قازاقتىڭ كوشى-قون تۋرالى زاڭى 20 جىل بۇرىن قالاي قابىلداندى - اكىم ىسقاقپەن سۇحبات
«حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» زاڭى - بالاما نەگىزدە قازاق تىلىندە دايىندالىپ، قابىلدانعان تۇڭعىش زاڭ. وسى ايتۋلى كۇنگە وراي، قازاقپارات ءتىلشىسى «حالىقتىڭ كوشى-قونى تۋرالى» بالاما زاڭنىڭ اۆتورى، پارلامەنت ءى شاقىرىلىمىنىڭ دەپۋتاتى، قوعام قايراتكەرى اكىم ىسقاقپەن سۇحباتتاسقان ەدى.
- «حالىقتىڭ كوشى- قونى تۋرالى» زاڭ قازاق تىلىندە جازىلعان تۇڭعىش زاڭ ءارى استانادا قول قويىلعان العاشقى قۇجات ەكەنى بەلگىلى. ودان بولەك، بۇل جوبا پارلامەنتتە ەڭ ۇزاق تالقىلانعان زاڭ جوباسى رەتىندە دە تاريحتا قالدى. مۇنىڭ سەبەبى نەدە ەدى؟ ەسكە تۇسىرسەڭىز؟
- ول كەزدە پارلامەنتتىڭ ءبىرىنشى شاقىرىلىم دەپۋتاتى ەدىم. 1997 -جىلدىڭ 23 -قاڭتارىندا ءماجىلىستىڭ الەۋمەتتىك- مادەني دامۋ كوميتەتىنە ۇكىمەتتىڭ كوشى-قون تۋرالى زاڭ جوباسى كەلىپ ءتۇستى. كوميتەت ءتوراعاسى ومىربەك جولداسبەكوۆ زاڭ جوباسىن ماعان تاپسىردى، سەبەبى ءار دەپۋتاتتىڭ ءبىر زاڭ جوباسىن جۇرگىزۋ مىندەتتى ەدى. ۇكىمەت دايىنداعان زاڭ جوباسىنا قاراسام، شيكىلىكتەر كوپ. بىرىنشىدەن، وندا تاريحي وتانىنا ورالۋى ءتيىس رەپاتريانتتار مەن بوسقىنداردىڭ مارتەبەسىن بىرىكتىرىپ جىبەرىپتى. بۇل دەگەنىڭىز - قازاقستانعا رەپاتريانتتارمەن بىرگە كەز كەلگەن ەلدىڭ بوسقىندارى اعىلىپ كەلە الادى دەگەن ءسوز.
ەكىنشىدەن، زاڭ جوباسىندا وتانداستاردىڭ جاعدايىن عانا قاراستىرعان. «وتانداستار» ۇعىمىنا بەرىلگەن تەرمينولوگيا انىقتاماسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تۋعان ازاماتتار» دەپ تۇر. دەمەك، قازاقستاندا تۋعان كەز كەلگەن ۇلت وكىلى قازاقستانعا كەلۋى كەرەك ەكەن. بارىنەن دە سوراقىسى، زاڭ جوباسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا كوشىپ كەلگەندەر جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلسىن، ال كوشىپ كەتەتىندەر رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلسىن» دەگەن باپ بار. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتە باقىر دا جوق، ايلىق پەن زەينەتاقىنى ۋاعىندا بەرە الماي جاتقان كەز. سوندا كوشىپ كەلەتىندەر كىم، كوشىپ كەتەتىندەر كىم؟ كوشىپ كەتەتىندەر نەگە رەسپۋبليكالىق قازىنادان اقشا الادى؟ سويتسەم، بىرەۋلەر ەلدەن كوشىپ، قايتا كەلۋدى بيزنەسكە اينالدىرعان ەكەن. سوندىقتان، ماجىلىسكە كەلىپ تۇسكەن وسى زاڭ جوباسىمەن جۇمىس ىستەۋدەن باس تارتىپ جانە كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىمدى پايدالانىپ، بالاما زاڭ جوباسىن جاساپ، ۇسىنۋدى ۇيعاردىم.
- سوندا ءسىز جاساعان زاڭ جوباسىنىڭ ايىرماشىلىعى نەدە؟
- بىرىنشىدەن، ەلباسىنىڭ كوشى-قون جونىندەگى ساياساتىن قولداۋ. رەسەيدە كوشى-قون ءمينيسترى بار، باسقا مەملەكەتتەردە ارنايى ۋاكىلەتتى ورگاندار بار. بىزدە پرەزيدەنتكە عانا تىكەلەي باعىناتىن وكىلەتتى ورگان قۇرۋدى تالاپ ەتتىك. سوندا عانا ۇيىم قاپتاعان باسشىلارعا جالتاقتاماي، ناقتى كوشىرۋ جۇمىستارىمەن اينالىسار ەدى. ەكىنشىدەن، رەپاتريانتتار مەن بوسقىنداردىڭ ارا-جىگىن اجىراتۋ، سوسىن رەپاتريانتتارعا قازاقشا اتاۋ بەرۋدى قولعا الدىق. ۇشىنشىدەن، ىشكى ميگراتسياعا كوڭىل بولدىك، شەتتەن كەلگەن قانداستاردى كەز كەلگەن جەرگە ورنالاستىرماي، ءار ءوڭىردىڭ مەنتاليتەتىن، ەڭبەك جاعدايىن جانە كليماتىن نازارعا الۋدى ۇسىندىق. ماسەلەن، يران قازاقتارىن سولتۇستىك قازاقستانعا اپارا المايسىڭ، ولار سۋىققا توزە المايدى. سولتۇستىككە موڭعوليا قازاقتارىن جىبەرۋگە بولادى دەگەن سەكىلدى.
ەڭ باستىسى، بالاما زاڭدا كوشى-قوننىڭ قۇقىقتىق زاڭ انىقتامالارىن جاساۋ مەن رەتتەۋگە باسا نازار اۋداردىق. كوشىپ كەلۋشى كىم، كوشىپ كەتۋشى كىم، ناقتى كورسەتۋ قاجەت بولدى. سول كەزدەگى كوشى-قون سالاسىنىڭ شەشىلمەگەن ماسەلەلەرى شاش-ەتەكتەن ەدى. 1994 -جىلى كوشى- قونعا 10 ميلليون تەڭگە بولىنسە، ونىڭ ءبىر ميلليون تەڭگەسى ارەڭ تۇسكەن. 1995 -جىلى 25,5 ميلليون تەڭگە جوسپارلانىپ، 10 ميلليونى عانا بەرىلگەن. وسىنداي اۋىر جاعدايلاردان كەيىن سىرتتان كوشىپ كەلگەن اعايىندار قينالىپ، ەلدەن قايتا كوشىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولعان ەدى.
- ول كەزدە جاسسىز. جاس دەپۋتاتقا تۇتاس زاڭ جوباسىن ازىرلەپ، ونى قورعاپ شىعۋ قيىنعا سوقپادى ما؟
- «كوش قادىرىن جۇرگەن بىلەر» دەگەندەي، قاسىما شەتتەن كەلگەن اعايىنداردى جينادىم، پارلامەنتتەگى جۇمىس توبى قۇرامىنا موڭعوليا مەن قىتايدان كەلگەن قايرات بوداۋحان ۇلى مەن الماس احمەتبەك ۇلىن ەنگىزدىم. ولار ورالمانداردىڭ بەتپە-بەت كەلەتىن بارلىق ماسەلەلەرىنەن حاباردار ەدى. تەك بۇلار ەمەس، وزگە اعايىندار دا قولدان كەلگەن كومەكتەرىن ايامادى. سەبەبى، تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى بارلىق قازاق ەرەكشە ەيفوريا(ماسايراۋ، ماساتتانۋ - رەد.) سەزىمىمەن ءجۇردى. بويىمىزدا ۇلت جولىندا، قازاق جولىندا رياسىز ەڭبەك ەتسەك دەگەن وت ۇشقىنى بولدى. ومىرىمدە كورمەگەن، تانىمايتىن ادامدار دا كەلىپ، زاڭ تۇرعىسىندا اقىل-كەڭەستەرىن ايتىپ، قول ۇشىن سوزاتىن. «جالعىزدىڭ ءۇنى شىقپايتىنى» بەلگىلى عوي. سوندىقتان ماعان كومەك قولىن سوزعان زاڭگەرلەر دە، اقىلىن ايتقان اعالار دا از بولعان جوق.
- زاڭ جوباسىن دايىنداۋدا قانداي ماسەلەلەر كەزىكتى؟
- 1997 -جىلى 7 -اقپاندا زاڭ جوباسىن تالقىلاۋدى باستادىق. قازاق گازەتتەرى «قورجىندا - قوس جوبا» دەپ تولىققاندى حابار تاراتتى. ءبىراق، «ءبىز قازاق ءتىلىن تۇسىنبەيمىز» دەگەن ءبىرجاقتى پىكىر دە كەزدەستى. سەنەسىز بە، ءبىزدىڭ وسى زاڭ جوباسىن تالقىلاۋىمىزعا دەيىن پارلامەنتتە قازاق تىلىنەن ورىسشاعا بىردە-ءبىر ىلەسپە اۋدارما جاسالماپتى، بىردە-ءبىر زاڭ جوباسى ىلەسپەگە اۋدارىلماعان. بۇنداي كەدەرگىلەرگە قوسا، بالاما جوبا ەكەنىن دالەلدەيتىن ارنايى قورىتىندىلار قاجەت بولدى. ونشاقتى عىلىمي ينستيتۋتتار ەكى جوبانى بۇگە-شىگەسىنە دەيىن تالداپ، ءبىز ۇسىنعان بالاما جوبانىڭ دۇرىستىعىن دالەلدەپ بەردى. الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنە قاراستى ينستيتۋت تا ءبىزدىڭ جوبامىزدى دۇرىس دەپ تاپتى. وسىلايشا، 26 -اقپاندا بالاما جوبا پارلامەنت قاراۋىنا ەنگىزىلدى. 14 -مامىر كۇنى ماجىلىستە ۇكىمەت پەن ءبىز ۇسىنعان بالاما زاڭ جوباسى قاتار قارالدى.
- پارلامەنتتى «جىلاتقان» جيىن وسى عوي؟ قالاي ءوتتى؟
- سول كەزدەگى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى العاشقى بولىپ بايانداماسىن وقىدى. ءبىزدىڭ ۇسىنعان جوبامىزدى «وزدەرىنشە اتاعان بالاما-سىماق» دەپ كەكەتىپ ءوتتى. ۇكىمەتتىك جوبادا تەك قازاقتىڭ عانا ەمەس بارلىق ۇلتتىڭ جاعدايى قاراستىرىلعانىن ايتىپ، مەنى «ۇلتشىل» دەگەن سىڭاي تانىتتى. كەزەك ماعان كەلگەندە، جازعان باياندامامدى ۇمىتىپ، مىنبەرگە اتىپ شىعىپپىن. جاسپىن، قانىم قىزۋ. ەش قاعازعا قاراماستان، اتامەكەنگە جەتە الماي جۇرگەن قانداستاردىڭ مۇڭ-شەرى مەن جان شىرىلىن، ىشتەگى بار ويىمدى اقتاردىم-اي كەلىپ. ءبىر قۇدىرەت سويلەتىپ الا جونەلگەندەي. سالدەن سوڭ، زالعا قاراسام مارات وسپانوۆ كوزىنىڭ جاسىن ءسۇرتىپ وتىر ەكەن، وزگە دەپۋتتار دا سولاي. سويتسەم ءوزىمنىڭ دە كوزىم جاسقا تولعان. اقىرىندا 67 دەپۋتاتتىڭ ۇشەۋى قارسى بولىپ، قالعانى كەلىسىم بەردى. پارلامەنتتىڭ جاۋابىن سىرتتا كۇتىپ تۇرعان قانداستار قۋانىشتى حاباردى ەستىپ، ءبىر-بىرىمەن كورىسىپ جىلادى.
- وسى كىشىگىرىم جەڭىستەن كەيىن ءسىزدى رەسەي مەن ا ق ش- قا ارنايى شاقىردى دەسەدى...
- ءيا، پارلامەنتارالىق اسسامبلەيا عوي. كوشى-قون تۋرالى بالاما زاڭ جوباسىن مودۋلدى زاڭ رەتىندە قابىلداۋ تۋرالى سانكت-پەتەربۋرگتەن شاقىرتۋ كەلدى. ال امەريكاعا 1998 -جىلى امەريكانىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى ەليزابەت دجونس دەموكرات دەپۋتات رەتىندە مەنى الىپ ەلدىڭ زاڭدارىمەن، زاڭ شىعارماشىلىعىمەن تانىسۋعا شاقىرعان ەدى.
- مۇحيت اسىپ كەتكەن، امەريكالىقتار اسىراپ العان قازاق بالالارىمەن جۇزدەسكەن ءساتىڭىز دە وسى عوي؟
- ءيا، ءدال وسى ساپارىمدا شەتەلدىكتەر اسىراپ العان ارمان، سەرىك (سەرەجا) دەگەن بالالارمەن جۇزدەسىپ، قازاقشا ءسوز ۇيرەتىپ قايتتىم. ارمانعا «سالەمەتسىز بە؟»، «راحمەت» سوزدەرىن جاتتاتتىم، «قوش بول» ءسوزىن ۇيرەتكىم كەلمەدى. سەرىككە «ورداباسى» ءسوزىن ۇيرەتتىم، نە دەگەنمەن بۇكىل قازاققا كيەسى تيگەن، قازاقتىڭ باسىن بىرىكتىرگەن كيەلى جەر عوي، كوكەيىندە ءجۇرسىن دەپ ويلاعان ەدىم.
- ول بالالارمەن كەيىن بايلانىسىپ تۇردىڭىز با؟
- وكىنىشكە قاراي، ەش بايلانىس جوق. ءبىراق مەنىڭ ارىم تازا، سول ساتتە قازاقستاننىڭ امەريكاداعى ەلشىلىگىنە بالالاردىڭ مەكەنجايلارىن بەردىم، ولار حابارلاسىپ تۇرامىز دەپ ۋادە بەرگەن. ەلشىلىك بالالاردىڭ كەيىنگى تاعدىرىنا الاڭداۋى ءتيىس ەدى.
مۇندايدا ايتا كەتەيىن، شىعىس ازيا ەلدەرى قۋلىق تانىتادى ەكەن، بالالارىن امەريكالىقتارعا اسىراۋعا بەرەدى، ءبىراق ولارمەن تۇراقتى تۇردە، تىعىز بايلانىسىپ تۇرادى ەكەن. ياعني، اسىراندى بالا ءوزىنىڭ اتاجۇرتىن، ەلىن، وتانىن سەزىنىپ وسەدى. سوسىن بالا ءبىلىم الىپ، ەر جەتىپ، 18 جاسقا تولعاندا، قاي ەلدىڭ ازاماتتىعىن الارىن ءوزى تاڭدايدى. ارينە، بالا ءوز وتانىنا بارعىسى كەلەتىنى ءسوزسىز. وسىلايشا، دايىن ازامات پەن دايىن ينۆەستيسيا تارتادى. ال ءبىز وندايدى بىلمەدىك.
- كوشى-قونعا قايتا ورالساق، اتالعان زاڭ اياسىندا ناقتى قانداي ناتيجەلەرگە قول جەتكىزىلدى؟
- كوشى-قون زاڭى اياسىندا ەلىمىزدەگى كوشى-قون سالاسى ءبىر جۇيەگە كەلتىرىلدى. كوشى- قون جانە دەموگرافيا جونىندەگى اگەنتتىك قۇرىلىپ، وبلىستاردا كوشى-قون باسقارمالارى قۇرىلدى. كۆوتالاردىڭ سانى ارتىپ، الىس جانە جاقىن شەتەلدەردەن ءبىر ميلليوننان استام قانداس ەلگە ورالدى. ولاردىڭ ازاماتتىق الۋىنا، باسپانا مەن ءبىلىم الۋىنا جاعداي جاسالدى. ارينە، وتكەن 20 جىلدا زاڭعا تالاي وزگەرىستەر ەندى. كوشى-قون كوميتەتى بىرنەشە مەكەمەنىڭ قول استىنا كوشىپ، سوڭعى جىلدارى ىشكى ىستەر مينيسترلىگىندە تۇراقتادى. جاقىندا عانا قىتايدان كەلگەن ءبىر قانداسپەن سويلەسىپ، كوشتىڭ جاي-كۇيىن سۇرادىم. ءبارى جاقسى ەكەنىن، حالىقتىڭ ەش كەدەرگىسىز كوشىپ كەلىپ جاتقانىن ايتتى. ءبىزدىڭ دە قالاعانىمىز - وسى ەدى.
- اۋعانستان مەن پاكىستانداعى شيەلەنىستى جەرلەردە تۇراتىن قازاقتاردى ارنايى ۇشاقپەن الدىرعاندارىڭىز راس پا؟
- وسىدان جيىرما جىل بۇرىن كوشى-قون اگەنتتىگىنىڭ ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى سەيىلبەك شاۋقامانوۆ حابارلاسىپ، اۋعانستانداعى سوعىس ءجۇرىپ جاتقان جەردەن قاشىپ، پەشاۆاردا باس ساۋعالاعان قازاقتاردىڭ حالى قيىن ەكەنىن جەتكىزدى. سول كەزدەگى پرەمەر-مينيستر نۇرلان بالعىمبايەۆقا وسى ماسەلە تۋرالى دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادىم. ول كىسىگە مىڭ دا ءبىر راحمەت، ارنايى ۇشاق بولگىزىپ، 700 قازاقتى ەلىمىزگە الدىردى. قازىر ولار قازاقستاندا تۇرىپ جاتىر.
- ءسىز ۇسىنعان زاڭ جوباسىنا «ورالمان» ءسوزى العاش رەت كورىنىس تاپقان بولاتىن. ءدال وسى «ورالمان» ءسوزى «رەپاتريانتتىڭ» ءساتتى اۋدارماسى بولا الدى ما؟
- زاڭ جوباسىن جاساۋدا جۇمىس توبىمەن بىرلەسىپ، تاريحي وتانىنا ورالۋشى «رەپاتريانت» سوزىنە قازاقشا بالاما ىزدەدىك. ءوزىم «الاش اعايىن» ءسوزىن ۇسىنىپ ەدىم، قولداۋ تاپپادى. تەرمينولوگ عالىمدار بىرنەشە اتاۋ ۇسىندى، ولاردىڭ اراسىندا «كەلشىعان»، «كەتشىعان» دەگەن نۇسقالار دا بولدى. دەگەنمەن ەڭ وڭدىسى «ورالمان» ءسوزى ەدى. بۇل ءسوزدى ناقتى كىم ۇسىنعانىن بىلمەيمىن. «ورال» - ورالۋشى بولسا، «مان» جۇرناعى تىلىمىزدە باياعىدان بار: وقىرمان، تىڭدارمان، كورەرمەن، اقىلمان ت. ب. «مان» ءسوزى اعىلشىن، نەمىس تىلدەرىندە ادام دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. باستاپقىدا وسى سوزگە دە ءمىن تاققاندار بولدى. «ورالما» دەپ كەكەتتى، ۇناتپاعاندار تابىلدى. مەنىڭ ويىمشا، ءساتتى اۋدارمانى ەل قابىلدادى، ەندى ول سوزدەن قاشۋدىڭ قاجەتى جوق. ماسەلە باسقادا بولىپ تۇر. بىرەۋلەر جيىرما جىل بۇرىن ەلگە كەلسە دە، وزدەرىن ورالمانبىز دەپ اتايدى. بۇل دۇرىس ەمەس. ورالمان - شەتتەن كەلگەن قانداستارعا ازاماتتىق العانشا ۋاقىتشا بەرىلەتىن ستاتۋس. ازاماتتىق العان سوڭ، ولار ءسىز بەن ءبىز سەكىلدى تەڭ قۇقىلى قازاقستان ازاماتتارىنا اينالادى. وسىنى ۇمىتپاۋ كەرەك.
- قالاي ويلايسىز، سىرتتان كەلگەن قانداستار قازاق قوعامىن جاتسىنباي، ءسىڭىپ كەتە الدى ما؟
- ارينە. باھارگۇل دەگەن قارىنداسىمىز بار، 1997 -جىلى قىتايدان كەلگەندە ورىمدەي جاس قىز ەدى. «اكىم اعا، قازاقستان ماعان نە بەرەدى دەپ كەلگەن جوقپىن، مەن قازاقستانعا نە بەرەمىن دەپ كەلدىم. نە ىستەۋ كەرەك؟»، دەپ مەنەن كەڭەس سۇرادى. «اينالايىن، باھارگۇل! انگلياعا، تۇركياعا، امەريكاعا بارعاندا ادەمى كادەسىيلارمەن شىعارىپ سالادى. ال قازاقستاننان كەتىپ بارا جاتقاندارعا بەرەتىن بازارلىق جوق، اباي مەن جامبىلدىڭ بەينەسى توقىلعان كىلەمشەلەر بەرىلەدى. اباي مەن جامبىل ءبىز ءۇشىن ۇلتتىق قۇندىلىق شىعار، ءبىراق شەتەلدىكتەر ءۇشىن ەشكىم ەمەس. ولار كىلەمشەنى اياقتىڭ استىنا تاستايدى. سەن وسى قازاقتىڭ ادەمى كادەسىيلارىن جاساشى»، دەدىم. سول باھارگۇل بۇگىندە «ادەمى-اي» كومپانياسىنىڭ باسشىسى، ەكسپو-2017 كورمەسى مەن قىسقى ۋنيۆەرسيادا ويىندارىنا دەمەۋشى بولدى. «كوك تۋدىڭ جەلبىرەگەنى» ءانىنىڭ ءسوزىن جازعان الماس احمەتبەك ۇلىنا قاراڭىز، قارجاۋباي سارتقوجا ۇلى قانداي مىقتى عالىم. مايرا مۇحامەد قىزى حالىقتىڭ ماقتانىشىنا اينالدى. تىلدىك قورىمىزدى بايىتقان قانشا ادەبيەتشىلەر بار. شەتتەن كەلگەن اعايىننىڭ ارقاسىندا ۇمىتىلعان داستۇرلەرىمىز ورالدى، وشكەنىمىز جاندى، جوعالعانىمىز تابىلدى. ولارعا ۇلكەن قارىزدارمىز.
- سۇحباتىڭىزعا راحمەت!
فوتو facebook.com
