-ХІІ  عاسئر بذرئن بذل ايماقتا حالئق ةكئ تئلدة سويلةپ، ءبئر-بئرئمةن ارالاسئپ، كوشئپ-قونئپ جذرگةن. مئنة، شئثعئس حان وسئنداي قويئرتپاقتا ومئرگة كةلگةن. سوندئقتان بذل ءارئ تذركئگة دة جاتادئ، ءارئ موثعولعا دا جاتادئ. ءبئراق موثعول دةگةن حالئق ول كةزدة قالئپتاسا قويعان جوق قوي. موثعولدئ حالئق ةتكةن، ذلت ةتكةن شئثعئس حان. دجون مةن مئنا كئتابئندا دذرئس جازعان. موثعولدئث ذلت بولئپ قالئپتاسؤئ شئن مانئسئندة شئثعئس حاننان باستالادئ. ال قازاق اتاؤئ ХV عاسئردا شئققاندئقتان، شئثعئس حاندئ بذكئل تذركئ حالقئنا دا، موثعول رؤ-تايپالارئنا دا ورتاق تاريحي تذلعا دةپ قاراؤئمئز كةرةك. ونئ قازاق ةتئپ كورسةتؤ ساتسئزدئككة اپارادئ. بذل شةشؤئ قيئن جذمباق. ويتكةنئ ول زامانداعئ ةتنيكالئق ذدةرئستةر مذلدةم باسقا بولاتئن. ول كةزدة قازاق تا جوق، موثعول دا جوق بولاتئن. 

جذسئپبةك قورعاسبةك: تاكة، ءبئز قازئر ةموسيانئث توثئرةگئندة ءومئر سذرةتئن حالئق سياقتئ كورئنةمئز. سةبةبئ دةرةكسئز، دايةكسئز كوپ سويلةيمئز. وسئ تذرعئدان كةلگةندة، ءبئزدئث وقئمئستئلارئمئزدئث ءوزئ كةيدة سول ةموسيانئث شةگئندة قالئپ كةتةتئن سياقتئ كورئنةدئ. ال «شئثعئس حاننئث كوشباسشئلئق قذپياسئ» دةگةن كئتاپ ءبئزدئث وسئنداي تالاستئ تذلعالارعا قاي تذرعئدان كةلؤئمئز كةرةك ةكةنئنة باعئت سئلتةيدئ. سةبةبئ وسئ شاعئن عانا كئتاپتئ جازؤ ءذشئن اأتور قانشاما ةثبةكتئ اتقارعان، قانشاما ساياحاتتار جاساعان. 

جذلدئز ءابدئلدا: شئثعئس حاننئث قابئرئنة دةيئن ئزدةگةن. كةرةمةت زةرتتةؤشئلئك ةثبةكتئ بايقاؤعا بولادئ. باردئ - بار، جوقتئ - جوق دةپ كورسةتة العان. ءتئپتئ شئثعئس حاننئث بالا كذنئندة يتتةن قورئققانئنا دةيئن دةرةك تاؤئپ جازعان. بئلاي قاراعاندا، كئشكةنتاي عانا ةلةؤسئز دةتال، سونئث ءوزئن بةرئپ وتئر. سوسئن: «موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئ» شئثعئس حاننئث ئثعايئنا قاراي جازئلعان، ول جةردةگئ ونئث ئثعايئنا كةلمةيتئن نارسةلةر الئنئپ تاستالعان دا بولؤئ مذمكئن دةيدئ. پةندة رةتئندة كوپتةگةن كةمشئلئكتةرئ بولعانئن جانة ونئ ءوزئنئث جويؤعا تئرئسقانئن ايتادئ. سونئ ايتئپ قانا قويماي، ناقتئ دالةلدةرمةن كةلتئرةدئ. كئتاپتئث ارتئقشئلئعئ وسئندا دةپ ويلايمئن. 

ول ءوزئنئث وسال تذستارئن وتة جاقسئ بئلگةن دةيدئ. سول كةمشئلئكتةرئن جويؤعا ءوزئ بارئنشا كذش سالعان دةيدئ. كئم جاقسئ جذمئس جاساي الادئ، كئم جالقاؤلانبايدئ، كئم ءوزئن جاقسئ جاعئنان كورسةتة الادئ، سونداي ادامداردئ تاپ باسئپ، تانئعان ةكةن. سولاردئ ءوزئنئث قاتارئنا تارتا العان، ءوزئنئث پايداسئنا جاراتا العان. سوسئن تاعئ ءبئر باستئ قاسيةتئ، ول باسقالاردئ سةندئرگةن. مئسالئ سونشاما تايپالئ ةلدئ ارتئنان ةرتئپ، باسئن قاتةرگة تئگئپ، ءسئبئر جاققا دةيئن جئلجيدئ عوي. بذنئث بارلئعئ ادامنئث مئقتئلئعئن كورسةتةدئ. سوسئن ونئث اينالاسئنداعئلار وعان دا قولپاشتاؤدئ كوپ كورسةتكةن عوي. قولپاشتاپ، قاؤئپ-قاتةردةن قورعاعئسئ كةلگةن، قاتةرلئ جورئقتارعا بارعان كةزئندة تاستاپ كةتؤگة دا ارةكةت جاساعان. سوندا ول ةشقاشان ولاردئث ئثعايئنا كونبةگةن. ياعني سوثعئ شةشئمدئ ءبارئبئر ءوزئ قابئلداعان. ءوزئ نة كورسةم دة، وسئلارمةن بئرگة كورةمئن دةپ، سونداي پوزيسيادا بولعان. سول سةبةپتةن وعان ارتئنداعئلار قالتقئسئز سةنگةن. 

تالاس وماربةك: شئثعئس حان تؤرالئ جازئلعان كئتاپتاردئ نةگئزئنةن ذشكة ءبولئپ قاراستئرؤعا بولادئ. ولار شئثعئس حان تؤرالئ جازئلعان «موثعولدئث قذپيا شةجئرةسئ» مةن سوعان نةگئزدةلئپ جازئلعان ءبئر موناحتئث ХVII عاسئرداعئ «التئن شةجئرة» دةگةن ةثبةگئ. سوسئن ХVІ عاسئردا حيؤانئث حانئ ءابئلعازئنئث شئثعئس حاننئث تاعدئرئن بايانداعان ةثبةگئ. باسقا دا دةرةكتةر بار. مئسالئ تاتارلار شئثعئس حاننئث حان بولؤئنا بايلانئستئ «شئنگئسناما داپتارئ» دةگةن ةثبةگئن جاريالادئ. بذل ءبئرئنشئ تومئ بولسا، ةكئنشئ تومئ شئثعئس حان تؤرالئ اثئزدار. ول اثئزداردئث كةيبئرئ ناقتئلئ دةرةكتةردة كةزدةسةدئ. كةيئننةن شئثعئس حاندئ اثئزعا اينالدئرئپ جئبةرگةن اثئزدار دا وتة كوپ. سوننان سوث باسئ ياننان باستالاتئن، كالاشنيكوأپةن جالعاساتئن كوركةم شئعارمالار بار، مئنا ءوزئمئزدئث تذرسئنحان زاكةننئث «كوكبورئلةردئث كوز جاسئ» دةگةن رومانئ جارئق كوردئ. ءانؤار ءالئمجانوأتئث، دذكةنباي دوسجاننئث شئعارمالارئ تاعئ بار. بذل كوركةم شئعارمالاردئث ارتئقشئلئعئ ول وقئرماندئ وسئ ماسةلةنئث، وسئ تاقئرئپتئث توثئرةگئنة تارتادئ، قئزئقتئرادئ. ونئث ةموسيالئ تذستارئ دا كوپ. الايدا كوركةم شئعارمالاردئث ةث ذلكةن كةمشئلئگئ سول، ولار كةيبئر تاريحي دةرةكتةردئ بذرمالاپ بايانداپ جئبةرةدئ. جازؤشئنئث كوزئمةن، سةزئمئمةن، ادةبي تئلئمةن اسئرا سئلتةپ، بايانداپ جئبةرةتئن كةزدةرئ بار. سوسئن جاناما شتريحتار، جاناما وقيعالار ةنگئزئلةدئ. ناتيجةسئندة شئثعئس حانعا بايلانئستئ پئكئرلةر ودان سايئن قويؤلانئپ، جاثاعئ اثئز تذرئندةگئ ةثبةكتةر مةن كوركةم شئعارمالاردئ وقئعان وقئرمان كةي نارسةنئ شئندئق رةتئندة قابئلداپ قالادئ. سويتئپ ماسةلة شاتاسا تذسةدئ. 

جذسئپبةك قورعاسبةك: وسئ جةردة مةن ءسوزئثئزدئ تئرئلتة كةتةيئن. مئسالئ ءذشئن، وسئ رؤحانياتتئث توثئرةگئندة جذرگةن ذلكةن، تذلعالئ ازاماتتارئمئز شئثعئس حاندئ گيتلةرگة دةيئن تةثةپ جئبةردئ. وعان قالاي قارايسئز؟

تالاس وماربةك: ول ةندئ بئلاي عوي. شئثعئس حان نةگئزئندة، تاريحي دةرةكتةرگة قاراساثئز، ذلتسئز ورتادا ءومئر سذرگةن. ذلت قالئپتاسپاعان ورتادا. شئثعئس حاندئ ومئرگة اكةلگةن بذلار شئبةي تاتارلارئ، گؤميلةأ ولاردئ قارا تاتارلار دةپ اتايدئ. ال بذدان باسقا شئثعئس حاننئث مةكةندةگةن اؤماعئنان سولتذستئككة قاراي، ورماننئث ئشئندة جابايئ تاتارلار مةكةندةگةن. ال  وثتذستئك ايماقتارئن ءوزئمئزئث اتا-بابالارئمئز شئققان اق تاتارلار مةكةندةدئ. كةرةيلةردئث، ؤاقتاردئث، نايمانداردئث، قوثئراتتاردئث اتا-بابالارئ - اق تاتارلار دةپ اتالدئ. ياعني وسئنداي ذلتسئز جاعدايدا شئققان تاريحي تذلعا. سوعان قاراماستان جةكة باسئنئث قاسيةتتةرئ، مئنا دجون مةن دذرئس جازادئ، ءوز زامانئنان وزئق، ونئث جةكة باسئنداعئ اسئل قاسيةتتةر، ادامزاتقا، كوشباسشئعا، ءدانئشپانعا ءتان قاسيةتتةر، شئندئعئن ايتايئق، ءوز زامانئنان اسئپ تذسةدئ. سوندئقتان دا ءسئز ايتئپ وتئرعانداي، ءبئزدئث قازئرگئ ازاماتتار شئثعئس حاندئ قازئرگئ زاماننئث تاريحي تذلعالارئمةن تةثةستئرؤگة قذمار. ونئث ذستئنة بئرةسة گيتلةرگة تةثةيدئ، الةكساندر ماكةدونسكيدئ قويئپ، كةيئنگئ ناپولةون سياقتئ قولباسشئلارعا تةثةيدئ. قالاي بولعاندا دا، شئثعئس حان ءوز زامانئنئث ذلئ. شئثعئس حاندئ شئعارعان ورتا وتة كذردةلئ، قاتال ورتا بولاتئن. رؤ-تايپالار ءبئرئن-ءبئرئ جويئپ جئبةرئپ جاتقان ورتا بولاتئن. 

جذسئپبةك قورعاسبةك: تاكة، كورةرمةن ءبئز ءناسيحاتتاپ  وتئرعان كئتاپ تؤرالئ «بذل كئتاپتئث نة ةرةكشةلئگئ بار؟» دةپ سذراؤئ مذمكئن عوي. گيتلةر جونئندة بةكةر ايتئپ وتئرعان جوقپئن. بئزدة ةندئ سونداي شئعارمالار اينالئسقا ءتذسئپ كةتتئ. كوپتةپ ايتئلئپ ءجذر، جازئلئپ ءجذر. ال مئنا كئتاپتا شئثعئس حاننئث سول گيتلةرمةن ءذش قايناسا سورپاسئ قوسئلمايتئنئن دايةكتةپ جازادئ. شئثعئس حاننئث بايسالدئ بولعانئن، ال گيتلةردئث شئداماي كةتكةن كةزئندة جاتا قالئپ، كئلةمنئث شةتئن قاجاعانئن، سوسئن گيتلةردئث جاؤئن باعالامايتئنئن، مئسالئ ونئث كذشئن باعالاماي «شاؤئپ الامئن، قئرئپ الامئن دةيتئنئن مئسالعا كةلتئرةدئ. ال شئثعئس حان جاؤئن باعالاپ، قذرمةتتةپ، وعان كذشئ جةتة مة، جةتپةي مة، سارالاپ بارئپ شاپقان ةكةن. سونداي-سونداي ايئرماشئلئقتارئن كةلتئرةدئ. سوندا شئثعئس حان مةن گيتلةردئ تذلعا رةتئندة قاراعان كةزدة، شئثعئس حاندئ ذلتتئث، حالئقتئث، ةلدئث قامئن ويلاعان قاهارمان رةتئندة كورسةتةدئ.  تاعئ ءبئر سالئستئرؤئ اتتيلاعا قاتئستئ، ءبئز اتيللا تؤرالئ ةثبةكتةر جازئپ ءجذرمئز. ءبئز ةدئل باتئرئمئزدئ تاعئ دا سونداي ةموسياعا سالامئز دا، ونئث تةك قاهارماندئعئن، ونئث ةؤروپاعا دةيئن جاؤلاپ العان ةرلئكتةرئن، سونئث بارلئعئن ايتامئز دا، كةيبئر تذستارئنان ذندةمةي ءوتئپ كةتةمئز. ال بذل جةردة شئثعئس حانمةن سالئستئرا وتئرادئ دا، شئثعئس حان ءارئ قاراي دامؤ ءذشئن نة كةرةك دةگةن ماسةلةگة تئرةلگةن كةزدة قاراپايئم جازؤ كةرةك، سوسئن زاث كةرةك دةگةن ماسةلةنئ الدئعا قويدئ دةيدئ. ال اتتيلا جازؤ دةگةن ماسةلةنئ مذلدةم ويلاعان جوق دةيدئ. قازئر ةش جةردة، اتتيلانئث ءتذبئ تذركئ ةكةن دةگةن اثگئمةلةر بولماسا، ول تؤرالئ كوپ دةرةكتةر ساقتالماعان دةيدئ. 

جذلدئز ءابدئلدا: تاريحي تذلعا، تاريحي وقيعا بولعاننان كةيئن ونئ بذرمالاؤعا بولمايدئ. مئسالئ جةلتوقسان وقيعاسئنئث ءوزئن بذرمالاپ، ءبئر وقيعانئث وزئنةن قانشاما باتئردئ شئعارئپ وتئرمئز. وسئنداي نارسةلةر بولماؤئ كةرةك دةپ ويلامئن. ال ةكئنشئ نارسة، بذل كئتاپتان ءبئزدئث الاتئن ساباعئمئز، ءبئز ادامنئث تايپاسئنا، رؤئنا، توپتئق ةرةكشةلئكتةرئنة قاراماؤئمئز كةرةك. سونئ ذيرةنؤئمئز كةرةك. مئسالئ بئزدة نة ءذشئن ماحامبةتتئ باتئس قازاقستاندا، اتئراؤدا قذرمةتتةؤ كةرةك؟ نة ءذشئن سئرئم داتذلئ اتئنداعئ الاث ورالدا عانا بولؤئ كةرةك؟ نة ءذشئن دانةش راقئشةأتئ جةتئسؤدئث عانا ءانشئسئ دةپ ءبئلؤئمئز كةرةك؟ وسئنداي جالپئعا ورتاق تاريحي تذلعالاردئ جالقئلاندئرؤعا مةنئث ويئمشا جول بةرمةگةن ءجون. وسئنئ ءبئزدئث زةرتتةؤشئلةرئمئز ءوزئنئث زةرتتةؤ ةثبةكتةرئندة زةردةلةي تذسسة دةپ ويلايمئن. 

تالاس وماربةك: ادامزات تالاي ذلئلاردئ تؤعئزادئ. ول ذلئلاردئث بويئنان تاعئ دا شئثعئس حاننئث قاسيةتتةرئ تؤئلادئ. بذدان تاريحي تذلعانئث ءبارئن شئثعئس حانمةن سالئستئرؤ كةرةك دةگةن ذعئم تؤماؤئ كةرةك قوي. 

جذسئپبةك قورعاسبةك: تاكة، سئزدةر ءوزئم جةتةكتةپ كةلة جاتقان اثگئمةنئث ذستئنةن تذستئثئز. وسئ اأتوردئث كوزقاراسئ تاؤةلسئز كوزقاراس پا؟ 

تالاس وماربةك: بذل كئتاپتئث نةگئزگئ جانرئ تاريحي-زةرتتةؤ ةمةس. بذنئث سذيةنگةنئ لوگيكا، فيلوسوفيا عئلئمئنا جاقئن تذرعان جانر. ةگةردة دجون مةننئث ورنئندا مةن بولسام، شئثعئس حاننئث كوشباسشئلئق قاسيةتئن 100 گة جةتكئزةتئن ةدئم، كةرةك بولسا. ويتكةنئ شئثعئس حان تؤرالئ جاثاعئ ءتذپنذسقا دةرةكتةردئ ايتتئم عوي، سولاردئ وقئساثئز شئثعئس حاننئث دجون مةن بايقاماعان قاسيةتتةرئ دة بار. دةرةكتةردئ وقئپ وتئرئپ، شئثعئس حانعا تاثعالئپ وتئراسئز. جاثا جذلدئز دا ايتتئ، ءبئزدئث كةيبئر اقئن-جازؤشئلارئمئز شئثعئس حاندئ تةك قانئشةر دةپ سؤرةتتةپ ءجذر. ولار دا ءوزئنئث شئعارماسئنا لوگيكا تاپتئ. مئسال ءذشئن سئردئث بويئندا ءتورت قالانئث حالقئن قئرئپ تاستادئ، وتئراردئث حالقئن تذگةل قئرئپ تاستادئ. وسئنداي دالةلدةردئ جالاث تذردة ءذزئپ الساثئز، وزئثئزگة كةرةك فاكتئلةردئ ءذزئپ الساثئز، شئثعئس حاندئ قانئشةر قئلؤعا بولادئ، ونئ داناگوي جاساؤعا دا بولادئ، ادامگةرشئلئگئ ةث جوعارئ ادام جاساؤعا دا بولادئ، ءار ءتذرلئ تاريحي بةينةگة شئثعئس حاندئ ةنگئزؤگة بولادئ. سوندئقتان تاريحشئلار جةكةلةگةن فاكتئلةردئ ءذزئپ الؤعا قارسئ. ال دجون مةننئث قذندئ كئتاپ جازئپ وتئرعان سةبةبئ، بذكئل ادامزاتتئث تاريحي تذلعالارئنا قاجةتتئ باستئ-باستئ قاسيةتتةردئ ءبولئپ العان. ول قاسيةتتةردئث ءبارئ شئثعئس حاندا بار بولئپ شئققان. ول سوندئقتان دا شئثعئس حاندئ وسئ تاقئرئپقا قؤالاپ كئرگئزگةن. اأتور ساناپ تذرئپ تاثداپ الئپ وتئرعان 21 قاسيةت كةيبئر تاريحي تذلعالاردا جوق. ال شئثعئس حاندا بار. بذل جةردة دجون مةن قاتةلةسپةگةن. كولةمئ شاعئن بولعانئمةن ءبئر جاعئنان تاريحي دةرةكتةرمةن دالةلدةنگةن، ءبئر جاعئنان لوگيكالئق تذرعئدان شةبةر قيؤلاستئرئلئپ، ءتئپتئ قاتارداعئ وقئرمان دا ءسذيئپ وقيتئن كئتاپقا اينالعان. مذنداي كئتاپتار وتة كةرةك. نةگة دةسةثئز، مذنداي كئتاپتاردئ وقي وتئرئپ،  تاريحي تذلعانئث كئم ةكةنئن تذسئنةدئ. 

جذسئپبةك قورعاسبةك: 21 كوشباسشئلئق قذپيانئث بارلئعئمةن كةلئسةيئك، ءبئراق كئشئپةيئل بول دةگةن شئثعئس حانعا قالاي بولادئ؟

جذلدئز ءابدئلدا: قاجةت كةزئندة كئشئپةيئل بولعانئ راس كورئنةدئ. كئشئپةيئلدئلئك دةگةن نة؟ مئسالئ ءبئزدئث قازاقتا ايتامئز عوي، «ذلئق بولساث -  كئشئك بول» دةپ. مئنة، وسئ نارسة. ول ةشقاشان وزئنة ارتئقشئلئق جاساماعان. ءوزئ التئن سارايدا تذرئپ، سةندةر مةنئث تابانئمنئث استئندا تذرئثدار دةگةن كوزقاراس بولماعان. 

تالاس وماربةك: مةن شئثعئسحاننئث كئشئپةيئلدئلئگئنة ناقتئ مئسال كةلتئرةيئن. ول 1223 - جئلئ قئتايدان اؤلية موناح چان چؤندئ الدئرادئ. چان چؤن سامارقاند ارقئلئ كةلةدئ دة، اث اؤلاپ جذرگةن، جئبةك شاتئردا وتئرعان شئثعئس حانعا كئرؤئ كةرةك بولادئ. ول تاؤةلسئز موناح: «مةن وعان تئزةرلةپ، باس ءيئپ، مئناجات ةتپةيمئن، ءوزئمنئث ةلئمنئث سالت-ءداستذرئ بويئنشا سالةم بةرةمئن»، - دةيدئ. سونئ شئثعئس حانعا شابارمانئ جةتكئزةدئ. «دذرئس، سول كئسئنئث ايتقانئ بولسئن»، - دةيدئ شئثعئس حان. سودان كةلئپ قولئن كةؤدةسئنة قويئپ، ءيئلئپ سالةم بةرةدئ. ءامئرشئ وعان جانئنان ورئن ذسئنادئ. شئثعئس حان ءبئر كذنئ اثعا شئعادئ. سوندا ءبئر قابان وعان وسقئرئنئپ تذرئپ الادئ دا، اتئ ذركئپ كةتئپ، شئثعئس حاندئ جئعئپ كةتئپ، قولئن سئندئرئپ الادئ. موناح شئثعئس حانعا: «جاسئثئز كةلدئ. اث اؤلاعاندئ قويمايسئز با؟» - دةيدئ. سوندا شئثعئسحان: «بئزدة موثعولداردا بالا كةزئمئزدةن اتقا مئنگئزئپ، اث اؤلاؤدئ ذيرةتةدئ. بذل ءوزئ ءومئر بويئ قالئپتاسئپ كةتكةن قذمارلئق داعدئ. بذدان ارئلؤ قيئن. ءبئراق ءسئزدئث اقئلئثئزدئ تئثداپ، ويلانئپ قالدئم. بذدان بئلاي اثعا سيرةك شئعؤعا تئرئسايئن»، - دةيدئ. كئشئپةيئلدئلئگئ. «نة دةپ وتئرسئث؟» دةپ، سوگئپ تاستاؤدئث ورنئنا، يكةمگة كةلئپ وتئر. سوسئن شئثعئس حاننئث نامئسئنا تيةتئن ماسةلةنئ ايتادئ جاثاعئ موناح. «سئزدةر، موثعولدار ءومئرئ جؤئنبايدئ ةكةنسئزدةر»، - دةيدئ. سودان شئثعئسحان ويلانئپ جاؤاپ بةرةدئ. «بذل ايتئپ وتئرعانئثئز دذرئس ةكةن. مةن ءوزئمنئث ادامدارئما شومئلئپ، سؤعا تذسؤلةرئنة ءامئر بةرةيئن»، -  دةيدئ. شئثعئس حان سونشا جةردةن قئتايدان چان چؤندئ الدئرعان سةبةبئ، ماثگئلئك ءومئر بةرةتئن ءدارئ بار دةپ ونئ بئرةؤلةر سةندئرگةن. ونئ چان چؤننةن سذرايدئ. ول: «ماثگئلئك ءومئر بةرةتئن ءدارئ جوق. قانشا مئقتئ بولساثئز دا ءسئز دة ولةسئز، مةن دة ولةمئن. ءبئراق مةن ءسئزدئ ةمدةپ، جازامئن. مةنئث قولئمنان كةلةتئنئ سول عانا»، - دةيدئ. سوندا شئثعئس حان سونداي اؤئر ءسوزدئ تذسئنئستئكپةن قابئلدايدئ. موناح ةلئنة قايتاتئن ؤاقئتتا شئثعئس حان: «مةن دة شئعئسقا قاراي ةلئمة قايتامئن. جولئمئز ءبئر ةكةن، بئرگة قايتساق قايتةدئ؟» - دةيد،ئ ءوتئنئش جاساپ. موناح وعان كونبةيدئ. ةلئمة ءبئر جئلدان كةيئن ورالامئن دةگةنمئن، ؤاقئتئ كةلدئ»، - دةيدئ. شئثعئس حان وعان دا كونةدئ. وسئ چان چؤننئث ةثبةكتةرئن وقئپ وتئرساثئز، شئثعئس حاننئث يكةمگة كةلةتئنئنة، كونگئشتئگئنة تاثعالاسئث. 

جذسئپبةك قورعاسبةك: بذل جةردة مئنا نارسةنئ ةسكةرگةن دذرئس سياقتئ. كئتاپتا اأتوردئث تاريحشئ رةتئندةگئ كوزقاراسئ بار. فيلوسوف رةتئندةگئ كوزقاراسئ بار. پسيحولوگ رةتئندةگئ كوزقاراسئ بار. باعاناعئ كئشئپةيئلدئلئك دةگةن قاسيةتتئ دة وسئ تذرعئدان كةلئپ تاراتادئ. مئسالئ، شئثعئس حاننئث كئمنئث تاربيةسئندة وسكةنئنة ءمان بةرةدئ. «اناسئنئث تاربيةسئندة ءوستئ»، - دةيدئ. «جالپئ ايةلدةردئث تاربيةسئن كوپ كورگةن، اناسئن تئثداعان»، - دةيدئ. «كةيئن وزئنة مذراگةر تاثداعان كةزدة دة كئشئ ايةلئنئث اقئلئن تئثدايدئ»، - دةيدئ. «ساعان ةندئ مذراگةر تاثداؤ كةرةك»، - دةگةن كةزدة رازئ  بولادئ ةكةن. «ماعان ةشكئم باتئلئ جةتئپ ايتپاعان ءسوزدئ ايةلئم ايتتئ»، - دةپ. ءسويتئپ ايةل تاربيةسئن، انا تاربيةسئن كورگةنئ ونئث جان دذنيةسئنة اسةر ةتكةن، ذلكةن-ذلكةن تذلعالاردئث، مةملةكةت باسشئلارئنئث قايسئسئ ايةل تاربيةسئن كوردئ دةي كةلئپ، اياعئن بيلل كلينتونعا اكةلئپ تئرةپتئ. ءتئپتئ مةديسينالئق تذرعئدان كةلگةن كوزقاراستارئ دا بار. وسئنئث ءبارئ ءبئزدئث زةرتتةؤشئلةرئمئزگة دة ساباق بولؤعا ءتيئس.

سئرتتان اكةلئنةتئن باسپا ونئمدةرئنة: «ويباي رؤحاني ةكسپانسيا جاساپ جاتئر»، - دةپ شوشئنا قاراي بةرؤدئث دة ؤاقئتئ وتكةن سياقتئ. قازاق وقئرمانئنئث دذنيةتانئمئنا قاجةت، كوزقاراسئمئزدئ كةثةيتؤگة كةرةك كئتاپتاردئ اؤدارئپ، باسئپ، جاريالاپ جاتساق، التئنمةن اپتاپ، كذمئسپةن كذپتةپ شئعارئپ جاتساق، ول دا ءبئز ءذشئن ولشةؤسئز قازئنا. اعئلشئن زةرتتةؤشئسئ دجون مةننئث «شئثعئس حاننئث كوشباسشئلئق قذپياسئ» اتتئ كئتابئنئث اؤدارماسئنا وسئلاي باعا بةرگةندئ دذرئس كوردئك. 

  دةرةككوز: «حالئق ءسوزئ» گازةتئ 

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى