وتكەن 2022-جىل قازاقستان جانە الەم ەكونوميكاسىنا قانداي وزگەرىس اكەلدى
اتالعان فاكتورلار قازاقستان ەكونوميكاسىنا دا اسەر ەتتى. بيىل بولعان ەكونوميكالىق وزگەرىستەر تۋرالى تولىعىراق قازاقپارات ءتىلشىسىنىڭ ماتەريالىندا.
الەمدە
دۇنيەجۇزىلىك بانك توبىنىڭ پرەزيدەنتى دەۆيد مالپاسس 2022-جىلى تابىسى تومەن جانە ورتاشا ەلدەر تابيعي گاز، تىڭايتقىش باعاسىنىڭ ايتارلىقتاي وسۋىنە تاپ بولعانىن ايتتى. سونىمەن قاتار، ولار سوڭعى ونجىلدىقتاعى ەڭ اۋىر ازىق-تۇلىك داعدارىسىن باستان كەشتى. الەمنىڭ ءبىراز ەلىندە، سونىڭ ىشىندە اۋعانستان، ەفيوپيا، ساحەل ايماعى جانە يەمەندە تۇراقسىزدىق، قاقتىعىستار مەن زورلىق-زومبىلىق دەڭگەيى ءوستى. ۋكرايناداعى قاقتىعىس ادام ولىمىنە، تۇرعىن ۇيلەردىڭ قيراتىلىپ، كۇنكورىستىڭ تومەندەۋىنە، ميلليونداعان بوسقىنداردىڭ پايدا بولۋىنا جانە ينفراقۇرىلىمعا اۋىر زالال اكەلدى. قالپىنا كەلتىرۋ قۇنى قازىردىڭ وزىندە ميللياردتاعان دوللارعا باعالانادى.
ەنەرگيا قۋاتى مەن ازىق-تۇلىك باعاسىنىڭ ءوسۋى، سونداي-اق ەۋروپانىڭ تابيعي گازعا جوعارى سۇرانىسىنا بايلانىستى دامۋشى ەلدەر حالىق جانە ەكونوميكا بويىنشا جاڭا جۇكتەمەلەرگە تاپ بولدى. ەنەرگيا جەتكىزىلىمىنىڭ بۇزىلۋى، اسىرەسە وتىن يمپورتىنا تاۋەلدى ەلدەردە ءوسۋ قارقىنىن تومەندەتەدى. تابيعي گاز باعاسىنىڭ ءوسۋى مەن تاپشىلىعى تىڭايتقىشتى جەتكىزۋ جانە داقىلداردىڭ ونىمدىلىگىنە قاۋىپ ءتوندىردى. سول سەكىلدى باعانىڭ ءوسۋى ەلەكتر جەلىلەرىنىڭ تۇراقسىزدىعى مەن قورشاعان ورتانى لاستايتىن وتىندى پايدالانۋ اۋقىمىنىڭ ارتۋىنا الىپ كەلدى.
جاريالانعان بولجامعا سايكەس، بيىل ورتالىق ازيادا تاۋارلار مەن قىزمەتتەر ءوندىرىسى %3 عا قىسقارادى. ويتكەنى، ۋكرايناداعى جاعدايدىڭ سالدارى تاۋار جانە قارجى نارىعى، ساۋدا جانە كوشى-قون بايلانىسى، سونداي-اق كاسىپكەرلەر مەن تۇتىنۋشىلاردىڭ سەنىم دەڭگەيىنە اسەر ەتەدى.
قازاقستاندا
ەۋرازيالىق دامۋ بانكىنىڭ مالىمەتىنشە، قازاقستان ەكونوميكاسى 2022-جىلى ىشكى جانە سىرتقى قيىندىقتارعا توزىمدىلىك تانىتتى. وعان سالىقتىق-بيۋجەتتىك ساياسات اياسىندا قابىلدانعان شارالاردىڭ دا اسەرى بار. اتالعان بانكتىڭ باعالاۋى بويىنشا، بيىل قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ءوسۋى %2,8 بولۋى مۇمكىن. بۇل - قازىرگى جاعدايدى ەسكەرە كەلگەندە ايتارلىقتاي جوعارى كورسەتكىش.
ينفلياتسيا
ۇلتتىق بانكتىڭ دەرەكتەرى بويىنشا، قاراشاداعى جىلدىق ينفلياتسيا - %19,6. ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ اقپاراتىنا سايكەس، الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-تۇلىك (20- جەلتوقسانداعى جاعداي بويىنشا) ءبىر جىلدا %22- عا قىمباتتادى. بۇل - وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 11,6 پايىزعا جوعارى. ازىق-تۇلىك باعاسىنىڭ ءوسۋى جالعاسىپ جاتىر. سوڭعى اپتادا باعا %0,2 عا، اي باستالعالى %0,6، ال جىل باسىنان بەرى %22,3 عا وسكەن.
ينفلياتسيانى تۇراقتاندىرۋ جانە ونى ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا بىرتىندەپ تومەندەتۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانك بازالىق مولشەرلەمەنى بىرنەشە رەت كوتەردى. قاڭتاردا - 10,25% بولسا، جەلتوقساندا - 16,75%- عا جەتتى.
«ۇلتتىق بانك بازالىق مولشەرلەمەنى كوتەردى جانە ونىڭ ەكونوميكالىق ءوسۋ مەن ينفلياتسيا بويىنشا بولجامى ايتارلىقتاي ناشار. بازالىق مولشەرلەمەنى قازىرگى دەڭگەيدە بەلگىلى ءبىر ۋاقىت ىشىندە ساقتاۋ ەكونوميكاعا دەزينفلياتسيالىق اسەر ەتەدى. ويتكەنى، ۇلتتىق بانكتە قاتەر بولماعان جاعدايدا مولشەرلەمەنى كوتەرۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ەسەپتەيدى. ءبىز بۇل شەشىمدى تولىعىمەن قولدايمىز جانە فورۆارد گايدانس ءۇشىن ەرەكشە قۋانىشتىمىز. ول ۇزاق ۋاقىت ىشىندە العاش رەت ەكونوميكالىق اگەنتتەر ءۇشىن ءبىرماندى جانە ايقىن بەلگى بولدى» ، - دەدى قازاقستاندىق ەكونوميست عالىمجان ايتقازين.
تاۋەلسىز قارجى ساراپشىسى اندرەي چەبوتاريەۆ بازالىق مولشەرلەمەنىڭ كەزەكتى ءوسۋىن تەرىس شەشىم دەپ سانايدى. ونىڭ ايتۋىنشا، بازالىق مولشەرلەمەنى كوتەرە وتىرىپ، ۇلتتىق بانك ەكونوميكانى رەتسەسسياعا يتەرمەلەيدى، ءبىراق ينفلياتسيانى تومەندەتپەيدى. ۇلتتىق بانك ءوزىنىڭ بولجامىن ءۇشىنشى رەت قايتا قارايدى، سەبەبى جاريالانعان مودەلدەر مەن بولجامدار جۇمىس ىستەمەيدى.
تەڭگە
ۇلتتىق ۆاليۋتاعا كەلەتىن بولساق، قاڭتاردا باعام 1 اقش دوللارى ءۇشىن 433 تەڭگە بولدى. 23 جەلتوقسانداعى ساۋدا- ساتتىق قورىتىندىسى بويىنشا تەڭگەنىڭ نارىقتىق باعامى ءبىر اپتا ىشىندە 1,4%- عا (468,56-دان) نىعايىپ، ءبىر اقش دوللارى ءۇشىن 461,97 تەڭگە دەڭگەيىنە جەتتى. 27 جەلتوقساندا تەڭگەنىڭ باعامى ءبىر دوللار ءۇشىن - 460,3 تەڭگە.
بيىل بىرنەشە اي بويى تەڭگەنى ەۋروعا ايىرباستاۋ باعامى دوللارعا ايىرباستاۋ باعامىنان ەداۋىر ارتتا قالدى. ماسەلەن، فورەكس بيرجاسىندا ەۋرو مەن دوللار 460 جانە 479 تەڭگەگە ساۋدالاندى، ال ەلوردانىڭ ايىرباستاۋ نۇكتەلەرىندە تەڭگەنىڭ ەۋروعا باعامى - 465-475, ال اقش دوللارى - 478-482 بولدى. ەۋرو باعامى قازاقستاندىقتار ءۇشىن اقش دوللارىنان قىمبات بولدى.
ەكونوميست عالىمجان ايتقازين تۇسىندىرگەندەي، ۆاليۋتا باعامىنداعى مۇنداي جاعدايعا دوللاردى جاھاندىق نىعايتۋ جانە اقش- تىڭ اقشا- كرەديت ساياساتىن قاتاڭداتۋى سەبەپ. ال، ەۋروپالىق ورتالىق بانك اقشا- نەسيە ساياساتىن قاتاڭداتۋدان اۋلاق بولدى. بۇل رەسەيگە قارسى سانكتسيالاردىڭ ەنگىزىلۋىنە بايلانىستى ەۋروايماقتاعى ىقتيمال ەكونوميكالىق رەتسەسسيامەن بىرگە ەۋروعا باعامىنا تەرىس اسەر ەتتى.
بيىل ناۋرىزدا ۋكرايناداعى جاعدايعا بايلانىستى ءرۋبلدىڭ ورتاشا باعامى 4,73 تەڭگەگە دەيىن تومەندەدى. ال، ءساۋىر ايىندا رۋبل 5,77 تەڭگەگە كوتەرىلدى. رەسەيدەن شەتەلدىك برەندتەر كەتىپ، سانكتسيالار جاريالانعاننان كەيىن ءرۋبلدىڭ نىعايۋى جالعاستى. مامىردا رەسمي ايىرباستاۋ باعامى - 7,41 تەڭگە، ال قىركۇيەكتە - 8,24 تەڭگە بولدى. ەكونوميست اندرەي چەبوتاريەۆ اتاپ وتكەندەي، ءرۋبلدىڭ نىعايا ءتۇسۋ سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى - يمپورتتىڭ بولماۋى. سونىمەن قاتار، رەسەي ەلدە قالعان ۆاليۋتانى الا وتىرىپ، جەتكىلىكتى مولشەردە مۇناي ەكسپورتتادى.
جەلتوقساندا رەسەي ءرۋبلى ۇزاق ۋاقىت ىشىندە العاش رەت اقش دوللارىنا قاتىستى السىرەي باستادى. ءرۋبلدىڭ قۇلدىراۋىنا سەبەپ - مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى.
ء«رۋبلدىڭ ايىرباستاۋ باعامىنا قىسىم رەسەي ەكسپورتىنىڭ تومەندەۋىنەن عانا ەمەس، سونىمەن قاتار Itals ديسكونت كولەمى مەن باعاسىنان دا بولدى. سونىمەن بىرگە، يمپورتتىڭ بىرتىندەپ قالپىنا كەلۋى دە سەبەپ. ماسەلەن، بيۋدجەتتىك ستاتيستيكاعا سايكەس قاراشادا يمپورتتان فەدەرالدى بيۋدجەتكە تۇسەتىن سالىق تۇسىمدەرى 38 ميلليارد رۋبلگە ءوسىپ، 337 ميلليارد رۋبلگە جەتتى. بۇل قاقتىعىس باستالعاننان كەيىنگى جوعارى مانگە يە. سوندىقتان، رەسەي بانكى تاراپىنان ءرۋبلدىڭ كۇرت السىرەۋىن ءتۇسىندىرۋ تولىق جاۋاپ ەمەس» ، - دەپ ءتۇسىندىردى ع. ايتقازين.
سونداي- اق، ا. چەبوتاريەۆ رەسەي يمپورتى قازاقستان ءۇشىن ارزانداي تۇسەتىندىكتەن، رۋبل باعامىنىڭ تومەندەۋى ينفلياتسيا قىسىمىن السىرەتەتىنىن ايتىپ ءوتتى.
سانكتسيالار
بيىل قاڭتار- قازان ارالىعىندا قازاقستان تاۋار ەكسپورتىنان 71 ملرد اقش دوللار تابىس تاپتى. بۇل - سوڭعى جىلدارداعى رەكوردتىق كورسەتكىش. 10-ايدا قازاقستان شەتەلگە مۇناي ساتقانى ءۇشىن 41,6 ملرد دوللار الدى، وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 59%- عا ارتىق. بۇل جاعدايدا فيزيكالىق كولەم ازداپ عانا وزگەردى (پليۋس 0,3 %) . وڭ ديناميكا حالىقارالىق نارىقتارداعى باعا بەلگىلەۋلەرىنىڭ وسۋىمەن تۇسىندىرىلەدى.
عالىمجان ايتقازين تۇسىندىرگەندەي، ءوسۋدىڭ نەگىزگى سەبەبى - رەسەي فەدەراتسياسىنا قاتىستى ەكونوميكالىق سانكتسيالار اياسىندا الەمدەگى مۇناي باعاسى مەن قازاقستاندىق مۇنايعا سۇرانىستىڭ ارتۋى. قازاقستاننىڭ شيكىزات ەكسپورتىنا مۇنداي تاۋەلدىلىگى - ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ جوقتىعىنىڭ ايقىن كورىنىسى.
