2020 -جىل الماتىلىقتار ءۇشىن نەسىمەن ەستە قالدى
2020 -جىلى قالا بيلىگى شاھاردىڭ دامۋىنا قاتىستى ءىس-شارالاردى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ، نەنىڭ بۇرىس، نەنىڭ دۇرىس ەكەنىن تالداۋعا مۇمكىندىك الدى.
الەمدەگى بارلىق ەلدەر مەن قالالار سياقتى الماتى بيلىگى دە پاندەميانىڭ ارقاسىندا قالانىڭ قانداي ولقى تۇستارى بار ەكەنىنە كوز جەتكىزدى. ناۋرىز ايىنان باستاپ قالادا كوروناۆيرۋس جۇقتىرعاندار سانى كۇن ساناپ وسە باستادى. جاڭالىقتار تاسپاسىنان اۋرۋ وشاقتارى مەن ۆيرۋس جۇقتىرعان ادامداردىڭ مەكەنجايلارى جاريالانا باستادى.
ەلدە توتەنشە جاعداي جاريالانۋىنا بايلانىستى الماتىدا دا وبلىسپەن ارالىقتا بلوكپوس پايدا بولدى. قالاعا كىرگەن- شىققان كولىكتەر قاتاڭ باقىلاۋعا الىنا باستادى. ساۋىرگە دەيىن جاعداي تۇراقتى بولسا، ماۋسىم شىلدە ايىندا قالاداعى ەپيداحۋال كۇرت ناشارلادى. وسى ايلار قالانىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنە ۇلكەن سىناق بولعانى راس. اۋرۋحانالاردا، جانساقتاۋ بولىمدەرىندە ورىن بولماي، ءدارىحانالاردا ءدارى- دارمەك تابىلماي، جاعداي كۇردەلەنە ءتۇستى.
26-ماۋسىمنان باستاپ كوروناۆيرۋس ينفەكسياسىنىڭ تارالۋىنا جول بەرمەۋ جونىندەگى كوميسسيا قالاداعى ەپيدەميولوگيالىق جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ بويىنشا قوسىمشا شارالاردى قابىلداۋعا ءماجبۇر بولدى، اتاپ ايتقاندا، ءىرى ساۋدا جەلىلەرى (ازىق- تۇلىك، ازىق- تۇلىك ساتپايتىن)، ۇيدەگى دۇكەندەر تۇرىندەگى فيليالدارىن قوسپاعاندا جابىق بازارلار (ازىق- تۇلىكتىك، ازىق- تۇلىك ساتپايتىن، امبەباپ)، ساۋدا- ويىن- ساۋىق ورتالىقتارى، ساۋدا ورتالىقتارى، ساۋدا ۇيلەرى؛ قوعامدىق تاماقتانۋ نىساندارى (اشىق اۋاداعى نىسانداردى قوسپاعاندا)، فيتنەس- ورتالىقتار جابىلدى. ناۋقاستاردىڭ سانىنىڭ كوبەيۋى جانە جۇرتشىلىق اراسىندا تۋىنداعان دۇربەلەڭ ءدارى- دارمەككە تاپشىلىق تۋدىردى. الماتى اكىمىنىڭ سول كەزدەگى ورىنباسارى ساپاربەك تۇياقبايەۆتىڭ ايتۋىنشا، پاندەمياعا بايلانىستى جەكەلەگەن دارىلەرگە سۇرانىس ەداۋىر ءوسىپ كەتكەن بولاتىن.
«پاراتسەتامولدى قالانىڭ جالپى تۇتىنۋى مامىر ايىندا 50 مىڭ بولسا، سوڭعى ەكى اپتادا كۇنىنە 100 مىڭعا جەتتى. جىل بويى تەرمومەتردىڭ 100 مىڭى ساۋدالانسا، 2-3 كۇندە 50 مىڭ تەرمومەتر ساتىلىپ كەتتى. تۇتىنۋدىڭ، سۇرانىستىڭ وسۋىنە بايلانىستى دا تاپشىلىق تۋىنداپ وتىر. قازىر ماسەلەنى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن كۇنىنە 2 رەت مونيتورينگ جاساپ وتىرمىز»، - دەدى ساپاربەك تۇياقبايەۆ.
وسى كەلەڭسىز جايتتان سوڭ ساپاربەك تۇياقبايەۆ قىزمەتىنەن كەتتى. كورناۆيرۋستان كوز جۇمعانداردىڭ قاتارىنىڭ كوبەيگەندىكتەن زيرات قىزمەتكەرلەرى بەكىتىلگەن سومادان بولەك تاعى 70-80 مىڭ تەڭگە ۇستەمە تولەۋگە ماجبۇرلەگەن. ولار قايتىس بولعان ادامداردىڭ تۋىستارىنان كومۋ اقىسىنان بولەك قوسىمشا اقشا بوپسالاعان. بۇل قوسىمشا اقىعا چەك بەرىلمەگەن. زيرات قىزمەتكەرلەرى اقشانى زاڭسىز يەمدەنگەن. جاقىنىنان ايىرىلىپ قايعى جۇتقان ادامدارعا مورالدىق، ماتەريالدىق شىعىن كەلتىرىلدى.
سونىمەن قاتار، حالىقتىڭ باسىنا كۇن تۋعاندا پايدا تاپقىسى كەلگەندەردىڭ دە قاتارى كوبەيدى. الماتى بازارلارىندا دەكسامەتازون، تسەفترياكسون، ديكلابەرل دارىلەرى زاڭسىز ساتىلىپ جاتقانى انىقتالدى. بۇل بۋتيك يەسىندە فارماتسيەۆتيكالىق قىزمەتپەن اينالىسۋعا ليتسەنزيا جوق بولىپ شىققان. كوپ ۇزاماي 1 قاپتاماسى 247 تەڭگە تۇراتىن س دارۋمەنىن 800 تەڭگەدەن ساتقان الماتى تۇرعىنى ۇستالدى. كەيىن وسىنداي قۇقىقبۇزۋشىلىقتار جايلى قالا اكىمى باقىتجان ساعىنتايەۆ تا پىكىرىن ءبىلدىردى. ماۋسىم شىلدە ايلارىندا الماتىداعى اۋرۋحانا، ەمحانالاردىڭ كوپشىلىگى ينفەكسيالىق ستاتسيونار رەجيمىندە جۇمىس ىستەۋگە ءماجبۇر بولدى. اۋرۋحانالاردىڭ قۋاتى جەتىسپەگەندە ناۋقاستاردى قابىلداۋعا «قازاقستان»، «كوكتەم» شيپاجايلارى دا ىسكە قوسىلدى. مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى ءوز ومىرلەرىن قاتەرگە تىگە وتىرىپ، بىرنەشە اي قاتارىنان تۋىستارىنان جىراقتا قوناقۇيلەردە تۇرۋعا ءماجبۇر بولدى. قالقامان شاعىن اۋدانىنداعى №1-قالالىق كلينيكالىق اۋرۋحانانىڭ پەرزەنتحانا بولىمىندە دارىگەر، اكۋشەر- گينەكولوگ التىناي قاراعويشيەۆانىڭ ەڭبەگى بۇۇ جاڭالىقتارىنا شىقتى. وسى كۇردەلى كەزەڭدە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا بىرنەشە باسشى اۋىسىپ ۇلگەردى. پاندەميا باستالعان ۋاقىتتا بۇل قىزمەتتە م ءا م س الماتى فيليالىنىڭ قازىرگى ديرەكتورى تىلەۋحان ابىلدايەۆ بولعان. بىرنەشە اي وتپەستەن ونىڭ ورنىنا سول كەزدەگى ق ر د س م ورىنباسارى كامالجان نادىروۆ كەلدى. ول دا بۇل قىزمەتتە ۇزاق وتىرمادى.
نادىروۆتىڭ باسشىلىعى شىلدە- ماۋسىم ايلارىنداعى ەپيداحۋالدىڭ كۇردەلى كەزىمەن تۇسپا- تۇس كەلدى.
مەديتسينالىق قىزمەتكەرلەردىڭ ءتيىستى ۇستەمەاقىسىن الا الماۋى، ورتالىق كلينيكالىق اۋرۋحانادا بولعان جاپپاي ۆيرۋس جۇقتىرۋ دەرەكتەرى، ولاردىڭ نارازىلىعى نادىروۆتىڭ مانسابىنا داق تۇسىرگەنى راس. كوپ ۇزاماي الماتى پروكۋراتۋراسى الماتى قوعامدىق دەنساۋلىق باسقارماسىندا تەكسەرۋدى باستادى. وعان تالاپتارعا ساي كەلمەيتىن جەكە قورعانىس قۇرالدارى جەتكىزىلدى دەگەن كۇدىك نەگىز بولدى. وسى كەلەڭسىز جاعدايلاردان سوڭ 19-قازاندا نادىروۆ قىزمەتىنەن كەتتى. ونىڭ ورنىنا باسشىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى بولىپ جاننا مادەيەۆا تاعايىندالدى. 1,5 اي بويى بولعان ۆاكانتتى ورىندا قازىر ناريمان تابىنبايەۆ وتىر. پاندەميا كەسىرىنەن ەنگىزىلگەن لوكداۋننىڭ الماتىعا ىقپال ەتكەن وڭ تۇسى دا بار.
ول كولىك اعىنىنان ارىلعان اۋا باسسەينىنىڭ تازالىعى دەسەك بولادى. الماتى پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ رەسمي مالىمەتتەرىنە سايكەس، قالادا كارانتين كەزىندە كولىك سانى بەس ەسە ازايدى. ەكونوميكالىق تۇرعىدان الماتى قالاسى ءبىرقاتار قيىندىقتى باستان وتكەردى. قيىن احۋالعا بايلانىستى قالا بيلىگى كوپتەگەن جوسپارلانعان جوبالاردى قىسقارتىپ، قاراجاتتى وڭتايلاندىردى. اتاپ ايتقاندا، الماتى لوگوتيپىن ساتىپ الۋعا قاتىستى جوبادان باس تارتىلدى. كارانتين ۋاقىتىندا الماتىدا كوپتەگەن سالالار جاپا شەككەنى راس.
ونىڭ ىشىندە ساۋدا، كوتەرمە جانە بولشەك ساۋدا، قىزمەت كورسەتۋ، تۋريزم سالالارىندا بىرنەشە اي قاتارىنان ىركىلىس بايقالدى. مامىر ايىنان باستاپ اشىق بازارلار، شاشتاراز، قىزمەت كورسەتۋ ورىندارى سانيتارلىق تالاپتارعا ساي جۇمىس ىستەي باستادى. تابىسسىز قالعان كاسىپكەرلەرگە قالا بيلىگى بارىنشا قولداۋ كورسەتۋگە تىرىستى. ق ر پرەزيدەنتىنىڭ 14-قىركۇيەكتەگى №413-جارلىعى بويىنشا ەكونوميكانىڭ پاندەميادان مەيلىنشە زارداپ شەككەن سالالارىنداعى شاعىن جانە ورتا بيزنەس نىساندارى بيۋدجەتتەن تىس قورلارعا تولەنەتىن تولەمدەردەن بوساتىلعان.
ەستەرىڭىزگە سالا كەتسەك، الماتى بويىنشا 116604 شاعىن جانە ورتا بيزنەس نىسانىنا جەڭىلدىك بەرىلگەن. الماتى قالاسى كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ ديرەكتورى ايتۋار قوشمامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا، بيزنەس- ومبۋدسمەننىڭ تاپسىرماسى بويىنشا توتەنشە جاعداي كەزىندە الماتىداعى ءىرى ساۋدا ويىن- ساۋىق ورتالىقتارىنىڭ، ساۋدا ورتالىقتارىنىڭ، ساۋدا ۇيلەرى مەن باسقا دا كوممەرتسيالىق نىسانداردىڭ جالداۋشىلارىنىڭ پروبلەماسى بويىنشا جۇمىس توبى قۇرىلدى.
جۇرگىزىلگەن جۇمىس ناتيجەسىندە 2,7 ميلليارد تەڭگە سوماسىنا ساۋدا وبەكتىلەرىن جالعا العان 12769 كاسىپكەردىڭ مۇددەسى قورعالدى. جاقىندا الماتى اكىمى باقىتجان ساعىنتايەۆتىڭ ءتوراعالىق ەتۋىمەن وتكەن جۇمىس كەڭەسى بارىسىندا ازىق- تۇلىك قاۋىپسىزدىگى جانە الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق- تۇلىك ونىمدەرىنىڭ باعالارىن ۇستاپ تۇرۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. وسى ماقساتتا الماتىدا الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق- تۇلىك تاۋارلارىنىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن شامامەن 9 ميلليارد تەڭگە جۇمسالاتىن بولادى. بۇل قارجىنى رەتتەۋ تەتىكتەرىن ىسكە اسىرۋعا، ونىڭ ىشىندە قالانىڭ ساۋدا جۇيەلەرىندە كەلىسىلگەن باعامەن ساتىلاتىن تاۋارلار جەلىسىن ۇلعايتۋعا ارنالعان.
الماتى قالاسىنىڭ اكىمى باقىتجان ساعىنتايەۆ قالا ءدارىحانالارىندا جوعارى سۇرانىسقا يە دارىلىك زاتتار مەن مەديتسينالىق ونىمدەردىڭ تاپشىلىعىن بولدىرماۋ شارالارى تۋرالى جازدى. ونىڭ ايتۋىنشا، جالپى شىلدە ايىنان بەرى تۇراقتاندىرۋ قورىنا مەدونىمدەردىڭ 64 ءتۇرى مەن مەدبۇيىمداردىڭ 4 ءتۇرى بويىنشا 45 ميلليون ءدارى- دارمەك جەتكىزىلدى.
«بۇل - جوسپارلانعان كولەمنەن 12%- عا ارتىق. جالپى تومەندەتىلمەيتىن قور كولەمى - 8 ميلليون بىرلىك. مەدپرەپاراتتار قالاداعى بارلىق ءدارىحانا جەلىسىنە جىبەرىلەدى. بۇل شارا اۋرۋدىڭ ۋشىققان كەزەڭىندە ءدارى- دارمەك تاپشىلىعىن بولدىرماۋعا مۇمكىندىك بەرەدى»، - دەدى ب. ساعىنتايەۆ.
ءدال قازىرگى ساتتە قالاداعى ەپيدەميولوگيالىق احۋال كۇردەلى. قالانىڭ باس سانيتارلىق دارىگەرى جانداربەك بەكشيننىڭ ايتۋىنشا، قىركۇيەك ايىندا كوروناۆيرۋس جۇقتىرعانداردىڭ سانى تومەندەگەن بولاتىن. الايدا قازان ايىنان باستاپ قايتا كوتەرىلدى. قازاندا - 366 جاعداي، قاراشادا - 1399 جاعداي جانە جەلتوقسان ايىندا بۇگىنگى كۇنگە دەيىن - 1635 جاعداي تىركەلىپ، ىندەتتىڭ تاراۋى قارقىن الدى.
«ك ۆ ي بويىنشا الماتى قالاسىندا ەپيدەميولوگيالىق جاعدايدىڭ ءوربۋى الدىن الا بولجامداعان مولشەرگە سايكەس كەلىپ وتىر: جەلتوقسان ايىندا 1 اپتادا - 420 جاعداي، 2 اپتادا - 460 جاعداي، 3 اپتادا - 510 جاعداي، 4 اپتادا - 560 جاعداي بولجام بويىنشا جالپى ايدىڭ قورىتىندىسىمەن 1900 جاعداي جانە پەسسيميستىك بولجام بويىنشا 2200 جاعدايعا جەتۋى مۇمكىن»، - دەدى جانداربەك بەكشين.
سونىمەن قاتار، ول الماتى قالاسىندا، ەلدە جانە الەمدە كوروناۆيرۋستىق ينفەكسيانىڭ تاراۋى اۋقىمى كەڭەيىپ، ەپيدەميولوگيالىق جاعدايدىڭ كۇردەلەنە تۇسكەنىن اتاپ ءوتتى.
«الماتى قالاسىنداعى ەپيدەميولوگيالىق جاعدايعا كەلەتىن بولساق، بۇگىنگى كۇندە كۇردەلى كۇيىندە قالىپ وتىر. جىل باسىنان بەرى كوروناۆيرۋستىق ينفەكسيانىڭ 17790 جاعدايى، سونداي- اق تامىز ايىنان باستاپ ەسەپكە الىنعان ەتيولوگياسى انىقتالماعان (كوروناۆيرۋس) پنيەۆمونيانىڭ 1349 جاعدايى تىركەلدى»، - دەدى ول.
الماتىدا ەكى مەديتسينالىق ۇيىمنىڭ بازاسىندا QazCovid-in يناكتيۆاتسيالانعان ۆاكسينانى سىناقتان وتكىزۋدىڭ III فازاسى باستالدى. سىناقتىڭ العاشقى ەكى كۇنىندە 300 ادام ۆاكسينا سالدىردى. ق ر ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارى عىلىمي- زەرتتەۋ ينستيتۋتى وتاندىق ۆاكسينانىڭ I جانە Ⅱ فازاسىن كلينيكالىق سىناقتان وتكىزگەنى بەلگىلى. سىناق ءساتتى اياقتالعان جاعدايدا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىندە تىركەلگەن سوڭ ەرىكتى تۇردە جاپپاي ۆاكسينالاۋ ناۋرىز ايىنا جوسپارلانعان.
اۆتور: گۇلميرا عوسمانالي
