سوثعئ 20 جئلدا قازاق تئلئنة دةگةن رؤحاني قاجةتتئلئكتئ وياتا بئلدئك - م. احةت
ت /ايگةرئم ءامئر/ - بذگئن حالئقارالئق انا ءتئلئ كذنئ. وسئ كذنگة وراي الماتئ قالالئق تئلدةردئ دامئتؤ، مذراعات جانة قذجاتتاما باسقارماسئنئث باستئعئ ماماي احةتپةن سذحباتتاسقان ةدئك.
- ماماي قاني ذلئ، ةلباسئ بيئلعئ جولداؤئندا تئلدةردئ دامئتؤعا قاتئستئ ءبئرقاتار ماسةلةلةردئ العا تارتتئ. مةملةكةت باسشئسئ 2020- جئلعا قاراي قازاقستاندئقتاردئث 95 پايئزئ، مةكتةپ بئتئرؤشئلةر 100 پايئزئ مةملةكةتتئك ءتئلدئ مةثگةرؤئ تيئستئگئن ايتتئ. بذل كورسةتكئشكة جةتؤ ءذشئن نة ئستةؤ قاجةت؟
- مةملةكةت باسشئسئ كةز كةلگةن شةشئمئن سان ءتذرلئ ساراپتامالاردان وتكئزئپ بارئپ قانا جذزةگة اسئرادئ. وعان ءبارئمئزدئث كوزئمئز جةتتئ. جولداؤ سونئث ءبئر دالةلئ. وندا تالاپ ةتئلگةن شةشئمدةرئنئث ءبارئ ءتذرلئ ساراپتامالاردان ءوتئپ، ابدةن كوز جةتكئزئلگةن جذمئس. سوندئقتان دا تئلگة قاتئستئ جولداؤدا قويئلعان تالاپتار ءبئر-ةكئ كذننئث ناتيجةسئندة شئققان قورئتئندئ ةمةس. بذل سوثعئ 20 جئلدئث ئشئندة جاسالعان جذمئستاردئث قورئتئندئلارئن سارالاي كةلئپ، وسئ سالاداعئ ارنايئ ماماندار بارلئق جةتكةن جةتئستئكتةرئمئزدئ جانة بذگئنگئ دةثگةيئمئزدئ ةسكةرة وتئرئپ جاساعان قورئتئندئ. سوندئقتان، بايقاساثئز، ةلباسئنئث جولداؤداعئ تئلگة قاتئستئ ايتقاندارئ ءوزئنئث ناقتئلئعئمةن ةرةكشةلةنئپ وتئر. اسئرةسة، وسئ سالادا جذمئس ئستةپ كةلگةن مامانداردئث ءبارئ دةرلئك ءوز جذمئستارئنئث ناتيجةلةرئن كورگئسئ كةلةدئ. ياعني، «تذرعئندار قاشان مةملةكةتتئك ءتئلدئ تولئق مةثگةرئپ بولادئ؟» دةگةن ساؤالعا جاؤاپ ئزدةپ كةلگةن ةدئ. ال مئنا جولداؤ سول سذراقتئث جاؤابئن ناقتئلاپ بةرئپ وتئر.
وسئ تذستا «بذل قانداي ماسةلةلةرگة سذيةنة وتئرئپ جاسالدئ؟» دةگةن ساؤالعا جاؤاپ ئزدةسةك. ءبئز شئنئمةن دة 20 جئل بويئ اتقارعان جذمئسئمئزدئث ناتيجةسئن كورةتئن كةزةثگة جةتئپپئز. سوثعئ 10 جئلدا تئلگة قاتئستئ كوپتةگةن ئستةر اتقارئلدئ. شئنداپ كةلگةندة اتالمئش سالاداعئ باستئ نارسة - ةلدئث مادةنيةتئ جانة رؤحاني دةثگةيئمةن بايلانئستئ ةكةن. ءتئلدئ جاتتاپ الئپ سويلةگةننةن ةش پايدا جوق. ةگةر رؤحاني قاجةتتئلئكتئ سةزئنة الماسا. مئنة، ءبئز 20 جئلدئث ئشئندة سول ادامدار اراسئنداعئ رؤحاني قاجةتتئلئكتئ وياتا بئلدئك. سونئث ارقاسئندا تئلگة دةگةن قئزئعؤشئلئق پايدا بولا باستادئ. بذگئندة سونئث جةمئسئن كورةتئن كةزةثگة دة جةتتئك. بذعان دةيئنگئ 20 جئلدئعئمئز ذلكةن اقتئق ايقاسقا دايئندئق تذرئندة بولدئ. وسئ ؤاقئت ارالئعئندا بازالارئمئزدئث بارلئعئ جاسالدئ. مةكتةپكة دةيئنگئ، مةكتةپ دةثگةيئندةگئ، سونداي-اق بالاباقشالارعا جانة كةز كةلگةن مةملةكةت قئزمةتشئلةرئنة قاجةتتئ وقؤ-قذرالدارئ، ادئستةمةلةر بذگئندة جاسالئپ، دايئن بولدئ دةسةك بولادئ. ةندئگئ ماسةلة، تالاپ قويؤ. بذعان دةيئن «كانة بذگئننةن باستاپ، ةرتةثنةن باستاپ» دةپ ايتا المادئق. وعان جاعداي جوق بولاتئن. ياعني تةرمين سوزدئكتةر، ءتئلاشارلار، ءئس-قذجاتتئث ذلگئلةرئ جةتئسپةيتذعئن. بذگئندة مئنة، بذل ماسةلةلةر ءوز شةشئمئن تاپتئ. ةندئگئ كةزةكتة ونئ ةنگئزؤ عانا قالئپ وتئر. ونداي ورئندئ تالاپقا قوعام دا دايئن تذر. قازئر وزگة ذلتتئث وكئلدةرئ، بارلئق ذلتتئق مادةني ورتالئقتار، قازاقستاننئث بارلئق حالقئ مةملةكةتتئث نة ةكةندئگئن، مةملةكةتتئك ءتئلدئث دةثگةيئ قانداي بولؤ كةرةك ةكةندئگئن ءتذسئنئپ وتئر. بذل نة دةگةن ءسوز؟ بذل - قوعام قابئلداپ وتئر دةگةن ءسوز. ال قوعام قابئلداعان جةردة ول ئسكة اسپاي قويمايدئ.
-بذعان دةيئن «ءذش تذعئرلئ ءتئل» باعدارلاماسئ قابئلداندئ، ةلباسئ جولداؤدا بذل ماسةلةنئ دة ايتئپ ءوتتئ. 2020- جئلعا قاراي اعئلشئن ءتئلئن بئلةتئن تذرعئندار سانئ كةمئندة 20 پايئزدئ قذراؤئ ءتيئس دةدئ. بذل باعئتتا قانداي جذمئستار اتقارئلؤدا؟
- «ءذش تذعئرلئ ءتئل» ساياساتئ دةگةن بذل مةملةكةتتئث باستئ باعدارلامالارئنئث ءبئرئ. ارينة، مةملةكةتتئك ءتئلدئث ورنئ ةرةكشة ةكةنئ بارلئق جةردة ايتئلئپ ءجذر. ال ورئس ءتئلئ مةن اعئلشئن ءتئلئ بذل بذگئنگئ كذننئث تالابئ. ءبئز قازئر الةمدئك قاؤئمداستئقپةن بئتة قايناسئپ، ارالاسئپ جاتئرمئز. بذرئنعئداي شةكتةؤلةرمةن نةمةسة شةكارامئزدئ تارس بةكئتئپ، ءوزئمئزدئث سورپامئزدا ءوزئمئز قايناپ جاتقان ةل ةمةسپئز. ةندئ وسئ وركةنيةتتئث كوشئندة ءوزئمئزدئث ذلتتئق مادةنيةتئمئزدئ، ءوزئمئزدئث ذلتتئق قذندئلئقتارئمئزدئ ولارمةن ذيلةستئرؤ ءذشئن سول ةلدئث ءتئلئن ءبئلؤ كةرةك. ءبئز قازئر كةدةن وداعئن قذرئپ جاتئرمئز. ال كورشئنئ ةشكئم تاثداپ المايدئ. سول كورشئلةردئث ءبئرئ - رةسةي. ال وسئ ذلئ مةملةكةتتئث ءتئلئ كةزئندة ت م د ةلدةرئنئث ورتاق ءتئلئ ةدئ. ال اعئلشئن تئلئنة كةلسةك، بذل الةمدئك دةثگةيدةگئ ورتاق ءتئل. مئنا الةمدة ءوزئمئزدئ ءوزئمئز ساقتاپ قالؤ ءذشئن، ءوزئمئزدئ مئقتئ سةزئنؤدة، ءبئلئمدئ ةكةنئمئزدة كورسةتؤ ءذشئن اتالعان ةكئ ءتئلدئ دة مةثگةرگةنئمئز ءجون. سول سةبةپتئ ةلباسئ «ءذش تذعئرلئ ءتئل» ساياساتئن العا قويئپ وتئر. بذل تذستا ءذش ءتئلدئ مةثگةرؤ تةك بيؤدجةت قئزمةتكةرلةرئنة عانا مئندةتتئ دةپ وتئرئلعان جوق. بذعان كةز كةلگةن ازامات پةن ازاماتشالار ات سالئسؤلارئ كةرةك. ياعني، اسئرةسة، كئمگة قاجةت بولاتئن بولسا، سولارعا جول اشئق دةگةن ءسوز. بارلئق ادامدارعا وسئ تئلدةردئ مةثگةرؤگة جاعداي جاسالعان دةگةن ءسوز. ذمئتؤعا بولمايتئن ءبئر دذنية بار، ول - مةملةكةتتئك ءتئل ءبئرئنشئ كةزةكتة تذرادئ. بذگئندة مةملةكةتتئك ءتئلدئ جاقسئ مةثگةرگةن قئزمةتشئلةر شةتتةن تئس قالئپ وتئرعان جوق. الماتئ قالاسئنئث ءتئل وقؤ-ادئستةمةلئك ورتالئعئ وسئ باعئتتا ذلكةن جذمئس جاساپ جاتئر. جئل سوثئندا مةملةكةتتئك قئزمةتشئلةردئث بارلئقتارئن تةستئلةؤدةن وتكئزةمئز. مةملةكةتتئك ءتئلدئ تولئق بئلةدئ دةگةن قولدارئنا كؤالئك العان سوث اعئلشئن ءتئلئن وقؤ كؤرسئنا جازئلادئ.
سونداي-اق قالامئزداعئ ذلتتئق مادةني ورتالئقتارمةن دة جذمئس جاساپ جاتئرمئز. اتالمئش ورتالئقتار جةكسةنبئلئك مةكتةپتةرئندة وزدةرئنئث انا ءتئلئن وقئتادئ. جةرگئلئكتئ بيؤدجةت ةسةبئنةن ولار وزدةرئ مذعالئمدةرئن تابادئ. وقيتئن ادامدارئن وزدةرئ جيناستئرادئ. ال بئزدةر مذعالئمدةرمةن قامتاماسئز ةتةمئز. ءبئز قوسئمشا مةملةكةتتئك ءتئلدئ وقئتئپ وتئرمئز. وقيمئن دةگةندةرگة، سذرانئس ءبئلدئرئپ جاتقاندارئنا اعئلشئن ءتئلئ كؤرسئن دا وتكئزةمئز. ةگةر مةملةكةتتئك ءتئلدئ مةثگةرئپ السا ارينة. مةملةكةتتئك قئزمةتشئلةرگة، الةؤمةتتئك جاعئنان قورعالماعاندار جانة زةينةتكةرلةرگة ءتئل تةگئن ذيرةتئلةدئ. الدئمةن مةملةكةتتئك ءتئلدئ، تةك ودان كةيئن اعئلشئن ءتئلئن ذيرةتةمئز.
-بذگئندة الماتئ قالالئق تئلدةردئ دامئتؤ باسقارماسئ مةن مةملةكةتتئك ءتئلدئ وقئتؤ ورتالئعئ مةملةكةتتئك ءتئلدئ تولئق ناسيحاتتاپ ذيرةتؤدة قانداي جذمئستار جاساپ جاتئر؟ بيئلعئ جئلعا قانداي ماقسات قويئپ وتئرسئزدار؟
-ءبئز سوثعئ كةزةثدةردة قالاداعئ تئلدئك احؤالعا مانيتورينگ جاساپ وتئرمئز. سونئث ئشئندة، اسئرةسة، «قوعامدا نة نارسةگة سذرانئس بار؟» دةگةن ساؤالدئ العا شئعارئپ كةلةمئز. سوثعئ 3 جئلدئث ئشئندة مةملةكةتتئك قئزمةتشئلةردئث كذندةلئكتئ ومئرلةرئنة قاجةتتئ قذجاتتاردئث ذلگئلةرئن جاساؤمةن اينالئستئق. مئسالعا، ءبئر سالانئ الئپ، سول سالاعا قاجةت دةگةن بار قذجاتتاردئ جيناپ، سولاردئث باسقارماسئمةن كةلئسة وتئرئپ، بار قذجاتتئ قازاق تئلئنة ساؤاتتئ تذردة اؤدارئپ سونئث ةلةكتروندئق نذسقاسئمةن وزدةرئنة تاپسئردئق. ءدال وسئ ءتارتئپ جذزئندة ءبئز 12 سالا بويئنشا ءئس-قاعازداردئث ذلگئلةرئن جاسادئق. اتاپ ايتسام، ولار: مةديسينا، ءبئلئم بةرؤ، كةدةن، قارجئ جانة ت.ب. سالالار.
سوثعئ كةزةثدةردة اؤديوكئتاپتارعا دةگةن سذرانئس پايدا بولدئ. قوعامدا قازاق تئلئندة اؤديوكئتاپتار جةتئسپةيدئ دةگةن كوپ ايتئلئپ ءجذردئ. سودان، 2009- جئلئ «بالالارعا بازارلئق» دةگةن اتپةن بالاباقشالارعا ارنالعان 16 ساعاتتئق بالالار ادةبيةتئنئث اؤديوكئتابئن شئعاردئق. ول قالانئث بذكئل بالاباقشالارئنا تاراتئلدئ. بذل كادئمگئ ارنايئ كاسئبي ستؤديادا، قازاقتئث فالكلورئمةن، قازاقتئث بالالار اقئن-جازؤشئلارئنئث شئعارمالارئن جيناي وتئرئپ شئعارئلدئ. بئلتئر دا وسئ باعئتتاعئ جذمئستارئمئزدئ جالعاستئردئق. مةكتةپ مذعالئمدةرئ، بالاباقشا تاربيةشئلةرئمةن كةزدةسئپ، جاس ةرةكشةلئكتةرئنة قاراي «شاكئرتتةرگة شاشؤ» دةگةن اتپةن جالعاسئن شئعاردئق. سونئمةن قوسا جوعارعئ سئنئپ وقؤشئلارئ دةثگةيلةرئنة قاراي «اسئل ءسوز» دةگةن اتپةن اؤديو كئتاپ جارئققا شئقتئ. ونئث ئشئنة قازاق پروزاسئنئث ذزدئك ذلگئلةرئ - م.اؤةزوأ، ج.ايماؤئتوأ، م.ماعاؤين، ق.جذمادئلوأتئث ةثبةكتةرئ ةنگئزئلدئ. سونداي-اق ءتذرلئ ءتئلاشارلار دا بار. ولار بةلگئلئ ءبئر سالانئث مامانئ ءذشئن قاجةتتئ سذحباتتئث ذلگئلةرئنةن تذرادئ. تةرمينولوگيالئق سوزدئكتةر دة جاسادئق. بارلئعئ سالا بويئنشا جاسالعان. مئسالعا، جولاؤشئلاردئ تاسئمالدايتئن كولئك باسقارماسئنا، ئشكئ ئستةر سالاسئنا، ءبئلئم باسقارماسئنا قاجةتتئ سوزدئكتةر جاسالدئ. تاعئ ءبئر ايتا كةتةتئنئ، قازاق تئلئندةگئ انيماسيالئق (قؤئرشاق) فيلمدةر بئزدة ةث كةمشئن ءتذسئپ جاتقان تذس بولدئ. سودان، كوپشئلئكتئث سذرانئسئنا سايكةس بئلتئردان باستاپ «الدار كوسةنئث كوثئلدئ وقيعالارئ» دةگةن اتپةن 30 سةريادان تذراتئن ءارقايسئسئ 10 مينؤتتئق، 33 فورماتئندا تذثعئش رةت قازاقستاندا مؤلفيلمدةر جاساؤدئ قولعا الدئق. بيئل ول قوعامدا ذلكةن تالقئلاؤعا ءتذسئپ جاتئر. ونئ 100 مئث دانامةن شئعارئپ قالانئث بذكئل بالاباقشالارئنا تاراتتئق. وسئ مؤلتفيلمنان سوث انيماسيالئق فيلمدةردئ بئزدة دة جاساؤعا بولادئ ةكةن عوي دةگةن كوزقاراس قالئپتاسئپ وتئر. بالالار بذل جوبانئ جاقسئ قابئلداپ جاتئر. ونئث سانئن بيئل تاعئ دا كوبةيتسةك دةپ وتئرمئز. مذنئث ئشئندةگئ بارلئق دةكوراسياسئ، كةيئپكةرلةرئنة دةيئن ذلتتئق ناقئشتا جاسالئپ وتئر.
سونئمةن قاتار قالادا ءتئلدئ ناسيحاتتاؤدا ءتذرلئ شارالار وتكئزةمئز. مةملةكةتتئك ءتئلدئث ناسيحاتتاؤئنا ذلكةن ذلةس قوسقان مةملةكةتتئك قئزمةتشئلةردئث اراسئندا «مةملةكةتتئك ءتئل - مةنئث ءتئلئم» دةپ اتالاتئن؛ قالاداعئ اؤدارماشئلاردئث «ذزدئك اؤدارماشئ» جانة ءتئل ساياساتئن ناسيحاتتاؤعا ذلةس قوسقان جؤرناليستةر ءذشئن «مةملةكةتتئك ءتئل جانة ب ا ق» دةگةن كونكؤرستارئن وتكئزئپ تذرامئز. بذعان قوسا بارلئق ذلتتارمةن بئرگة بئرلةسئپ 1-مامئردا «ءتئل تاتؤلئق تئرةگئ» دةگةن شارا وتكئزةمئز. سونداي-اق «انا ءتئلئم ارداعئم» دةگةن فةستيأالئمئز بار. «تؤعان ةل قئدئرئث، تؤعان ءتئل تذعئرئث» اتتئ ادةمئ جاستارعا ارنالعان مؤزئكالئق شارا دا بار. ءتذرلئ وقؤلار دا جوسپاردان تذسكةن ةمةس. ولار: «اباي وقؤلارئ»، 31-مامئرداعئ رةپرةسسيا قذرباندارئنا ارنالعان «بايتذرسئنوأ وقؤلارئ». سول سياقتئ شةأچةنكو، پؤشكين، وزگة ذلت وكئلدةرئنئث وقؤلارئ، سلاأيان جازؤئنئث كذندةرئ دةگةن شارالار دا ذيئمداستئرئلئپ تذرادئ. ورالحان بوكةي اتئنداعئ «كوركةم ءسوز وقؤ شةبةرلةرئنئث» بايقاؤئ وتكئزئلئپ كةلةدئ. قئسقاسئ، ءوزئمئزدئث شارالاردان باسقا دا، تئلگة قاتئستئ كةز كةلگةن شاراعا ات سالئسئپ وتئرامئز. بيئل ةندئ جوسپارداعئ شارالاردئث ءبارئ تاؤةلسئزدئگئمئزدئث 20 جئلدئعئنا باعئتتالئپ وتئر. سونداي-اق ةرةكشة ءبئر دذنيةنئ قولعا الايئن دةپ وتئرمئز. بذرئن ءبئز مةكتةپ، كوللةدجدئث مذعالئمدةرئن كوتةرمةلةپ كةلسةك، بيئل قالامئزداعئ بالاباقشالارداعئ ةث ذزدئك قازاق ءتئلئنئث تاربيةشئسئن انئقتاپ، ماراپاتتاساق دةپ وتئرمئز. ءتئلدئث ناعئز باستاؤ الاتئن جةرئ بالاباقشا بولعاندئقتان وسئ ءبئر شارانئ قولعا الئپ وتئرمئز.
- ءتئل ماسةلةسئن شةشؤدة ءارتذرلئ كةدةرگئلةردئث كةزدةسئپ جاتاتئنئ راس. قازئرگئ كةزدة شةشئمئن تاپپاي جاتقان قانداي ماسةلةلةر بار؟
-ءتئل ساياساتئندا مةنئث ءبئر كوزئمنئث جةتكةنئ، بذل كةيئنگة قالدئرؤعا دا بولمايتئن جانة ءبئر كذندة جاساپ تاستاؤعا دا بولمايتئن شارا ةكةن. مذنئمةن كذندةلئكتئ جذمئس ئستةؤ كةرةك. تاعئ ايتارئم: بذعان بةلگئلئ ءبئر وكئلةتتئ ورگان نةمةسة جةكةلةگةن ادامدار ةمةس، بارلئق ذلتتئث وكئلدةرئ، جالپئ مةملةكةتئمئزدئث بارلئق مذشةلةرئ اتسالئسؤئ ءتيئس ذلكةن جاؤاپكةرشئلئكتئ ءئس. ذرپاق الدئنداعئ تئلگة دةگةن جاؤاپكةرشئلئك بارشانئث ورتاق ماسةلةسئ بولؤئ شارت. كوبئنة بالاسئ ءذشئن اتا اناسئ جاؤاپتئ ةكةنئن ذمئتپاؤئ ءتيئس. تذبئندة «ة، ماعان كةزئندة دذرئس وقئتپاپتئ عوي. ماعان وسئنئ تذسئندئرمةپتئ عوي» دةپ، وپئق جةؤئ مذمكئن. سوندئقتان دا بذل جةردة بئرةؤگة سئلتةپ، ةكئنشئ بئرةؤدئ سوعان جاؤاپتئ ةتئپ، بوسقا كئنالاؤ كةرةك ةمةس. ورتاق جاؤاپكةرشئلئكتئ دذرئس تذسئنة بئلسةك دةيمئن. بذگئندة شةشئلؤئ قيئن جاعدايلاردئث ءبئرئ - كوشةلةردةگئ جارنامالار، ماثدايشالارداعئ جازؤلار، كورنةكئ اقپاراتتارداعئ قاتةلئكتةر بولئپ وتئر. ونئمةن قازئر كذندةلئكتئ كذرةسئپ جاتئرمئز. سوثعئ 3-4 ايدئث ئشئندة ايئنا ءبئر-ةكئ مارتة تةكسةرؤلةر جذرگئزئپ كةلةمئز. مئسالعا، 2010- جئلدئث قاراشا ايئنداعئ تةكسةرئس كةزئندة 361 قاتة انئقتالدئ. جةلتوقسان ايئنداعئ كورسةتكئش 200 دئث ذستئندة. كةشة ازيادا ويئندارئنئث قارساثئندا الاؤ ةستافةتاسئ ءجذرئپ وتةتئن مارشرؤتتئث وزئنةن 54 قاتة انئقتادئق. ءسويتئپ، قولدا بار دةرةكتةردئث بارلئعئن جيناپ، سؤرةتكة ءتذسئرئپ، قالالئق پروكؤراتؤراعا ذسئنامئز. ءبئزدئث ةسكةرتؤ جاساؤعا زاث بويئنشا قذقئمئز جوق. جذمئسئمئزدئث ناتيجةسئن ذزاققا سوزدئرماؤ ماقساتئندا اؤداندئق مادةنيةت جانة ءتئل ءبولئمئ سونداي-اق، «الماتئ» جارناما مةملةكةتتئك مةكةمةسئ كادرلارئمةن بئرگة بئرلةسئپ وتئرئپ، بذدان بئلاي تةكسةرؤلةرئمئزگة پروكؤراتؤرا قئزمةتكةرلةرئن بئرگة الئپ ءجذرؤدئ العا قويدئق. مذمكئن، سوندا ءئسئمئزدئث ناتيجةسئ ناقتئراق بولا ما دةپ وتئرمئز. ويتكةنئ ناقتئ قاتةنئ كورگةن جةردة زاثعا قايشئ اركةتتةردئ پروكؤراتؤرا قئزمةتكةرلةرئ دةر كةزئندة قولعا الار دةگةن ءذمئتئمئز بار.
- اثگئمةثئزگة راحمةت.