ونداعان تانكىنى 20 مينۋتتا جويادى: تۇرىكتىڭ «بايراكتار» درونى جايلى نە بەلگىلى بولدى؟
بۇدان بولەك، ۋكراينا ەلدە بارلاۋ جانە شابۋىلعا پايدالانىلاتىن Bayraktar اسكەري درونىن قۇراستىرۋ ءۇشىن زاۋىت اشاتىنىن مالىمدەدى. قىرعىزستان دا تۇركيادان «بايراكتار» درونىن ساتىپ الماق. كەيبىر ەل قىزىققان «بايراكتار» قانداي درون؟ بۇل قارۋ تۋرالى نە بەلگىلى؟ تۇسىندىرەمىز.
Bayraktar درونى جايلى 2020 -جىلى كۇزدە تاۋلى قاراباقتا ارميان جانە ازەربايجان اسكەرىنىڭ اراسىنداعى قاقتىعىستان سوڭ ءجيى ايتىلا باستادى. بۇل قاقتىعىستا ازەربايجاننىڭ جەڭىسكە جەتىپ، تاۋلى قاراباقتىڭ ءبىراز بولىگىن وزىنە قايتارىپ الۋىنا «بايراكتاردىڭ» تيگىزگەن كومەگى كوپ ەكەنى ايتىلعان. باكۋ ارمەنيانىڭ اسكەري ۇشاقتارىن، بومبالارىن Bayraktar درونىمەن اتىپ تۇسىردىك دەپ مالىمدەگەن.
تۇركيا دا تاۋلى قاراباقتاعى وپەراتسيالاردان سوڭ الەمدە «بايراكتارعا» سۇرانىس ارتتى دەپ ماقتاندى. تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايىپ ەردوعان بۇل دروندى دوستارىمىزعا عانا بەرىمىز دەپ مالىمدەگەن.
ۋكراينا جانە «بايراكتار»
كييەۆ دونباستاعى سەپاراتيستەرگە «بايراكتار» درونىمەن شابۋىل جاساعانى جايلى حابار 26- قازاندا تاراپ، جۇرت نازارى بۇل قارۋعا قايتا اۋدى. ۋكراينا اسكەرى جاريالاعان ۆيدەودا پيلوتسىز ۇشاق اتقان راكەتا جەردەگى ارتيللەريالىق تەحنيكانى ءبىر ساتتە جوق قىلعانى بايقالادى.
ۋكراينا باسىلىمدارى درون شابۋىلىنان ادام شىعىنى بولماعانىن، تەك رەسەي قولداعان سەپاراتيستەردىڭ اتقىلاۋىنا جاۋاپ بولعانىن جازدى.
ۋكراينالىق اسكەري ساراپشى ميحايل سامۋس «بايراكتاردى» قولدانۋ تۋرالى شەشىمدى ەل بيلىگى قابىلداعان دەپ سانايدى. ونىڭ پىكىرىنشە، بۇل ارەكەت ۋكراينانىڭ شىعىسىنداعى سوعىستى ۋشىقتىرۋى مۇمكىن.
«وسىدان سوڭ رەسەي ۋكرايناعا جانە ۋكراينانىڭ دونباستاعى مۇمكىندىكتەرىنە باسقاشا قاراي باستايدى. مەنىڭشە، رەسەيدە كوپ ماسەلە باستالادى» دەيدى سامۋس.
ۋكراينانىڭ شىعىسىنداعى سوعىسقا قاتىسىمىز جوق دەپ جۇرگەن ماسكەۋ دە كوپ كۇتتىرمەي جاۋاپ قاتتى. كرەمل باسپا ءسوز حاتشىسى دميتريي پەسكوۆ «بايراكتار» دونباستاعى جاعدايدى ۋشىقتىرادى دەدى.
ۋكراينا تۇركيادان «بايراكتاردى» ساتىپ الۋ تۋرالى كەلىسىمگە 2019 -جىلدىڭ باسىندا قول قويعان. تۇركيا ۋكرايناعا 70 ميلليون دوللارعا التى درون مەن بىرنەشە اسكەري تەحنيكا بەرگەنى حابارلاندى. بۇعان دەيىن كيەۆ «بايراكتاردى» تەك سىناقتان وتكىزىپ كەلگەن ەدى.
2- قاراشادا ۋكراينانىڭ تۇركياداعى ەلشىسى ۆاسيلي بودنار ازاتتىقتىڭ ۋكراينا قىزمەتىنە ۋكراينا «بايراكتار» درونىن قۇراستىراتىنىن مالىمدەدى. ونىڭ ايتۋىنشا، درون تۇراعى مەن ولاردى جوندەيتىن ورتالىق سالۋ ءۇشىن قازىر جەر تەلىمىن ءبولۋ ماسەلەسى قاراستىرىلىپ جاتىر.
«ۋكراينا قارۋلى كۇشتەرىنە قاجەت جانە ءۇشىنشى ەلگە دە جەتكىزىلەتىن ۇشقىشسىز اپپاراتتى نولدەن باستاپ قۇراستىرۋ جونىندە ايتىپ وتىرمىن. وزگەلەردى شاتاستىرماس ءۇشىن جۇمىس باستالاتىن ناقتى مەرزىمىن ايتا المايمىن، ءبىراق جۇمىس قىزۋ ءجۇرىپ جاتىر، وعان بىرنەشە اي كەتەتىنى انىق» دەدى ول.
«بايراكتاردىڭ» كۇشى قانداي؟
«بايراكتار ت ب2» - تۇركيانىڭ «بايكار» كومپانياسى جاساعان اۋەدەن بارلايتىن جانە شابۋىلدايتىن، ورتاشا بيىكتىكتە ۇزاق ۋاقىت ۇشا الاتىن ۇشقىسسىز درون اپپارات. ۆيدەوكامەراسى بار اپپارات اسپانعا ءتورت راكەتا الىپ ۇشا الادى. درون 5,5-8 ك م بيىككە كوتەرىلىپ، اسپاندا 24-27 ساعات ۇشىپ جۇرە الادى. سەگىز شاقىرىم جەردەگى نىساناعا شابۋىل جاساۋعا قاۋقارلى.
ۇزىندىعى 6,5 مەتر، ەكى قاناتىنىڭ ۇزىندىعى 12 مەترگە دەيىن جەتەتىن بۇل درون 55-155 كەلىگە دەيىن جۇك كوتەرە الادى. اسكەري درون تۇركيانىڭ «تۇرىكسات» سپۋتنيك كومپانياسى ارقىلى باسقارىلادى. انكارا «بايراكتاردىڭ» ناقتى باعاسىن جاريالاعان ەمەس. اشىق دەرەككوزدەردە ءبىر «بايراكتاردىڭ» قۇنى كەمى بەس ميلليون دوللار بولۋى مۇمكىن دەگەن اقپارات بار.
«بايكار» كومپانياسىن 1984 -جىلى كولىك جاساۋ بويىنشا ينجەنەر وزدەمير بايراكتار (2021 -جىلى قازان ايىندا 72 جاسىندا قايتىس بولدى) اشقان. درونداردىڭ اتى وسى اۋلەتتىڭ تەگىنەن الىنسا، ەكىنشى جاعىنان «بايراكتار» ءسوزى تۇرىك تىلىنەن اۋدارعاندا «بايراق ءيا تۋ كوتەرگەن ادام» دەگەن ماعىنا بەرەدى.
جاقىندا بۇل كومپانيا 12 ك م دەيىن بيىككە كوتەرىلە الاتىن «اكىنجى- بايراكتار» دەپ اتالاتىن جاڭا اسكەري درونىن سىناپ، تامىزدا تۇركيا قارۋلى كۇشتەرىنە تابىستادى.
«بايراكتاردىڭ» باس تەحنولوگيالىق جەتەكشىسى، وزدەمير بايراكتاردىڭ ۇلى سەلچۋك بايراكتار CNN Türk تەلەارناسىنا تۇرىك دروندارى تۇراقتى تۇردە جاڭارىپ وتىراتىنىن ايتقان.
«مىسالى، شەكاراعا ونداعان تانك كەلە جاتىر دەلىك. بەس درون بۇلاردىڭ ءبارىن 20 مينۋتتىڭ ىشىندە جوق قىلادى. وسىدان سوڭ اعىلشىندار جالپى ەندى تانك قاجەت پە دەگەن سۇراققا باس قاتىرا باستادى» دەيدى ول.
دۇنيەگە تانىلعان كومپانيانى تۋىستارىمەن باسقارىپ وتىرعان سەلچۋك بايراكتار - تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايىپ ەردوعاننىڭ كۇيەۋ بالاسى. ول پرەزيدەنتتىڭ قىزى سۋمەيە ەردوعاندى العان.
رەجەپ ەردوعاننىڭ (سول جاقتا) قىزى سۋيەمە ەردوعاندى (ورتادا) سەلچۋك بايراكتارعا (وڭ جاقتا) ۇزاتقان كەزى.
«بايراكتاردى» كىمدەر قولدانادى؟
«بايراكتاردى» تۇركيا اسكەرى، جاندارمەرياسى، تەڭىز فلوتى 2014 -جىلدان بەرى قولدانىپ كەلەدى. ءبىراق بۇل دروننىڭ اتاعى تۇركيانىڭ سيرياداعى، ليۆياداعى اسكەري وپەراتسيالارى، تاۋلى قاراباقتاعى التى اپتاعا سوزىلعان سوعىستا شىقتى.
2020 -جىلى اقپاندا «بايراكتار» تۇركيانىڭ «جازعى قالقان» وپەراتسياسىندا سيرياداعى توپتاردىڭ بىرنەشە پوزيتسياسىن تالقانداعان.
بۇل درون ليۆيادا ۇلتتىق ۇكىمەتكە قارسىلاسقان گەنەرال حاليفا حافتاردىڭ كۇشتەرىنە قارسى قولدانىلدى. Forbes جۋرنالى جازعانداي، «بايراكتار» ليۆياداعى وپەراتسيا كەزىندە حافتار كۇشتەرىنە تيەسىلى رەسەيلىك «پانتسير س1» زەنيت- راكەتا كەشەنىن جويعان.
بۇعان دەيىن تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ ەردوعان «بايراكتاردى» ۋكرايناعا، كاتارعا جانە ازەربايجانعا ەكسپورتتاعانىن ايتقان.
«جاڭا كەلىسىمدەر دە جاسالىپ جاتىر. پولشا باستاعان ون شاقتى ەلمەن كەلىسىمگە قول قويدىق. ۋاقىتى كەلگەندە ولارعا دا بەرەمىز. بۇل درون ءۇشىن كوپ ەل كەزەكتە تۇر. ءبىراق بۇل اقشاسى بار كەز كەلگەن ەل الا بەرەتىن قارۋ ەمەس. ۇلتتىق تەحنولوگيامىزدىڭ وداقتاس ەلدەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قورعايتىنىنا ءمان بەرەمىز جانە ستراتەگيالىق مۇددەمىزگە ساي كەلسە عانا ساتامىز» دەگەن ەردوعان بيىل تامىزدا.
ازەربايجان اسكەرىندەگى «بايراكتار»
27 - قازاندا «بايكار» كومپانياسى تاعى ءبىر ەلمەن «بايراكتار» درونىن ساتۋ بويىنشا كەلىسىمگە كەلگەنىن مالىمدەدى. ءبىراق ناقتى قاي ەل ەكەنىن اشىپ ايتپادى.
«بۇل كەلىسىممەن «بايراكتاردى« ساتىپ الاتىن ەلدەر سانى 13 كە جەتتى» دەپ مالىمدەدى كومپانيا.
«بايكار» كومپانياسىنىڭ رەسمي سايتىنداعى مالىمەتكە ساي، قازىر تۇركيا، كاتار، ۋكراينا جانە ازەربايجانداعى «بايراكتار» درونىنىڭ جيىنتىق سانى 160-تان اسادى.
اسكەري ماسەلەلەردى جازاتىن سايتتار تۇركيادان درون الۋ كەلىسىمىنە قول قويعان ەلدەر اراسىندا ماروككو، انگولا، البانيا، لاتۆيا جانە ۆەنگريا بار ەكەنىن جازدى.
«بايراكتار» جانە ورتالىق ازيا
ورتالىق ازيادا تۇركىمەنستاندا «بايراكتار» بار ەكەنى ءمالىم بولعان. تۇركىمەنستان بيلىگى قىركۇيەكتە ەگەمەندىكتىڭ 30 جىلدىعى قۇرمەتىنە ۇيىمداستىرعان اسكەري شەرۋدە كەمى ەكى «بايراكتاردى» كورسەتتى. پارادتا تۇسىرىلگەن سۋرەتتى «بايراك» كومپانياسى Twitter جەلىسىندە ءبولىسىپ، تۇركىمەنستاندى تاۋەلسىزدىك مەرەكەسىمەن قۇتتىقتادى.
2020 -جىلعى قاراشادا رەسەيلىك ر ي ا نوۆوستي اگەنتتىگى مەن تەلەگرامداعى كانالدار «قازاقستان قىتاي درونىنىڭ ورنىنا تۇرىكتىڭ «بايراكتار ت ۆ 2« درونىن ساتىپ الۋدى جوسپارلايدى» دەپ جازدى.
ال 2020 -جىلعى 26 - قاراشادا تۇركيا قورعانىس مينيسترلىگى ارنايى مالىمدەمەسىندە «2020 -جىلعى 23-25- قاراشادا قازاقستان قورعانىس مينيسترلىگى دەلەگاتسياسى درونداردى كورۋ ءۇشىن بازاعا كەلىپ كەتتى» دەدى.
ءبىراق قازاقستان قورعانىس مينيسترلىگى بۇل اقپاراتقا قاتىستى رەسمي مالىمدەمە جاساعان جوق.
ال بيىل 21- قازاندا قىرعىزستان ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى باسشىسى قامشىبەك تاشيەۆ تۇرىكتىڭ «بايراكتارىن» الىپ جاتقانىن مالىمدەگەن. ءبىراق ول تۇركيادان قانشا اقشاعا قانشا درون العانىن ايتپادى.
«جاقىندا تۇركيادان «بايراكتار« الىپ كەلەمىز، مۇنداي قارۋ الەمنىڭ تەك بەس ەلىندە بار، ونىڭ ءبىرى ءبىز بولامىز» دەدى تاشيەۆ.
23- قازاندا قىرعىزستان پرەزيدەنتى سادىر جاپاروۆ اسكەري تەحنيكالاردى جاڭارتۋ ءۇشىن 100 ميلليون دوللار بولىنگەنىن، وعان رەسەي مەن تۇركيادان درون الىناتىنىن ايتتى.
«تۇركيا مەن رەسەيدەن نە ءۇشىن درون الىپ جاتىرمىز؟ بىرەۋمەن سوعىسايىق دەپ الىپ جاتقان جوقپىز. قاۋىپسىزدىگىمىزدى قورعايىق، ەلىمىز تىنىش ءۇيىقتاسىن، شەكاراشىلارىمىز ولىمگە ۇشىراماسىن دەپ الىپ جاتىرمىز. 29- ساۋىردە قاقتىعىس كەزىندە اسپانعا ۇشاتىن تىكۇشاعىمىز، اسكەري ۇشاعىمىز بولمادى» دەدى جاپاروۆ.
بيىل ءساۋىردىڭ اياعىندا قىرعىز- تاجىك شەكاراسىندا قارۋلى قاقتىعىس بولىپ، ەكى تاراپتان بىرنەشە ادام قازا تاپقان.
«بايراكتاردىڭ» باسەكەلەستەرى
الەمدە ۇشقىشسىز ۇشاتىن دروندار مەن اپپاراتتاردىڭ ءتۇرى كوپ. ءبىراق اۋەدەن سوققى بەرەتىن، ورتاشا جانە جوعارى بيىكتىكتە ۇزاق ۇشا الاتىن درون جاساعان ەلدەر از.
اسكەري درون جاساۋ جاعىنان ا ق ش پەن قىتاي الدىڭعى قاتاردا. تۇركيا دا بۇل ەلدەرمەن باسەكەلەسۋگە قاۋقارى جەتىپ قالعانىن بىرنەشە رەت مەڭزەگەن.
امەريكالىق RQ-4 Global Hawk درونى اسپاندا 30 ساعات ۇشىپ جۇرە الادى. بۇل درون جارىقتا دا، قاراڭعىدا دا ساپالى ۆيدەو، سۋرەت ءتۇسىرىپ، قاجەت بولعان كەزدە شابۋىلداي الادى. درون جاساعان كومپانيانىڭ رەسمي سايتىنداعى اقپاراتتا Global Hawk اپپاراتى يراك، اۋعانستانداعى سوعىستا قولدانىلىپ، 320 مىڭ ساعات ۇشقانى ايتىلعان.
امەريكالىق RQ-4 Global Hawk ۇشقىشسىز اپپاراتى.
قىتاي امەريكالىق ۇشقىشسىز اپپاراتقا باسەكەلەس رەتىندە Wing Loong درونىن شىعارىپ جاتىر. جەرگىلىكتى باسىلىمدار قىتاي بۇل دروندى باستان- اياق ءوزى قۇراستىرعانىن، باسقا دروندارعا قاراعاندا جەڭىل ەكەنىن جازدى. ال رەسەي ورتا بيىكتىككە ۇشىپ، شابۋىلداي الاتىن «وريون» درونىن جاساپ شىعاردى.
ساراپشىلار ۇشقىشسىز ۇشاقتار مەن اپپاراتتاردىڭ اسكەري وپەراتسيالارداعى ءرولى ارتىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. سەبەبى ولاردىڭ شىعىنى از ءارى ۇشقىش ومىرىنە قاۋىپ بولمايدى.
ءبىراق درونداردى اۋەدەن قورعانۋ جۇيەلەرى وڭاي اتىپ تۇسىرە الادى. بۇعان قوسا اسكەري وپەراتسيا كەزىندە درون شابۋىلىنان بەيبىت تۇرعىندار قازا تاپقان جايتتار از ەمەس. سوندىقتان كەي ەلدە بەلسەندىلەر درونداردى «كيللەر روبوتتار» دەپ اتاپ، ولاردى قولدانۋعا قارسى شىققان.
«ازاتتىقتىڭ» قىرعىز قىزمەتىنىڭ ماقالاسى نەگىزىندە جازىلدى
كۋبات قاسىمبەكوۆ، رۋسلان مەدەلبەك
https://www.azattyq.org
