توقايەۆتىڭ 2022-جىلعى ساياسي رەفورمالارى: ەلدە جاڭا ساياسي مادەنيەت قالىپتاسىپ كەلەدى
بيىلعى جولداۋلار، ساياسي سالاداعى وزگەرىستەر، ۇكىمەتكە جۇكتەلگەن تاپسىرمالار - ءبارى دە حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن، ەلگە قىزمەت كورسەتۋشى مەملەكەت ورنىقتىرۋ مىندەتىنەن تۋىنداپ وتىر. قاڭتار قاسىرەتى كەزىندەگى تارتىپسىزدىكتەر دە ەلگە تۇبەگەيلى رەفورما قاجەت ەكەنىن اڭعارتتى. سودان دا بولار، بيىل قازاقستاننىڭ ساياسي ارەناسىندا «ۇلكەن سىلكىنىس» بولدى دەسەك، ارتىق ايتقاندىق ەمەس. مۇنىڭ ءبارى حالىقتىڭ مەملەكەتكە دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋ ماقساتىندا جاسالىپ جاتقان قادام ەكەنى ءسوزسىز. وسىعان بايلانىستى مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2022-جىلى جۇزەگە اسىرعان ەلەۋلى رەفورمالارى جايلى شولۋ ماتەريال دايىنداۋدى ءجون سانادىق.
جالپى ەلدەگى ساياسي بولسىن، ەكونوميكالىق بولسىن رەفورمالاردىڭ بارلىعى مەملەكەتتىڭ دامۋىنا، ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن كۇشەيتۋگە، ادامي كاپيتالدى ارتتىرۋعا، قوعامداعى ازاماتتىق بەلسەندىلىكتىڭ قالىپتاسۋىنا، حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن جاقسارتۋعا، تۇپتەپ كەلگەندە قازاقستاندىقتاردىڭ جايلى ءومىر ءسۇرۋى ءۇشىن جاسالىپ جاتىر.
رەفەرەندۋم: كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن نەگىزگى وزگەرىستەر
بيىل ەل ازاماتتارىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ ماقساتىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن اتا زاڭعا ءبىرقاتار وزگەرتۋ ەنگىزىلدى. جاي ەنگىزىلىپ قانا قويماي، كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلەتىن وزگەرىستەر حالىقتىڭ تالقىسىنا ۇسىنىلىپ، كەيىننەن رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلداندى. بۇل - قازاقستاننىڭ ساياسي ارەناسىنداعى ايتۋلى وقيعالاردىڭ ءبىرى بولدى. ەلىمىزدە رەفەرەندۋم سوڭعى رەت 1995-جىلى ءوتىپ، سول كەزدە قولدانىستاعى كونستيتۋتسيا بەكىتىلگەن ەدى. سونىمەن رەفەرەندۋم ناتيجەسىندە كونستيتۋتسيامىزعا ەنگەن نەگىزگى وزگەرىستەردى سانامالاپ كورسەك.
قازاقستان سۋپەرپرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسىنان كۇشتى پارلامەنتى بار پرەزيدەنتتىك فورماعا كوشتى. مەملەكەت باسشىسى 16- ناۋرىزداعى جولداۋىندا بۇعان دەيىن ەلىمىزدە سۋپەرپرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسى قالىپتاسقانىن اتاپ ءوتىپ، بۇدان بىلاي قازاقستاندى دامىتۋدىڭ ساياسي مودەلىن وزگەرتىپ، پارلامەنتتىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ قاجەتتىگىن ايتقان ەدى. وسىلايشا، ەلىمىز «كۇشتى پرەزيدەنت - ىقپالدى پارلامەنت - ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» قاعيداتىن باسشىلىققا الدى. سونىمەن قاتار پرەزيدەنت ءوزىنىڭ وكىلەتتىگىن اتقارۋ كەزەڭىندە پارتياعا مۇشەلىگىن توقتاتا تۇرۋعا مىندەتتى ەكەنىن زاڭ جۇزىندە رەسىمدەۋدى ۇسىنعان بولاتىن. زاڭعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەرگە سايكەس، بۇگىندە مەملەكەت باسشىسى ەشقانداي پارتياعا مۇشە ەمەس. مۇنداي نورمانىڭ ەنگىزىلۋى ساياسي باسەكەنى ارتتىرىپ، بارلىق پارتيانىڭ دامۋىنا بىردەي جاعداي جاسايتىنى انىق.
«... مەن بۇل جەردە، ەڭ الدىمەن، باسقارۋدىڭ سۋپەرپرەزيدەنتتىك ۇلگىسىنەن مىقتى پارلامەنتى بار پرەزيدەنتتىك رەسپۋبليكاعا ءبىرجولا كوشۋ تۋرالى ايتىپ وتىرمىن. مۇنداي جۇيە بيلىك ينستيتۋتتارىنىڭ تەپە-تەڭدىگى وڭتايلى بولۋىن قامتاماسىز ەتىپ، ەلىمىزدى ورنىقتى دامىتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى...»، - دەگەن ەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنتتىڭ جاقىن تۋىستارىنىڭ ساياسي مەملەكەتتىك قىزمەتشى، كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىسى باسشىلارى لاۋازىمدارىن اتقارۋعا قۇقىعى جوق. مەملەكەت باسشىسى پرەزيدەنتتىڭ جاقىن تۋىستارىنا ساياسي مەملەكەتتىك قىزمەتشى بولۋعا جانە كۆازيمەملەكەتتىك سەكتوردا باسشىلىق لاۋازىمداردى يەلەنۋگە زاڭ جۇزىندە تىيىم سالۋدى ۇسىنعان ەدى. كەيىن ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە وتكەن باسپا ءسوز ماجىلىسىندە قر ادىلەت ءمينيسترى قانات مۋسين قازاقستاندا پرەزيدەنتتىڭ اعاسى، اپكەسى، بالالارى ۇلتتىق كومپانيالارعا باسشىلىق قىزمەتكە ورنالاسا المايتىنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ سوزىنشە، پرەزيدەنتتىڭ قارىنداسى، اعاسى نەمەسە بالالارى «سامۇرىق-قازىنا»، «بايتەرەك» سياقتى ۇلتتىق كومپانيالاردا باسشىلىق لاۋازىمىن اتقارا المايدى.
قازاقستاندىقتار ءوز بەتىنشە كونستيتۋتسيالىق سوتقا جۇگىنە الادى. مەملەكەت باسشىسى ءوز جولداۋىندا اتا زاڭ ەرەجەلەرىنىڭ مۇلتىكسىز ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ەلىمىزدە كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرۋدى ۇسىنعان ەدى. بۇل باستامالار ءادىل ءارى قۇقىقتىق مەملەكەت قۇرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام بولماق. سونداي-اق بۇل ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان تەپە- تەڭدىكتى ساقتاۋعا ىقپال ەتىپ، ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعىنىڭ قورعالۋىن جاقسارتا تۇسپەك. كونستيتۋتسيالىق سوت 2023-جىلدىڭ 1- قاڭتارىنان باستاپ ءوز قىزمەتىن باستايدى.
ءولىم جازاسىنا تىيىم سالىندى. ەشكىمنىڭ ادام ءومىرىن قيۋعا قۇقىعى جوق. قاسىم-جومارت توقايەۆ ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەسىنە ايرىقشا ءمان بەرەدى. قازاقستان وسىدان ەكى جىل بۇرىن ءولىم جازاسىنا تىيىم سالۋدى كوزدەيتىن ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماعا قوسىلعان ەدى. وسىلايشا، زاڭ بويىنشا ءولىم جازاسىنا تىيىم سالۋ تۋرالى شەشىمدى ءبىرجولا بەكىتۋ ءۇشىن كونستيتۋتسياعا ءتيىستى وزگەرىس ەنگىزىلدى.
ءماجىلىستىڭ دەپۋتاتتىق كورپۋسى ارالاس سايلاۋ جۇيەسى بويىنشا قۇرىلادى. پرەزيدەنت حالىقتىڭ سايلاۋ ناۋقانىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعى تومەن ەكەنىن، دەپۋتاتتاردى تانىمايتىنىن ايتتى. سوندىقتان دا ارالاس سايلاۋ جۇيەسىنە كوشۋدى ۇسىندى. بۇل بارلىق ازاماتتىڭ قۇقىعىن تولىعىمەن ساقتايدى. بۇدان بىلاي ءماجىلىستىڭ دەپۋتاتتىق كورپۋسى مىناداي سحەما بويىنشا قۇرىلماق: 70 پايىز پروپورتسيونالدى جانە 30 پايىز ماجوريتارلىق نەگىزدە. سونىمەن قاتار، ارالاس مودەل وبلىستار مەن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالارداعى ءماسليحات سايلاۋىنا دا ەنگىزىلمەك. بۇندا دەپۋتاتتاردىڭ جارتىسى ءبىر مانداتتىق وكرۋگتاردان، قالعان جارتىسى پارتيالىق ءتىزىم بويىنشا سايلانادى. ال اۋداندار مەن قالالارداعى ءماسليحات سايلاۋىن پرەزيدەنت تولىعىمەن ماجوريتارلىق جۇيەگە كوشىرۋدى ۇسىندى.
يمپەراتيۆتىك ماندات دەپۋتاتتى سايلاۋشىلاردىڭ قالاۋى بويىنشا كەرى شاقىرتىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇدان بىلاي سايلاۋ الدىندا بەرگەن ۋادەسىن ورىنداماعان دەپۋتاتتى كەرى قايتارۋعا بولادى. بۇل جۇيە جەرگىلىكتى جەردە باسەكەلى ساياسي ورتا قالىپتاستىرىپ، ەلدىڭ الدىندا بەدەلى بار جاڭا تۇلعالاردىڭ ساياساتقا كەلۋىنە جول اشپاق.
سەناتتاعى پرەزيدەنتتىك كۆوتا قىسقارادى، ماجىلىستە قحا دەپۋتاتتارى بولمايدى. مەملەكەت باسشىسى سەناتتى جاساقتاۋ ءتارتىبىن جانە ونىڭ ءبىرقاتار فۋنكتسياسىن قايتا قاراۋدى ۇسىندى. بۇعان دەيىن جوعارعى پالاتا 49 دەپۋتاتتان، ياعني ءار وڭىردەن ەكى سەناتور سايلانىپ، 15 سەناتوردى پرەزيدەنت تاعايىندايتىن. توقايەۆ مۇنداي قۇرىلىم ايماقتاردىڭ ەرەكشەلىگىن ەسكەرۋگە، زاڭ شىعارۋ ۇدەرىسىنە مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي ىقپال ەتۋىنە مۇمكىندىك بەرگەنىن، الايدا قازىر ونى وزگەرتۋ كەرەگىن ايتتى. ونىڭ سوزىنشە، پرەزيدەنتتىڭ سەناتتاعى كۆوتاسىن باقىلاۋدىڭ قۇرالى ەمەس، كەرىسىنشە، پارلامەنتتە وكىلدەرى از الەۋمەتتىك توپتاردىڭ وي- پىكىرىن ەسكەرەتىن تەتىك رەتىندە قاراستىرۋ كەرەك. وسىعان بايلانىستى، پرەزيدەنتتىڭ سەناتتاعى كۆوتاسى 15 تەن 10 دەپۋتاتقا دەيىن ازايتىلدى، ونىڭ بەسەۋىن ق ح ا ۇسىنا الادى.
سونىمەن بىرگە ق ح ا- نىڭ ماجىلىستەگى كۆوتاسى جويىلدى. بۇل كۆوتا سەناتقا اۋىستى جانە ول 9 دان 5 دەپۋتاتقا دەيىن كەميدى. بۇل ءتۇرلى ەتنوستىق توپتارعا ماندات بەرىپ، ولاردىڭ ءۇنى جوعارعى پالاتادا ەستىلۋىنە مۇمكىندىك بەرمەك.
اكىمشىلىك-اۋماقتىق وزگەرىستەر: اباي، ۇلىتاۋ جانە جەتىسۋ وبلىستارى قۇرىلدى
مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيىلعى باستى رەفورمالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ءۇش جاڭا وبلىستىڭ قۇرىلۋىن ايتۋعا بولادى. جالپى ەل ەكونوميكاسىنىڭ قارقىندى دامۋى ءۇشىن بارلىق ايماق بىردەي دامۋى ءتيىس. سوندىقتان دا مەملەكەت باسشىسى ءوز جولداۋىندا ءۇش جاڭا وبلىس قۇرۋدى ۇسىندى. جاڭا وبلىستاردىڭ قۇرىلۋى - كوپتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا ءۇش جاڭا وبلىس، اتاپ ايتقاندا سەمەي وڭىرىندە - اباي وبلىسىن، جەزقازعان وڭىرىندە - ۇلىتاۋ وبلىسىن، الماتى وبلىسى وڭىرىندە - جەتىسۋ وبلىسىن قۇرۋدى ۇسىندى.
بۇرىنعى الماتى وبلىسىندا حالىق سانىنىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى ءوڭىر ەكىگە ءبولىندى. وسىلايشا، الماتى وبلىسىنىڭ ورتالىعى - قونايەۆ (بۇرىنعى قاپشاعاي قالاسىنا قونايەۆتىڭ ەسىمى بەرىلدى)، جەتىسۋ وبلىسىنىڭ ورتالىعى - تالدىرقورعان بولدى.
ءسويتىپ، مامىر ايىنىڭ باسىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن ەلىمىزدە ءۇش جاڭا وبلىس قۇرىلدى. بۇگىندە ولاردىڭ اكىمشىلىك-ايماقتىق قۇرىلىمى دا ايقىندالىپ، باسشىلىق قۇرامى دا بەكىتىلدى. جەتىسۋ وبلىسىنىڭ اكىمى بۇرىنعى سەناتور بەيبىت يسابايەۆ، اباي وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرلان ۇرانحايەۆ بولسا، ۇلىتاۋ وبلىسىن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى بەرىك ءابدىعالي ۇلى تىزگىندەدى.
«ۇلتتىق قور - بالالارعا» باعدارلاماسى
مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن 2022-جىل بالالار جىلى بولىپ بەكىتىلگەن ەدى. بيىلعى بالالار جىلى اياسىندا قاسىم-جومارت توقايەۆ 2- قىركۇيەكتەگى جولداۋىندا ۇلتتىق قوردىڭ جىل سايىنعى ينۆەستيتسيالىق تابىسىنىڭ 50 پايىزىن بالالاردىڭ ارناۋلى جيناقتاۋشى ەسەپشوتىنا اۋدارۋدى ۇسىندى. بالا 18 جاسقا تولعانعا دەيىن بالانىڭ ەسەپشوتىنا اۋدارىلاتىن بولادى. جيناقتالعان قارجى بالالار كامەلەت جاسقا تولعاننان كەيىن ولاردىڭ باسپانا نەمەسە ءبىلىم الۋىنا جۇمسالماق. بۇل قاراجات وسكەلەڭ ۇرپاق ۇلكەن ومىرگە قادام باسقان تۇستا قارجىلاي قيىندىقتىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مەملەكەت باسشىسى جوبانى 2024-جىلعى 1- قاڭتاردان باستاپ جۇزەگە اسىرا باستاۋدى تاپسىردى. باعدارلامانى ىسكە اسىرۋعا جاۋاپتى ورگاندار 2023-جىلى جوبانى ىسكە قوسۋدىڭ بارلىق تەتىگى ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلانىپ، ونىڭ ىشىندە تولەم ءتارتىبىن قوسا العاندا، ق ر زاڭناماسىنا ءتيىستى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلەتىنىن ايتىپ وتىر.
مەملەكەت باسشىسى 6 زاڭعا جاريا تۇردە قول قويدى
5- قاراشادا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ كونستيتۋتسيالىق رەفورما ناتيجەسىندە ازىرلەنىپ، قابىلدانعان التى زاڭعا جاريا تۇردە قول قويدى. «كونستيتۋتسيالىق رەفورما قازاقستان تاريحىندا جاڭا ءداۋىر باستالعانىن ايقىندادى. سونداي- اق سوڭعى ءۇش جىلداعى ساياسي وزگەرىستەردى ورنىقتىرىپ، مەملەكەتىمىزدى ودان ءارى نىعايتۋ ءۇشىن مىقتى نەگىز قالادى. بۇدان بىلاي ادىلەتتىلىك، اشىقتىق جانە جاناشىرلىق قاعيداتتارى قاتاڭ ساقتالادى. ءبىز رەفەرەندۋم ارقىلى بۇرىن- سوڭدى بولماعان سىرتقى جانە ىشكى سىن-قاتەرلەرگە توتەپ بەرە الاتىنىمىزدى دالەلدەدىك. كونستيتۋتسيالىق رەفورمانى ناقتى جۇزەگە اسىرا باستادىق»، - دەگەن ەدى قاسىم-جومارت توقايەۆ.
پرەزيدەنتتىڭ سوزىنشە، پارلامەنت جان-جاقتى زەردەلەپ قابىلداعان ءاربىر زاڭنامالىق باستامانىڭ گۋمانيستىك جانە قۇقىق قورعاۋ باعىتتارى ايقىن. زاڭداعى وزگەرىستەرگە سايكەس، 2023-جىلدىڭ 1- قاڭتارىنان باستاپ كونستيتۋتسيالىق سوت ءوز قىزمەتىن باستايدى. ەندى ءاربىر ازامات ءوزىنىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىعى مەن بوستاندىقتارىن تىكەلەي وسى ورگاندا قورعاي الادى. سونداي-اق ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدىڭ مارتەبەسى، قۇزىرەتى مەن دەربەستىك كەپىلدىگى كونستيتۋتسيالىق زاڭ دەڭگەيىندە العاش رەت بەكىتىلىپ وتىر. باس پروكۋراتۋرانىڭ دا قۇقىق قورعاۋ فۋنكتسياسى كۇشەيتىلدى. بۇل سالانى ودان ءارى كەشەندى دامىتۋ مەملەكەت ءۇشىن ءارقاشان باسىم باعىت بولادى.
«ءبىز كونستيتۋتسيامىزدا جەر جانە ونىڭ قويناۋى، سۋ كوزدەرى، وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسى، باسقا دا تابيعي رەسۋرستار حالىققا تيەسىلى ەكەنىن ناقتى كورسەتتىك. وسى نورمانىڭ ارقاسىندا «ۇلتتىق قور - بالالارعا» اتتى اۋقىمدى باعدارلامانى قولعا الدىق. ۇلتتىڭ ۇلىلىعى ءاربىر وتباسىنىڭ، ءاربىر ازاماتتىڭ ءال- اۋقاتىنان كورىنەدى. سوندىقتان ەل ەكونوميكاسى، ەڭ الدىمەن، حالىقتىڭ مۇددەسى مەن يگىلىگى ءۇشىن جۇمىس ىستەۋى قاجەت» - دەدى ول.
پرەزيدەنت ادىلدىك يدەياسى قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك ساياساتىنىڭ وزەگى بولۋعا ءتيىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «الەۋمەتتىك ادىلدىكتىڭ نەگىزى - ۋاقىت تالابىنا ساي كەلەتىن زاڭدار، سىبايلاس جەمقورلىقپەن جان-جاقتى كۇرەس، ازاماتتاردىڭ ەڭبەكقورلىعى جانە جاستاردىڭ وزىق بىلىمگە ۇمتىلىسى. مەملەكەت وسى تۇجىرىمدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بارلىق جاعدايدى جاساۋعا ءتيىس»، - دەدى قاسىم-جومارت توقايەۆ.
پرەزيدەنت پارلامەنت قابىلداعان زاڭداردا قازاقستاننىڭ ارالاس سايلاۋ جۇيەسىنە ءوتۋ ءتارتىبى ايقىندالعانىن اتاپ ءوتتى. ەندى ءماجىلىس پەن وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتتارىنىڭ ءبىر بولىگى، اۋداندىق ءماسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ بارلىعى ءبىر مانداتتى وكرۋگ بويىنشا سايلانادى. سونىڭ ناتيجەسىندە وكىلدى ورگاندار شىنايى حالىق بيلىگى تارماعىنا اينالادى.
زاڭناماداعى وزگەرىستەرگە سايكەس، اۋداندار مەن وبلىستىق ماڭىزى بار قالالاردىڭ اكىمدەرى دە سايلانادى. بۇل - اۋىل اكىمدەرىن سايلاۋدىڭ لوگيكالىق جالعاسى ءارى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن دەموكراتيالاندىرۋعا ۇمتىلىسىمىزدىڭ ناقتى ايعاعى.
پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە، كونستيتۋتسيالىق رەفورما ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمىنىڭ تۇعىرىن نىعايتادى. سونداي-اق ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋىنا جول اشادى، جالپىۇلتتىق ديالوگتى ورنىقتىرادى. تۇپتەپ كەلگەندە، بۇل قادامدار حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا جانە ەلىمىزدىڭ بولاشاعىن باياندى ەتۋگە ىقپال ەتپەك.
بۇل باستامالار كوپ ۇزاماي ەلىمىزدىڭ ساياسي جۇيەسىن عانا ەمەس، ءار سالاسىنا، اسىرەسە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا، تۇرمىس سالتىنا، ازاماتتىق قوعامنىڭ قالىپتاسۋىنا وڭ اسەر ەتەرى ءسوزسىز.
