كەلەر جىلى باسپانا نارىعىن نە كۇتىپ تۇر؟

الدىمەن بيىلعى ستاتيستيكانى باعامدايىق. جىل باسىنان بەرى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى مەن باسپانا باعاسىندا ءوسىم بايقالدى. مىسالى، بيىل جۇرگىزىلگەن قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ 14,3 پايىز ى تۇرعىن ۇيگە تيەسىلى. پايدالانۋعا بەرىلگەن ۇيلەردىڭ جالپى الاڭى وتكەن جىلعا قاراعاندا 6,2 پايىز وسكەن. باسپانانىڭ باسىم بولىگى استانا، الماتى، شىمكەنت قالالارى مەن تۇركىستان، ماڭعىستاۋ، قىزىلوردا وبلىستارىندا سالىنعان بولاتىن.

الايدا اتالعان ءۇردىس نارىققا وڭ اسەر ەتتى دەپ ايتا المايمىز. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك، ءبىر جىلدا جاڭا تۇرعىن ءۇي باعاسى 2,3 پايىز ارتتى. تارازدا - 8,6 پايىز، اقتوبەدە - 7,9 پايىز، تالدىقورعاندا - 7,2 پايىز، كوكشەتاۋ مەن قىزىلوردادا 7,1 پايىز جوعارىلاعان. قايتالاما تۇرعىن ءۇي نارىعى دا جەتىسىپ تۇرعان جوق. بۇل باعىتتا اتىراۋ (24,7 پايىز ءوسىم)، استانا (11,3 پايىز ءوسىم) كوش باستاسا، تۇرعىن ءۇيدى جالعا الۋ باعاسى بويىنشا ورال (24,2 پايىز ءوسىم)، شىمكەنت (21,9 پايىز ءوسىم)، پەتروپاۆل (21 پايىز ءوسىم) الدا.

كەلەر جىلى جاعداي تىم ۋشىعۋى مۇمكىن. مۇنى ۇكىمەت تە، كاسىپكەرلەر دە جاسىرماي وتىر. ويتكەنى تەڭگە باعامىنىڭ السىرەۋى، قۇرىلىس سالاسىنداعى يمپورتقا تاۋەلدىلىك، سالىق كودەكسىندەگى وزگەرىس وزگە جول قالدىرمايتىنداي.

قۇرىلىستاعى قۇن سالىعى

ساراپشىلار كەلەسى جىلى پاتەر باعاسى 10-15 پايىز قىمباتتايدى دەگەن پىكىردە. ازىرگە باستى سەبەپ - قۇن سالىعى. ياعني، ۇكىمەتتە قارالىپ جاتقان جاڭا سالىق كودەكسىندە قۇرىلىس كومپانيالارىنا ارنالعان 12 پايىزدىق قوسىلعان قۇن سالىعى ايتىلعان. ال كومپانيالار شىعىنعا باتپاس ءۇشىن شارشى مەتردىڭ باعاسىن قىمباتتاتادى دەگەن بولجام بار.

ۇكىمەت مۇنداي قادام بيۋدجەت تاپشىلىعىن جويۋ ءۇشىن جاسالعانىن ايتۋدا. قازىر ەل قازىناسى ورتايىپ تۇر، بيۋدجەت تاپشىلىعى 50 پايىزعا جەتتى. قارجى مينيسترلىگىنىڭ دەرەگى بويىنشا، بيىل ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا جوسپارلانعان كىرىستەر كولەمى 20 پايىزعا از ورىندالعان - 5,6 تريلليون تەڭگە. ال شىعىستار 95 پايىز جوعارى، ياعني 10,7 تريلليون تەڭگە جۇمسالعان. سالا ماماندارى كەرى كەتكەن كورسەتكىشكە سالىقتىڭ از جينالۋى ىقپال ەتىپ وتىر دەيدى. كىرىس كولەمىن ۇلعايتۋ ءۇشىن سالىق ساياساتىن قايتا قاراپ، قوسىمشا قۇنداردى كوبەيتۋدىڭ سىرى دا وسىندا جاتىر ەكەن.

دەگەنمەن ناقتى قۇرىلىس سالاسىنداعى سالىقتىڭ كوبەيۋىن ورىنسىز سانايتىندار كوپ. بۇل قىمباتشىلىققا اكەلىپ، باسپانا نارىعىن قۇلدىراتادى دەگەندى ەستيمىز. قازاقستان قۇرىلىسشىلار وداعى استانا فيليالىنىڭ ديرەكتورى ۆياچەسلاۆ لازاريەۆتىڭ پىكىرىنشە، قۇرىلىس كومپانيالارى امالسىز پاتەردىڭ شارشى مەترىنىڭ باعاسىن وسىرمەك.

«قازىر قۇرىلىس كومپانياسى ءۇي سالىپ، ورتا ەسەپپەن 15 پايىز پايدا تابادى. ەگەر 12 پايىزدىق سالىق ەنگىزىلەتىن بولسا، قۇرىلىس كومپانياسى «نولگە» جۇمىس ىستەيدى دەگەن ءسوز. سوندىقتان ولاردا ەكى-اق باعىت بار: پايداسىز ىستەيدى نەمەسە شارشى مەتر باعاسىن كوتەرەدى»، - دەدى ول.

الايدا قۇزىرلى ورگان وكىلدەرى قۇرىلىس كومپانيالارى 2001 -جىلعا دەيىن اتالعان سالىق ءتۇرىن تولەگەنىن جەتكىزدى. ۇكىمەت سول جىلدان باستاپ ءۇي باعاسىن ارزانداتۋ ءۇشىن كومپانيالارعا جەڭىلدىك بەرىپ، قوسىمشا قۇن سالىعىنان بوساتقان. ق ر ۇ ە م سالىق جانە كەدەن ساياساتى دەپارتامەنتىنىڭ باس ساراپشىسى جازيرا مىڭبايەۆانىڭ سوزىنشە، كاسىپكەرلەر جەڭىلدىكتى پايلانعانىمەن، نارىق كومەگى شامالى بولعان.

«2001 -جىلدان بەرى كەلە جاتقان جەڭىلدىكتى قۇرىلىس كومپانيالارى ءوزىنىڭ كىرىستەرىن كوبەيتۋگە عانا پايدالانىپ كەلە جاتىر. حالىق ودان ەشقانداي پايدا كورىپ جاتقان جوق. جاڭا سالىنعان تۇرعىن ۇيلەر، ەكىنشى نارىقتاعى تۇرعىن ۇيلەردىڭ باعاسى ارزانداپ جاتقان جوق. سوندىقتان، بەرىلگەن جەڭىلدىك ءتيىمسىز بولدى» - دەدى ساراپشى.

راسىندا، 2001 -جىلدان بەرى جاڭا باسپانانىڭ قۇنى 21 ەسە ءوسىپتى. ولاي بولسا، كاسىپكەرلەرگە جاسالعان جەڭىلتىكتى توقتاتۋ دا ءجون شىعار. قيىنى، قۇرىلىس كومپانيالارى قارجىنى قولدان جىبەرمەۋ ءۇشىن حالىققا سالماق سالاتىنى انىق. قازىردىڭ وزىندە وزگەرىس بار. كومپانيالار «باستى كوزىر» رەتىندە پايدالاناتىن باسپانانىڭ شارشى مەترىنىڭ قۇنى شارىقتاپ تۇر. جاڭا پاتەردىڭ ءبىر شارشى مەترى 494 مىڭ تەڭگە - وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 2 پايىز كوپ. ال استانا، الماتى قالالارىندا جاڭا ءۇيدىڭ شارشى مەترى 570-592 مىڭ تەڭگەدەن كەم ەمەس. اقتوبە، تالدىقورعان، قىزىلوردا قالالارىندا دا قىمباتتاعان.

ورايى كەلگەندە باسپانا نارىعىنىڭ ساراپشىسى ايبار ولجايەۆتان سالىق كودەكسىندەگى وزگەرىستىڭ نارىققا اسەرىن سۇراعان بولاتىنبىز. ونىڭ ايتۋىنشا، قۇقىقتىق قۇجات قولدانىسقا ەنسە، كەلەر جىلى تۇرعىن ءۇي نارىعىن قىمباتشىلىق كۇتىپ تۇر.

«سالىق بازاسىن كەڭەيتۋ كەرەگى تۇسىنىكتى. دەگەنمەن قۇرىلىس كومپانيالارى قوسىلعان قۇن سالىعىن ءوز ەسەبىنەن تولەمەيدى، حالىققا ارتادى. ەگەر سالىق كودەكسى وسى نورمامەن قولدانىسقا ەنەتىن بولسا، پايدالانۋعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي باعاسى كەم دەگەندە 12 پايىزعا ارتادى. ءۇي باعاسى قىمباتتاعان كەزدە نەسيە باعاسى، بازالىق ستاۆكانىڭ مولشەرلەمەسى تومەندەمەسە، تۇرعىن ءۇي قيىندىققا ۇشىرايدى. ويتكەنى نەسيە پايىزى دا، تۇرعىن ءۇيدىڭ ءوزى دە قىمباتتايدى»، - دەدى ايبار ولجايەۆ.

قۇرىلىسقا بولىنگەن بيۋدجەتتىڭ جارتىسى شەتەلگە كەتەدى

كەلەر جىلعى باعامعا گەوساياسي احۋال دا اسەر ەتەتىن بولادى. اسىرەسە، تەڭگە مەن رۋبلدىڭ السىرەۋى شەشۋشى ءرول اتقاراتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. نەگە دەسەڭىز، قازاقستاندا قۇرىلىس تاۋارلارىنىڭ ونەركاسىبى كەمشىن، وزىمىزدە وندىرىلەتىن ءونىم تولىق سيكلدى ەمەس. قۇرىلىسقا قاجەتتى ماتەريالداردى الۋ ءۇشىن ءالى شەتەلگە تاۋەلدىمىز، ىشىندە رەسەيدىڭ ۇلەسى وراسان. دوللار قىمباتتايدى ەكەن، شىعىن دا ەسەلەنە تۇسەدى. گەوساياسي جاعداي ۋشىقسا، يمپورتقا ىقپال ەتىپ، باعانى تۇراقتاندىرۋ قيىن بولماق.

دەپۋتاتتار مەن قوعام بەلسەندىلەرى بۇل تۋرالى اشىنا ايتىپ، وتاندىق ءوندىرىستى دامىتۋ كەرەك دەگەنىنە كوپ بولدى. ولقىلىقتى شەشپەي، قۇرىلىس جوبالارىن ارزانداتۋدى ويلاۋدىڭ ءوزى قيسىنسىز ەكەن. جۋىردا ءماجىلىس دەپۋتاتى ۇلىقبەك تۇماشينوۆ ماسەلەنىڭ ماڭىزىن ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن بۇقتىرما كوپىرىنىڭ مىسالىن كەلتىرگەن بولاتىن. ونىڭ ايتۋىنشا، يمپورتقا تاۋەلدىلىك تەك شىعىن اكەلەدى.

«وكىنىشكە قاراي، قازاقستاندا قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ ءوندىرىسى جوق. بىزدە تەك قۇم، تاس، شيىرشىق، تسەمەنت بار. سوندىقتان قۇرىلىس ماتەريالدارى رەسەي، قىتاي سەكىلدى ەلدەردەن اكەلىنەدى. تام-تۇمداپ تاپقان اقشانى قۇرىلىس ماتەريالىن ساتىپ الۋ ءۇشىن باسقا ەلگە بەرىپ وتىرمىز. مىسالى، جىلىنا ەل بيۋدجەتىنىڭ 20 پايىزعا جۋىعى قۇرىلىسقا جۇمسالادى. ونىڭ جارتى بولىگى شەت مەملەكەتكە كەتىپ جاتىر دەگەن ءسوز.

بۇقتىرما كوپىرىن مىسالعا كەلتىرەيىك. 2021 -جىلى قاجەتتى قۇرىلىس ماتەريالىن الۋ ءۇشىن ۋكرايناداعى «ازوۆستال» مەتاللۋرگيا كومبيناتىمەن كەلىسىم جاسالعان بولاتىن. كەيىن ەكى ەل اراسىندا سوعىس باستالىپ كەتىپ، امالسىز قۇرىلىس زاتتارىن رەسەيدەن الدىق. سول كەزدە سانكتسياعا بايلانىستى 1 تەڭگە 7 رۋبل شاماسىندا بولدى. قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ ءبارى قىمباتتادى. دەمەك، الداعى ۋاقىتتا رەسەي- ۋكراينا اراسىنداعى قاقتىعىس قۇرىلىس نارىعىنا اسەر ەتپەي قويمايدى»، - دەدى ۇلىقبەك شابدان ۇلى.

ايتىلعان سىندى بيلىك تە بايىپپەن باعامداۋدا. ارنايى جوبالار ازىرلەنىپ، شىعىندى ازايتۋ جولىنا تۇسكەن. مىسالى، اپتا باسىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى - ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى نۇرلان بايبازاروۆ قۇرىلىس سالاسىنداعى يمپورتقا تاۋەلدىلىكتىڭ بارىن جاسىرماي، كوپ وتپەي كەشەندى شارا باستالاتىنىن سۇيىنشىلەدى.

- قۇرىلىسشىلار ايتاتىن سىرتقى قورابىنا سەمەنت، ارماتۋرا سىندى قۇرىلىس ماتەريالدارى كەرەك. ونىڭ ءبارىن ءوزىمىز قامتاماسىز ەتىپ وتىرمىز. بىزدە ىشكى ارلەۋگە قاتىستى پروبلەما بار. دەگەنمەن، مۇندا دا شارالار قابىلدانىپ جاتىر. ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگىنە يمپورتقا تاۋەلدىلىكتەن تەزىرەك ارىلۋ ءۇشىن قازاقستاندا ناقتى ىشكى ارلەۋ ماتەريالدارى بويىنشا قۇرىلىس سالاسىن دامىتۋ جونىندە تاپسىرما بەردىك. باسپانا نارىعىندا يمپورتالاتىن قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ قىمباتتاۋىنا بايلانىستى باعانىڭ وزگەرۋى ىقتيمال. مۇنى جوققا شىعارمايمىز، - دەدى نۇرلان بايبازاروۆ

نارىق قالاي رەتتەلەدى؟

سونىمەن، باسپانا نارىعىنداعى جاعدايدى رەتتەۋ اسا ماڭىزدى بولىپ وتىر. مەملەكەت كەشەندى شارا قابىلداۋعا اسىقپاعانىمەن، جاناما اسەر ەتەتىن شەشىمدەردى قازىردەن قابىلداۋعا كوشتى. مىسالى، وتباسى بانك، قازاقستان تۇرعىن ءۇي كومپانياسى قارجىلاندىراتىن باسپانا قۇرىلىسى كەزىندە 1 شارشى مەتردىڭ شەكتى قۇنى رەتتەۋ جوسپارلانعان.

دەگەنمەن ساراپشى ايبار ولجايەۆ نارىقتى مەملەكەتتىك قۇرىلىم ارقىلى رەتتەۋگە تۇبەگەيلى قارسى. ءتىپتى مەملەكەت باسپانا نارىعىنان ءبىرجولا كەتۋى قاجەت دەپ سانايدى.

«كەيىنگى ۋاقىتتا مەملەكەت تۇرعىن ءۇي ساياساتىنا شامادان تىس ارالاسىپ كەتتى. مەملەكەتتىك كاپيتاليزم، ياعني قولمەن باسقارۋ تىم ۇدەدى. سالانى نارىق ءوزى رەتتەۋى قاجەت ەدى. قازىر بەلگىلى ءبىر نارىقتىق زاڭدىلىقتار، پرينتسيپتەر مۇلدە جۇمىس ىستەمەيدى، بۇل - ءتۇبى جاقسىلىققا اپارمايتىن ءۇردىس. كەيىنگى ەكى جىلدا مۇنى ءتۇسىنۋ پروتسەسىندەمىز. مەملەكەت العاش قابىلداعان شەشىمدەرىن كەرى قايتارىپ جاتىر. سەبەبى مەملەكەت نارىقتان كەتۋى كەرەك. تەك مۇقتاج، الەۋمەتتىك وسال توپتاعى ادامدارعا كومەكتەن ءارى اسپاۋى شارت. ولاي بولماسا، سۋبسيديالىق تۇزاققا ءتۇسىپ قالامىز.

سونداي-اق جەڭىلدەتىلگەن باعدارلامالار كوبەيسە، نارىق باعاسى وسەتىن تەندەنسيا بار. سوندىقتان بيلىك بالانس ساقتاۋعا مۇددەلى. تۇرعىن ءۇي باعدارلامالارىن ءبىر ادرەستى تۇردە، مۇقتاج ادامدارعا بەرۋگە تىرىسادى. ال «ءوز قولى ءوز اۋزىنا جەتەتىن»، بەلگىلى ءبىر جەڭىلدىك كاتەگورياسىنا كىرمەيتىن توپتى نارىق باعدارىنا قالدىرىپ، وزگە يپوتەكانى الۋىنا جول بەرۋدە. بۇل - دۇرىس ساياسات، - دەدى ول.

ساراپشىنىڭ پىكىرىنشە، مەملەكەت كورسەتۋى كەرەك كومەكتىڭ شەگى - ينفلياتسيا دەڭگەيىن ءتۇسىرۋ. الەمدىك تاجىريبەدە ينفلياتسيا تۇسسە، باسپانا الۋ جەڭىلدەيدى. ەۋروپا ەلدەرىندەگى 2-3 پايىزبەن يپوتەكا راسىمدەۋ وسى جولمەن كەلگەن، ياعني ينفلياتسيا تومەن.

- ينفلياتسيا كەزىندە نارىقتى ارزانداتۋ مۇمكىن ەمەس، ءبىرىنشى ينفلياتسيانى اۋىزدىقتاپ الۋ كەرەك. بارلىق پايىزدىق مولشەرلەمە تۇسكەننەن كەيىن، ياعني 8-9 پايىز شاماسىنا ورالسا، ازاماتتاردىڭ نارىقتان ءۇي الۋى جەڭىلدەيدى. وكىنىشكە قاراي، قازىر ينفلياتسيامەن كۇرەس ءۇشىن نارىقتىق ستاۆكالار كوتەرىلگەن. سول سەبەپتى باسپانا ماسەلەسىن بىردەن شەشۋ قيىنداۋ. سوندىقتان الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنىپ، ينفلياتسيانى تومەندەتۋگە كۇش سالۋ ورىندى، - دەپ تۇيىندەدى ا. ولجايەۆ.

قالاي بولعاندا دا باسپانا نارىعىنداعى قىمباتشىلىق تىيىلمايتىن سەكىلدى. شەشىمدى نارىق رايىنا قالدىرعاننىڭ وزىندە سالىق جۇكتەمەسى مەن يمپورت قىسپاعى وڭاي شاعىلار جاڭعاق ەمەس. بىرىندە قۇقىقتىق قۇجاتتى قايتا قاراۋ كەرەك بولسا، كەلەسى ماسەلەدە ۋاقىت پەن ساياسي احۋال مۇرشا بەرمەي تۇر.

اۆتور

ەرسىن شامشادين

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى