اكادەميكتىڭ كوز جاسى (1). قابدەش جۇمادىلوۆ
بۋىرشىن مۇزعا تايعان كۇن،
بۋرا اتانعا شوككەن كۇن.. .
ەر يساتاي ولگەن كۇن».
ماحامبەت
- 1-
قازاقتىڭ تۇڭعىش تاۋ- كەن ينجەنەرى، اتاقتى گەولوگ قانىش ساتبايەۆ قازاق دالاسىنىڭ قازىناسىن اقتارىپ، جەراستى بايلىعىن ەل يگىلىگىنە اينالدىرام دەپ شارق ۇرىپ جۇرگەندە، سول دالانىڭ ءۇستى استان- كەستەن بولىپ، اشارشىلىققا ۇشىراعان ادامدار شىبىنشا قىرىلىپ جاتىر ەدى.
وسىدان ءتورت- بەس جىل بۇرىن عانا مىڭعىرعان مالى دالا توسىنە سيماي، داۋلەتى اسىپ- توگىلىپ جاتقان ەلدىڭ اياقاستىنان وسىنشاما اۋىر حالگە تاپ بولۋى مۇمكىن بە؟ مۇمكىن ەكەن.
جەر ەمشەگىن ەمبەي، ەگىن ەكپەي، ءتورت تۇلىك مالدىڭ سۇمەسىمەن عانا كۇن كورگەن كوشپەلى ەلدىڭ قولىنداعى بار بايلىعىن سىپىرىپ الىپ، ىشەر اسقا، مىنەر اتقا زار قىپ قويساڭ، تىرلىكپەن قوشتاسۋدان باسقا امالى قالمايدى ەكەن.
ول ءۇشىن ءبىر عانا شارت: بيلىك باسىندا وسى ەلگە تيتتەي دە جانى اشىمايتىن، وسى ولكەگە توبىرلار ۇستەمدىگىن ورناتۋدان باسقا ويى جوق، مىنا دالا ءوز يەلەرىنەن تەزىرەك ارىلىپ، وزگە جۇرتقا نەعۇرلىم تەز ورىن بوساتسا، سوعان قۋاناتىن ادام وتىرۋى كەرەك. نەسىن ايتاسىڭ، قازاق وكىمەتىنىڭ باسىندا وتىرعان فيليپپ يسايەۆيچ گولوشەكين - ءدال سونداي ادام ەدى. قاتالدىعىندا شەك جوق. 1918- جىلى ەكاتەرينبۋرگ قالاسىنا جەر اۋدارىلعان ورىستىڭ ەڭ سوڭعى پاتشاسى نيكولاي- ەكىنشىنى لەنيننىڭ بۇيرىعى بويىنشا، بالا- شاعا، ءزاۋ- زاتىمەن، قىلاياعى دارىگەرى مەن اسپازىنا دەيىن تۇك قالتىرماي اتىپ، ولىكتەرىن اشىق شاحتاعا تاستاي سالعان - وسى فيليپپ يسايەۆيچ گولوشەكين بولاتىن. ونداي ادامنان نە جاقسىلىق كۇتەسىڭ؟
قازاقتا «تىلەپ العان اۋىرۋدىڭ ەمى تابىلماس» دەگەن ناقىل بار. وسى قۋجاقتى (گولوشەكيننىڭ تىكەلەي اۋدارماسى) كۇن كوسەم ستاليننەن ات- تۇيەدەي قالاپ سۇراپ اكەلگەن - ءوزىمىزدىڭ اسىرە توڭكەرىسشىل بالشابەكتەر ەدى. 1925- جىلى ءساۋىر ايىندا تۇرار رىسقۇلوۆ ستالينگە ولەردەگىسىن ايتىپ حات جازادى: «بىزگە قازان توڭكەرىسىنىڭ شاراپاتى ءالى جەتكەن جوق. قازاق بايلارى قاز- قالپىندا. «الاشوردا» سىلىمتىكتەرى قايتادان باس كوتەرە باستادى. قازىر «الاشوردانىڭ» ماعجان جۇمابايەۆ، جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ، مۇحتار اۋەزوۆ سياقتى يدەولوگتارى تاشكەنتتە شىعاتىن «اقجول» گازەتىنىڭ توڭىرەگىنە توپتاسۋدا. مۇمكىندىك بولسا، وسى «اقجول» گازەتىن جاۋىپ تاستاساڭىز ەكەن» دەپ ءوتىنىش بىلدىرگەن.
ال، سول جىلى مامىر ايىندا ساكەن سەيفۋللين ستالينگە ءوز اۋزىمەن ءبىر تىلەك ايتىپتى. ماسكەۋگە سوۆەتتەردىڭ v- سەزىنە بارعاندا، سەيفۋللين پرەزيديۋمدا وتىرعان ستالينگە «زاپيسكە» جازىپ، ءوزىن قابىلداۋدى سۇرايدى. تالاي جىل قازاقستاندا حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى بولعان ساكەندى ستالين بىلەدى، ارينە. سەزدىڭ سوڭعى كۇندەرىنىڭ بىرىندە ونى قابىلدايدى. كابينەتىنە كىرسە، كوسەمنىڭ قاسىندا سەرگو وردجونيكيدزە وتىر ەكەن دەيدى. بۇيىمتاي سۇراعاندا، سەيفۋللين دە جاڭاعى رىسقۇلوۆتىڭ ءوتىنىشىن قايتالايدى. «قازاقستاندا سوڭعى جىلدارى ۇلتشىلدار مەن بايلار قايتادان باس كوتەرە باستادى. سولاردىڭ ىعىستىرۋىمەن بيىلعى سايلاۋدا كوممۋنيستەر قىزمەتتەرىنەن ايرىلىپ قالدى. ماسەلەن، قازاقستاندا سوۆەت وكىمەتىن ورناتىسقان مىنا مەن قازىر قىزمەتسىز بوس ءجۇرمىن. سوندىقتان وسىندا قالىپ، پارتيا مەكتەبىندە وقىعىم كەلەدى. سوعان جولداما بەرسەڭىز ەكەن! - دەپ ءوتىنىش بىلدىرەدى.
- بۇرىن قانداي وقۋ ورنىن ءبىتىرىپ ەدىڭىز؟ - دەپ سۇرايدى ۇلى كوسەم.
- بار بولعانى مۇعالىمدەر سەمينارياسىن بىتىرگەم، - دەيدى سەيفۋللين.
- و- و، بولشيەۆيكتەر ءۇشىن بۇل از ءبىلىم ەمەس. مەنىڭ دە بىتىرگەنىم - سەميناريا عانا، - دەيدى ستالين. - ءسىز وقيمىن دەگەندى قويىپ، ەلگە قايتىڭىز. تاجىريبەلى كادرلار ول جاققا دا كەرەك. ال بايلار مەن ۇلتشىلداردىڭ كۇش الا باستاعانىنا كەلسەك، جاقىندا سىزدەرگە باسشىلىققا ءبىر ادامدى جىبەرەمىز. سول ادام بايلاردىڭ دا، ۇلتشىلداردىڭ دا جىنىن قاعىپ الادى! - دەيدى ۇلى كوسەم مۇرتىنىڭ استىنان جىميا كۇلىپ.. .
ءبارى دە سول ستالين ايتقانداي بولدى. «ماي سۇراساڭ - مىنە قۇيرىق» دەگەندەي، سول جىلى قىركۇيەك ايىندا قازاقستانعا باسشى بولىپ، قۋجاق - گولوشەكين كەلدى. ول - وزىندە وتان دا جوق، يمان دا جوق، «بۇرالقى يت ۇرگەنىمەن جاعادى» دەگەندەي، ىلعي دا اسىرا سىلتەۋمەن كوزگە ءتۇسىپ جۇرگەن، لجەريەۆوليۋتسيونەر بولاتىن. قازاقستانعا كەلدى دە، ەل ءىشىن الاتايداي ءبۇلدىردى.
جارايدى، ارنايى تاپسىرمامەن ءبىر بەزبۇيرەك بەلسەندى كەلدى دەيىك. ەگەر ول بەرەكەسى بەرىك، ۇجىمى تۇتاس، ايرانداي ۇيىپ وتىرعان، تاتۋ- ءتاتتى ەلگە كەلسە، ءبىر ءوزى نە ىستەي الار ەدى؟ قانشا قاتىگەز، قانشا قانى سۇيىق بولسا دا، بولاشاعىن بولجايتىن سانالى جۇرتقا تۇك تە ىستەي الماس ەدى. سول قۋجاققا ەرىك بەرگەن، سىر الدىرىپ باسىندىرعان - تاعى ءوزىمىز.
گولوشەكين كەلگەندە، سوعان جاعىنىپ، ءبىرىنىڭ ۇستىنەن ءبىرى شاعىم ايتقان قازاق ءبىر اي بويى ەسىگىن بوساتپاپتى عوي. ءۇش ءجۇزدىڭ اتقا مىنەرلەرى ءبىرىن- ءبىرى جامانداپ، كىم ۇلتشىل، كىم بايشىل، كىم ءدىنشىل، كىم تۇرىكشىل ەكەنىن جىپكە تىزگەندەي كورسەتىپ بەرگەن. وسىنداي سوراقىلىقتى كورگەندە، تالايدى باستان وتكەرگەن قۋ ءمۇيىز گولوشەكيننىڭ ءوزى تاڭعالعان دەسەدى. «توبا، مۇنداي دا نادان، مۇنداي دا اشىق اۋىز، مۇنداي دا ەسالاڭ حالىق بولادى ەكەن» دەپ قارقىلداپ كۇلىپتى.
ونىڭ ۇستىنە، ءدال وسى مەزگىلدە ساكەن سەيفۋلليننىڭ «تار جول، تايعاق كەشۋ» اتتى عۇمىرنامالىق كىتابى شىعا قالماسى بار ما! بۇل كىتاپتا دا كىم بايشىل، كىم الاششىل، كىم سوۆەت وكىمەتىنە قارسى - ءتۇپ- تۇگەل جازۋلى تۇر. گولوشەكين بۇل كىتاپتى قولما- قول ورىسشاعا اۋدارتىپ، وقۋلىق- قۇرال رەتىندە پايدالانعان.
بۇل ارالىقتا جىلاننىڭ اياعىن كورگەن جىرىندى قۋجاق قازاقتىڭ بيلىك باسىندا جۇرگەن زيالىسىماق شەنەۋنىكتەرىن تۇگەل زەرتتەپ بولعان- دى. ءبىرلى- جارىم ءالى جازالانباي جۇرگەن «الاش» ازاماتتارى بولماسا، كوپشىلىگى - ءجاي كەۋدەمسوق، دۇمشە، نادانداۋ بولىپ كەلەدى ەكەن. اۋىز بىرلىك دەگەننەن جۇرداي، شەتىنەن مانساپقور، ءۇش ءجۇزدىڭ وقىعاندارى: رىسقۇلوۆشينا، سەيفۋللينشينا، مەڭدەشيەۆشينا بولىپ، ءوزارا قىرقىسىپ جاتادى ەكەن. وسىنى كورگەندە گولوشەكيننىڭ قاراداي مەرەيى تاسىپ، «مەن ءالى كورسەتەرمىن بۇلارعا - «شينانىڭ» قانداي بولاتىنىن!» دەپ الاقانىن ىسقىلادى.
سول كۇننىڭ ەرتەڭىندە- اق ستالينگە جەدەلحات جولدايدى: «بالشابەكتەردىڭ قاققان دابىلى راس ەكەن. قازاققا، شىنىندا دا، قازان توڭكەرىسىنىڭ ءدۇمپۋى جەتپەپتى. ەگەر رۇقسات ەتسەڭىز، مەن بۇل ەلگە «كىشى قازان توڭكەرىسىن» جۇرگىزسەم دەگەن ويىم بار» دەگەن- ءدى. جاۋاپ كەشىككەن جوق: «سەنىڭ باستاماڭدى قولدايمىن. توڭكەرىسىڭدى جاساي بەر! سەنى سول ءۇشىن جىبەرگەن جوقپىز با قازاقستانعا» دەپتى ۇلى كوسەم.. .
مىنە، سول «كىشى قازان توڭكەرىسىنىڭ» ناتيجەسى! التى ميلليوننان اساتىن قازاقتىڭ قاق جارىمى اشتان ولسە، تاعى ءبىر ميلليونى شەكارا اسىپ، جاقىن شەتەلدەرگە اۋىپ كەتتى.. . ەسىل- دەرتى جەزقازعاننىڭ مىسىنا اۋىپ كەتكەن قانىش ساتبايەۆ قوعامدا نە بولىپ جاتقانىن دەر كەزىندە قاداعالاي العان جوق- تى. ءبىر باسىڭدى قايسىسىنا تارتاسىڭ؟ جەردىڭ استىنا ۇڭىلسەڭ، ءۇستى نازاردان تىس قالادى. ەندى، مىنە، اينالاڭا كوز سالماسقا، قاسىرەتكە كۋا بولماسقا لاجىڭ جوق. بۇكىل جەزقازعان دالاسى، ۇلىتاۋ ءوڭىرى، جەزدى مەن قارساقباي توڭىرەگى اش- الامان جۇرتقا تولىپ كەتتى.
وسى جاقتا كەن قازۋشىلار بار، ءوندىرىس ورنى بار دەگەنگە قارا تارتىپ كەلگەن عوي بايقۇستار. جۇمىسقا الۋىن سۇرايدى. ءبىر جاپىراق نانعا، ءبىر اياق اسقا كوزدەرىن ساتىپ، الاقان جايادى.. . قانىش بىرنەشە جەردەن تايقازان استىرىپ، كوجە ىستەتىپ، اشتارعا كۇنىنە ءبىر ۋاقىت ءنار تاتىرعان بولدى. ءبىراق كەنشىلەرگە بولىنگەن ازىن- اۋلاق دانمەن قانشا ادامدى اسىرايسىڭ. زاۋات ماڭى، كەن قازعان شاحتالاردىڭ توڭىرەگى اشتان بۇرالىپ ءولىپ جاتقان ادامدار. ءار جەرگە ۇرا قازدىرىپ، ولىكتەردى جيناپ كومدىرۋ دە ءبىراز كۇشكە تۇسەدى.
قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ باياناۋىل جاقتاعى ءوز تۋىستارىمەن حابارلاسپاعالى دا ءبىراز ۋاقىت بولعان. ولار دا قايبىر جەتىسىپ وتىر دەيسىڭ. وسىدان ءۇش- ءتورت جىل بۇرىن اكە- شەشەسىنىڭ باسىنا قۇران وقۋ ءۇشىن ءبىر بارىپ قايتقان- دى. ول كەزدە اۋقاتتى كىسىلەر قولىنداعى مالدارىنان ايرىلعانىمەن، ەل ىشىنە ءالى اشتىق ىلىنە قويماعان. الايدا ادامداردىڭ پەيىلى بۇزىلا باستاعان كەز.. . وسىنداي اپاتتىڭ بولارىنا كورىندى مە، ءبىرىن- ءبىرى تالاپ جەۋگە ءازىر تۇرعان ادامدار.
ەل ىشىنە جىك تۇسكەن. باي جانە كەدەي بولىپ ءبولىنىپ العان. كەدەيلەر اۋقاتتى كىسىلەرگە ولەردەي ءوش.. . بەلسەندىلەر كەدەي- كەمباعالدى ايداپ سالىپ، الدىمەن شورمان اۋىلدارىن، سونان سوڭ ءساتباي اۋلەتىن اراداي تالاتىپتى. قانىشتىڭ اكەسى يمانتاي بي جان بالاسىنا جاماندىق ويلامايتىن، ەشكىمگە قىلداي قياناتى جوق، كوپشىل ادامنىڭ ءبىرى ەدى. سول كىسى جاسى سەكسەننەن اسقاندا قولىنداعى بار مالىن تارتىپ الۋمەن تىنباي، ۇلكەن ۇلى عازيز ەكەۋىن جاۋاپقا تارتىپ، اۋدان ورتالىعىنا جاياۋ ايداپ بارعان عوي. ءبيدى اۋدان ورتالىعىنا قامايدى دا، عازيزدى ودان ارى كەرەكۋ اسىرىپ اكەتەدى.
ءبىراق يمانتاي اقساقال وسى ساپاردان قايتپايدى. ارادا ءبىر اپتا وتپەي تۇرمەدە قايتىس بولادى. ءسويتىپ، ول كىسىگە ءوز ۇلدارىنان توپىراق بۇيىرماي، تۋىستارى ارەڭ دەگەندە اۋىلعا اكەلىپ جەرلەيدى. ولەر الدىندا اكەسى قاسىنداعى ەل ادامدارىنا ەكى اۋىز عانا وسيەت ايتىپتى. ءبىرىنشىسى - ءوزىن سۇيىكتى ايەلى ءاليمانىڭ قاسىنا قويۋدى تاپسىرعان. ەكىنشىسى - «قانىشقا حابار ايتپاي- اق قويىڭدار. ول ازىرشە مىناداي قاعىنعان ەلگە جولاماي، ءوز كاسىبىندە جۇرە بەرسىن» دەپتى.
ارينە، اكە قازاسى قانىشقا وڭاي تيگەن جوق. ونىڭ ۇستىنە، قازىر ءساتباي اۋلەتىنەن ءۇش بىردەي ازامات اباقتىدا جاتىر. ابىكەي، ابدىكارىم جانە عازيز اعاسى. جەرگىلىكتى جەردە قازىر ولارعا ارا ءتۇسۋ مۇمكىن ەمەس. اكەسى دۇرىس ايتقان. «قاعىنعان ەلدىڭ» كوزىنە سۇيەل بوپ، كۇندەستىگىن قوزدىرۋدىڭ ەش قاجەتى جوق. ءبىراق قول قۋسىرىپ قاراپ تا وتىرمادى. ماسكەۋگە بارعان ءبىر ساپارىندا ساتبايەۆتار وتباسىنىڭ كامپەسكەگە جاتپايتىنىن، سوعان قاراماستان مالدارى تارتىپ الىنعانىن (50 جىلقى، 150 قوي، جيىرماداي ءىرى قارا) جانە وقۋ اعارتۋ قىزمەتىندەگى ءۇش ساتبايەۆ ەش جازىقسىز قاماۋدا جاتقانىن ايتىپ، ءتيىستى ورىنعا ارىز تۇسىرگەن. ءبىر عاجابى، وتە ساۋاتتى جازىلعانىنان با، قانىشتىڭ سول ارىزى ىسكە اسىپتى. ارادا ەكى اي وتپەي تۋىستارىنان قۋانىشتى حابار كەلدى. نەمەرە اعالارى ابىكەي مەن ابدىكارىم دە، تۋعان اعاسى عازيز دە اباقتىدان بوساپتى. عازيز اعاسى ءتىپتى تاركىگە تۇسكەن مالىن جارىم- جارتىلاي قايتارىپ الىپتى.
ال قانىش يمانتاي ۇلى پالە- جالا وسىمەن بىتكەن شىعار دەپ، ارقاسىن كەڭگە سالىپ، ءوزىنىڭ كەن بارلاۋ ىسىمەن اينالىسىپ كەتكەن. مۇندا دا مويىن بۇرعىزبايتىن قاربالاستىق. ۇلىتاۋ ولكەسىندە كوگەندەلىپ جاتقان مىس پەن التىننىڭ، تەمىر مەن مارگانەتستىڭ مول قورىن تابۋ ءوز الدىنا، ەندى سوعان ماسكەۋدە وتىرعان شەنەۋنىكتەردىڭ كوزىن جەتكىزىپ، يلاندىرۋ قيىن بولىپ تۇر. ولار مۇندا كەن قورى بارىن مويىنداعانىمەن، سۋى جوق، نۋى جوق، تەمىر جولدان الىس ءشول دالاعا جولاعىسى كەلمەيدى. وعان بولىنگەن قارجىنى تاق ءبىر جەلگە ۇشقان اقشاداي كورەدى. نەشە مارتە سىناقتان وتكەن دالەلدى قۇجاتتارىن الدارىنا جايىپ سالسا دا، جەزقازعان كەندەرىنەن ات- توندارىن الا قاشادى. ءبىر قاراساڭ جان- جاقتان شۋىلداعان قوجايىن كوپ تە، جەمە- جەمگە كەلگەندە ەشقانداي يەسى جوق سوۆەت مەملەكەتى دەگەن وسى.
كەيدە قانىش يمانتاي ۇلىنا «وسىلار ۇشى- قيىرسىز مول قازىنانى قازاق دالاسىنا قيماي جۇرگەن جوق پا» دەگەن دە وي كەلەدى. ولاي ويلامايىن دەسەڭ، ماسكەۋدەگى ءتۇستى مەتالداردىڭ باس باسقارماسى الداعى 1933-جىلدىڭ جەزقازعان كەندەرىن بارلاۋعا بولىنەتىن قارجىسىن قىسقارتىپ تاستاپتى. ءبىراق بۇل دا قانىش يمانتاي ۇلىن العان بەتىنەن قايتارا الماس. ءتىپتى سول ءۇشىن اۋىر ونەركاسىپ مينيسترىنە، ودان ارى ورتالىق كوميتەتكە دەيىن بارسا دا، ءبارىبىر اقيقاتقا كوزدەرىن جەتكىزەر.
ال ودان بەرىدە ەل جاققا بارىپ قايتپاسا بولاتىن ەمەس. ارانىن اشقان اشارشىلىق - مىناۋ. كەشە عانا تۇرمەدەن بوساعان تۋىستارى نە بولىپ جاتىر؟ اۋىل اراسىنىڭ الىپ قاشپا وسەگىنە سەنۋ قيىن. نە دە بولسا، ءوز كوزىمەن كورىپ قايتۋعا بەل بايلاعان. ءوزىنىڭ كەن ورىندارىن ارالاعاندا مىنەتىن، ەڭىس- ورگە بىردەي، موتورى مىقتى، قورابى پەرەزەنتپەن قاپتالعان جۇك ماشيناسى بار ەدى. ءبىر كۇنى قاسىنا دالا جولىنا جۇيرىك تاجىريبەلى شوپىرلاردىڭ ءبىرىن الدى دا، باياناۋىل قايداسىڭ دەپ تارتىپ وتىردى.
- Ⅱ-
جول ساپارى سۇمدىق اۋىر بولدى. ادامدى قاجىتىپ، جۇرەككە سالماق تۇسىرگەن - ۇيرەنشىكتى قىر جولىنىڭ ويقى- شويقى، كەدىر- بۇدىرى ەمەس، جول بويىنداعى ادامنىڭ ءجۇزى شىدامايتىن قاسىرەتتى كورىنىستەر.. . شىنىندا دا، قازاقتىڭ باسىنا ءبىر زاۋال تونگەن ەكەن. جول جيەگىنە قۇلاي كەتىپ، سول بەتى قاتىپ قالعان ولىكتەر.. . تۇندىگى اشىلماي قالعان اۋىلدار.. . الگى «زاماناقىر» دەيتىنى وسى شىعار، ءسىرا. وتارشىل وكىمەتتىڭ وزگە وكتەمدىگىن كەشىرسە دە، تۇتاس حالىقتى قىناداي قىرعانىن كەشىرۋگە بولماس.
ۇلىتاۋ، جەزدى، كەڭگىر بويىنداعى اش- الامان جۇرت كوبىنشە تۇستىككە، سىر بويىنا قاراي اعىلۋشى ەدى، مىنا تەرىستىكتەگى ەل سولتۇستىككە، ورىستىڭ ورىنبور، ومبى، سەلەبە قالالارىنا قاراي جىلجيتىن كورىنەدى. سول جاقتاعى ورىس ورمانىنا ىلىنسەك كۇن كورىپ كەتەرمىز دەگەن ءۇمىت تە، باياعى. ءبىراق سوعان جەتە المايدى عوي كوپشىلىگى.. . وي، اللا- اي، ەش جازىعى جوق ءبىر حالىقتى وسىلاي دا قورلاۋعا بولادى ەكەن- اۋ!؟
بۇلار جول جيەگىنە تاقاۋ قونعان ءۇش- ءتورت ءۇيلى ءبىر اۋىلعا بۇرىلعان- دى. ەستيار بىرەۋ كەزىكسە جول باعىتىن سۇراۋ ويلارىندا بار ەدى. سۇمدىق- اي، الگى اۋىلدا ءتىرى جان جوق. ءتورت تۇلىك مال تۇگىل، يت ەكەش يت تە كورىنبەيدى. شەتكى ءبىر ءۇيدىڭ كيىز ەسىگىن ءتۇسىرىپ، سىرتىنا ەرگەنەك قويىپ، ارقانمەن شاندىپ بايلاپ تاستاپتى. تۇندىگى اشىق. قانىش نە دە بولسا ەرەكشە كورىنىستىڭ ءمانىسىن بىلمەك بولىپ، ەرگەنەكتى بەكىتكەن ارقاندى شەشىپ، ءتۇسىرۋلى كيىز ەسىكتى جوعارى كوتەرە بەرىپ، شالقاسىنان تۇسە جازدادى. سۇمدىق- اي، ءۇش، بەس، جەتى جاستارداعى، ۇلى- قىزى ارالاس بەس- التى بالا ەسىككە تامان تىرمىسىپ كەلىپتى دە، ءبىرىن- ءبىرى قۇشاقتاعان كۇيى قاتىپ قالىپتى. شاماسى، ۇلكەندەرى وسى اۋىلدىڭ ۇساق بالالارىن ءبىر ۇيگە قاماعان دا، وزدەرى تالعاجاۋ بىردەڭە ىزدەپ كەتكەن بەتى اۋىلعا قايتىپ ورالماعان. جۇرەگى تاس توبەسىنە شىققان قانىش ەرگەنەكتى ورنىنا قويا سالدى دا:
- جالعىز وسى اۋىل دەيسىڭ بە. بۇدان باسقا اۋىلداردىڭ دا كورگەن كۇنى وسى عوي! - دەدى كۇڭىرەنە ءتىل قاتىپ.. .
ۇلىتاۋدان شىققاندارىنا ءۇشىنشى كۇن دەگەندە، بۇلار باياناۋىلدىڭ ساتبايەۆتار اۋلەتى قونىستانعان باتىس سىلەمىنە دە ءىلىندى- اۋ! قانىش ەل كوزىنە تۇسپەۋ ءۇشىن اۋىلعا قاس قارايا بارماق بولىپ، اۋەلى اتا- اناسىنىڭ اسىل سۇيەگى جاتقان ەسكى قورىمعا بۇرىلدى. مىنە، قانىشتى جارىق دۇنيەگە اكەلگەن ەڭ قىمبات ادامدار وسىندا جاتىر. اكەسى قايتىس بولعان سوڭ ەكى ايدان كەيىن ءبىر كەلىپ قايتقانى بار- دى. سوڭعى جىلدارى جىپىرلاپ كوبەيىپ كەتكەن قالىڭ تومپەشىكتىڭ اراسىنان اداسپاي، قاجەتتى قابىردىڭ ءدال ۇستىنەن ءتۇستى. ءوز وسيەتى بويىنشا، اكەسى يمانتاي اناسى ءاليمانىڭ قاسىنا قويىلعان. بۇلاردىڭ باسىنا اتۋەرلەپ كوك تاس قويۋعا مۇرشا بولعان جوق. قابىر باسىندا اتى- جوندەرى جازىلعان جالپاق تاقتاي تۇر.
جول بويى ۇشىراسقان اۋىر كورىنىستەردىڭ اسەرى مە، اتا- انا قابىرىنىڭ باسىندا قانىشتىڭ جۇيە- جۇيەسى بوساپ، كوزىنەن جاس پارلاپ قويا بەردى. ءوز قايعىسىنا ەل قايعىسى قوسىلىپ، ءوزىن توقتاتا الماي قالىپ ەدى. دىبىس شىعارماي، ءۇنسىز ەگىلىپ تۇر. كوز الدىندا ەستەن كەتپەس نەشە الۋان كورىنىستەر.. .
ايتپاقشى، وسى قانىشتىڭ جارىق دۇنيەگە كەلمەي قالۋى دا مۇمكىن ەكەن. اكەسى يمانتاي بي قىرىق بەس جاسقا كەلگەنشە بالا سۇيە الماي، ءبىر پەرزەنتكە زار بولىپتى. بايبىشەسى نۇرىم حانىم - كەزىندە اكەسى ءساتباي قاجى تاڭداپ قۇدا بولعان ءبىر بايدىڭ الپەشتەگەن قىزى، اقىلىنا كوركى ساي، كەلىسكەن ايەل ەدى. ءبىراق، قاتىگەز تاعدىرعا نە داۋا، قىرىققا كەلگەنشە پۇشپاعى قاناماي، بالا كۇيىگىن كۇيەۋىمەن بىرگە تارتادى. قازاقتا «بالانى بالا شاقىرادى» دەيتىن ىرىم بار. بۇلار سول ىرىم بويىنشا، يمانتايدىڭ ءىنىسى ءجاميننىڭ ءابسالام دەگەن ۇلىن تۋا سالا باۋىرلارىنا سالىپ الادى. ءبىراق سول ءابسالام بەس جاسقا كەلگەنشە سوڭىنان ەشكىم دە «ىڭگالاپ» ەرە قويماپتى. وسىلايشا، بالا تابۋدان ءۇمىتى ۇزىلەر شاقتا نۇرىم بايبىشەگە ءبىر توسىن وي كەلەدى عوي.
- بي- ەكە، ءسىز ءالى قارتايىپ تۇرعان جوقسىز. مەنىڭ كوڭىلىمە قاراپ، ءبىر «شىر ەتكەنگە» زار بولىپ قاشانعى جۇرەسىز؟ - دەيدى كۇيەۋىنە. - ەل قاتارلى ءسىز دە توقال الىڭىز! ءبىر جارىلقاسا، ەكەۋىمىزدى سول توقال جارىلقايدى.
- ونى قايدان ءبىلدىڭ؟ ءوزىڭ ءتۇس كورگەننەن ساۋسىڭ با؟ - دەيدى يمانتاي جاس ءيىس قۇشۋدان تىم كەتارى بولماي.
- ءتۇس كوردىم! - دەيدى نۇرىم ايتقان سوزىنەن قايتپاي. - تۇسىمدە ءسىز ءبىر جاقتان كەلىپ، شەشىنىپ جاتىر ەكەنسىز. كەنەت قوينىڭىزدان ءبىر تۇلكىنىڭ، ەكى قاسقىردىڭ كۇشىگى ءورىپ شىعا كەلدى.. . اللا ءساتىن سالسا، ءسىز ەندىگى ايەلدەن ەكى ۇل، ءبىر قىز سۇيەسىز.. .
ەرلى- زايىپتىلار وڭاشادا وسىلاي ىستەۋگە كەلىسەدى. كوپ ۇزاماي بۇل حابار اتا- ەنەسىنىڭ (ول كەزدە ءساتباي قاجى ءالى بار بولاتىن) قۇلاعىنا ءتيىپ، ۇلكەندەردەن قولداۋ تابادى. ەندى تەك لايىقتى قالىڭدىق ىزدەۋ كەرەك. سويتسە، ىزدەۋدىڭ قاجەتى شامالى، نۇرىمداي ەستى بايبىشە ءوزىنىڭ بولاشاق «كۇندەسىن» تاۋىپ تا قويىپتى. ول - كۇيەۋىنەن جاستاي جەسىر قالعان شورمان اۋىلىنىڭ ءبىر كەلىنى - ءاليما سۇلۋ. ول دا - قاجىنىڭ قىزى، تاربيەلى، اقىلدى، ون ساۋساعىنان ونەر تامعان ىسىمەر ايەل.. . سودان نە كەرەك، ءبىر كۇنى ءساتباي قاجىنىڭ ءوزى باس بولىپ، نۇرىم بايبىشە قوسشى بوپ، ءبىر توپ ادام شورمان اۋىلىنا قۇدا تۇسە بارادى عوي. ارينە، شورمان اۋلەتى دە قولدارىنداعى جاس، سۇلۋ كەلىندى باسقاعا جىبەرگىسى كەلمەيدى. ءتىپتى، سول توڭىرەكتە سىرتتاي يەمدەنىپ جۇرگەن «امەڭگەرى» دە بولسا كەرەك. ءبىراق ءساتباي قاجىنىڭ ابىرويى مەن يمانتاي ءبيدىڭ بەدەلىنە ولار دا قارسى تۇرا الماعان ەكەن. سودان، اقىرى ءاليما سۇلۋدى اق وتاۋى، جاساۋ- جيھازىمەن ءساتباي اۋىلىنا ۇزاتىپتى. بۇل، شاماسى، 1890-جىلداردىڭ توڭىرەگى. سول جىلى يمانتاي 45 تە، ءاليما 27 جاستا ەكەن.
اقىرى، قۇداي وڭداپ، ارۋاق قولداپ، نۇرىم بايبىشەنىڭ كورگەن ءتۇسى ءدال كەلىپ، 1892- جىلى ءاليما اي مەن كۇندەي قىز تابادى. تۇڭعىشتارىنىڭ اتىن قازىرەتكە ازان شاقىرتىپ، عازيزا قويادى. ارادا ەكى جىل وتكەندە، 1894-جىلى عازيز اتتى (ازان شاقىرىپ قويعان اتى - عابدۋلعازيز) ۇل كەلەدى دۇنيەگە. سودان سوڭ، بەس جىل ۇزىلىستەن كەيىن، 1899- جىلى قانىش (ازان شاقىرىپ قويعان اتى - عابدۋلعاني) تۋىپتى.. . كوردىڭىز بە، ءبىزدىڭ قازاق وتباسىنىڭ كەم- كەتىگىن ەكىنشى ايەل الۋ ارقىلى تولتىرىپ وتىرعان عوي. ال، كەڭەس وكىمەتى ەكى ايەل الۋعا ءتىس- تىرناعىمەن قارسى. بۇل ەندى ورىس ىڭعايىنا باعىنىپ، قازاق داستۇرىمەن ساناسپاعاندىق. ەگەر قانىشتىڭ اكەسى يمانتاي ەكىنشى رەت ۇيلەنبەسە، نۇرىمداي انانىڭ باسىنا وسىنداي وزىق يدەيا كەلمەسە، قازىر ساتبايەۆ بولىپ جۇرگەن قانىش باستاتقان ءۇش بالا دۇنيەگە كەلمەس ەدى عوي. قازاقى ءداستۇردىڭ ارتىقشىلىعى سوندا.. . قانىش ءوز اناسى ءاليمانى ءتۇس توقتاتىپ، تاني الماي قالدى. ول كىسى قانىش ءۇش جاسقا كەلگەندە ءىش كىرنەسىنەن قايتىس بولىپتى دا، ءۇش بالا نۇرىم بايبىشەنىڭ تاربيەسىندە ءوسىپتى.
وسىلاردى وي كوزىمەن شولىپ وتكەن قانىش اتا- انا قابىرىنەن ءبىر- ءبىر ۋىس توپىراق الىپ، ۋاتىپ قايتا توكتى. سودان سوڭ ماشينالارىن وت الدىرىپ، قاس قارايىپ، كوز بايلانعان كەزدە ءبىر بەلدىڭ استىنداعى اۋىلعا كەلگەن. سۇمدىق- اي، اۋىلدا دىبىس بەرىپ، ءۇرىپ شىعاتىن يت تە جوق. ءتورت تۇلىك مالدىڭ ءوزى تۇگىل، ءيىسى دە قالماعان. ءبىر- ەكى ۇيدەن عانا سىعىرايعان شام جارىعى كورىنەدى. قانىش باسقا جاققا بۇرىلماي، بىردەن اكەسىنىڭ قارا شاڭىراعىنا بەت العان. مۇندا قانىشتىڭ نەمەرە ءىنىسى تارمىزي وتىرۋعا ءتيىس.. . ەسىكتى اشىپ كىرىپ بارعاندا، كىلەڭ ءبىر سىڭىرىنە ىلىنگەن سۇلبالاردى كوردى. ءتىرى ادام ەمەس، كوردەن شىققان ارۋاق ءتارىزدى. قاستارىنا جاقىنداپ بارعاندا عانا شىرامىتتى. مىنالار بالا- شاعاسىمەن قالعىپ- مۇلگىپ وتىرعان سول تارمىزي ەكەن. باياعىدا، قانىشتار تۋماي تۇرعاندا، يمانتايدىڭ ءىنىسى جاميننەن باۋىرىنا سالىپ العان ءابسالام دەگەن ۇل بار ەمەس پە ەدى. مىنا تارمىزي - سول ءابسالامنىڭ بالاسى. تارمىزي يمانتايەۆ. ەشقايدا كوشپەي، قارا شاڭىراققا يە بولىپ وتىرعان ءتۇرى.. .
ال ءوزىنىڭ تۋعان اعاسى عازيزدەن قانىش تاياۋدا حات العان. ول قازىر ومبى ماڭىنداعى قارجاستار اۋىلىن پانالاپ جۇرگەن كورىنەدى. بۇل جەردىڭ وزدەرىنە پانا بولماسىن بىلگەن سوڭ، اشارشىلىق باستالار الدىندا ورەن- جارانىن ءبىر ارباعا تيەپ، سوعان قولدا قالعان ەكى- ءۇش قاراسىن تىركەپ الادى دا، ءبىر تۇندە ورىس جەرى قايداسىڭ دەپ تارتىپ وتىرادى. ال، اكەسىنىڭ مولاسى مەن قاراشاڭىراقتى يەن قالدىرعىسى كەلمەگەن تارمىزي عازيزگە ەرمەي قالىپ قويادى. ونىڭ ەسەسىنە، عازيز قانىشتىڭ اۋىلداعى ايەلى ءشاريپانى ەكى بالاسىمەن مۇندا قالدىرماي وزدەرىمەن بىرگە الىپ كەتىپتى.. .
انە- مىنە دەگەنشە، قانىش كەلدى دەگەن حاباردى ەستىپ، اۋىلدىڭ جۇرۋگە جارايتىن ۇلكەندەرى جينالىپ قالدى. ءبارى دە قۋ سۇيەككە ءىلىنىپ جۇدەگەندەرى سونشا، اياقتارىن تالتىرەكتەپ ارەڭ باسادى. اقىرىن عانا سويلەيدى. بۇرىنعىداي قۋانىشتى ساتتە ءماز بولىپ، ەمەن- جارقىن قارقىلداپ كۇلۋ قالعان. وزدەرىنشە ىرجيىپ، قۋانىش بەلگىسىن بىلدىرەدى. ال، بالالارى.. . سىڭىرىنە ءىلىنىپ، اياق- قولدارى ءشيبيىپ، زورعا وتىر.
وسى ارادا قانىش شورت شەشىمگە كەلدى:
- تەز جينالىڭدار، سەندەردى ءۇي ىشىڭمەن جەزقازعانعا الىپ كەتەم! - دەدى تارمىزي مەن ونىڭ ءىلميىپ ارەڭ وتىرعان ايەلىنە قاراپ. - سونان سوڭ، ءبارىڭدى الىپ كەتۋگە ورىن جوق، ماعان ەڭ جۇدەۋ، حالى مۇشكىل دەگەن ون بەستەي بالا جيناپ بەرىڭدەر. مىنا اپاتتان امان قالار ما ەكەن، ولاردى دا الا كەتەيىن.. . تەز بولىڭدار! ءبىز تاڭعا قالماي اتتانامىز!
تاپقان- تايانعان داندەرىن الدىمەن بالالارىنىڭ اۋزىنا توسىپ وتىرعان اعايىندارى ەندى جۇگى جەڭىلدەيتىندەي، قانىشتىڭ بۇل قامقورلىعىنا دا رازى بوپ قالدى. قانىش الدا الدەقانداي جاعداي بولادى دەپ، ءبىراز ازىق الا شىققان- دى. سونىڭ ءبىر بولىگىن بالالارعا جولازىققا قالدىردى دا، قالعانىن اۋىل ادامدارىنا ۇلەستىرىپ بەردى. تارمىزيدىڭ ءۇي ءىشى مەن ون بەستەي بالا لەزدە ماشينانىڭ قورابىنا ورنالاسقان. شوپىر جىگىت ولاردى وسى اۋىلدان العان كيىزبەن، تۋىرلىقپەن وراپ تاستادى. وسىدان كەيىن، قانىش كوپ كىدىرمەي اعايىندارىنا قوش- قوش ايتىپ، اتتانىپ كەتتى.
ايتپاقشى، جول- جونەكەي شورمان اۋىلىنا سوعۋى كەرەك. ويتكەنى وندا سول اۋىلعا ۇزاتىلعان عازيزا اپكەسى بار. كورىسپەگەلى كوپ بولدى. ءدال ىرگەسىنە كەلىپ تۇرىپ، جاعدايىن بىلمەي كەتكەنى ىڭعايسىز بولار. قانىشقا مىنا جولدىڭ ءبارى تانىس. كەزىندە مال مەن باسى شۇرقىراپ جاتاتىن وسى توڭىرەكتەگى اسا باي اۋىلدىڭ ءبىرى ەدى. ەكى جىلدىق ورىس- قازاق مەكتەبى وسى شورمان اۋىلىندا بولاتىن. قانىش ول مەكتەپكە اتپەن قاتىنايتىن- دى. جول بويى بالالارمەن جارىسىپ، اۋدارىسپاق ويناپ، مارە- سارە بولۋشى ەدى. قايتا ورالماس ول دا ءبىر داۋرەن ەكەن عوي.. . تارمىزيدىڭ ايتۋىنشا، قازىر ول اۋىلدار دا اشتىق ازابىن تارتىپ وتىرسا كەرەك. ەگەر عازيزا اپكەسى كونسە، ەكى بالاسىمەن ونى دا وزدەرىمەن بىرگە الا كەتپەك.
اۋىلدىڭ ءدال ىرگەسىنە كەلگەندە، قانىش الدەبىر جاماندىقتى سەزگەندەي، ءوزىن جايسىز سەزىنە باستادى. بىردەن ءوزى بارۋعا باتىلى جەتپەي، جاعدايلارىن ءبىلىپ كەلۋگە تارمىزيدى جۇمساعان. ول ءبىراز بوگەلىپ بارىپ ورالدى. ءتىلى كۇرمەلگەندەي كومەيىندەگى ءسوزدى ايتا الماي تۇر. اكەلگەنى - قايعىلى حابار. بەرىتىنگە دەيىن قولىنا تۇسكەن ءداندى ەكى بالاسىنىڭ اۋزىنا توسقان عازيزا اشتىققا توزبەي وسىدان ءۇش كۇن بۇرىن قايتىس بولىپتى. بالالارى دا قازىر ءولىم حالىندە كورىنەدى. جۇرۋگە شامالارى جوق دەيدى.. .
«وي- حوي، دۇنيە! بۇل زامان نە بولىپ بارادى؟ ءبىر كەزدە اقتىلى قويى مەن الالى جىلقىسى ورىسكە سيماي، بۇكىل باياناۋىل ولكەسىن الىپ جاتاتىن شورمان اۋلەتى ءبىر اياق اسقا زار بولىپ، اشتان ءولدى دەگەن نە سۇمدىق؟ ! ال عازيزا.. . قايران عازيزا!» . وسى تۇسقا كەلگەندە قانىش ءوزىن توقتاتا الماي ەڭكىلدەپ قويا بەردى. ەكى كوزىنەن جاس پارلاپ تۇر. مانا ءوز اۋىلىندا توگىلمەي ىركىلىپ تۇرعان جاس وسى ارادا ەرىكسىز قۇيىلىپ كەتىپ ەدى.. . الدەن ۋاقىتتا ەس جيناعان:
- ولاي بولسا، - دەدى ءىنىسى تارمىزيگە قاراپ، - قايتىپ بار دا، سول ەكى جيەندى الىپ كەل!
- ويباي- اۋ، ولاردا اياق باسىپ جۇرەتىن حال جوق قوي. ءبارىبىر جولدا قالادى. سولارعا اۋىرە بولىپ قايتەسىز، - دەپ، ولىمگە ابدەن ەتى ءولىپ كەتكەن تارمىزي بارعىسى كەلمەي تۇر. ءارى ماسىلداردى كوبەيتىپ، تاماققا ورتاق ەتكىسى جوق پا، كىم ءبىلسىن.
- ءاي، سەن ءوزىڭ نە وتتاپ تۇرسىڭ؟ - قانىش قالاي اقىرىپ جىبەرگەنىن ءوزى دە اڭعارماي قالدى. - ول بالالار جالعىز اپكەمنەن قالعان تۇياق ەمەس پە؟ اكەم يمانتاي بالاعا زار بولىپ جۇرگەندە، قۇدايدان تىلەپ العان تۇڭعىشى ەمەس پە - عازيزا!.. سول اپكەمنىڭ ارتىندا قالعان بالالارىن ءولىم حالىندا قالاي دالاعا تاستاپ كەتەمىن؟ بارىڭدار، ارقالاساڭ دا وسىندا جەتكىزىڭدەر! - دەپ تارمىزيدىڭ قاسىنا شوپىرىن قوسىپ بەردى.
ءسىرا، بۇل اۋىلدا ولارعا بوگەت بولار ەشكىم قالماسا كەرەك. سالدەن سوڭ ەكەۋى ەكى بالانى كوتەرىپ قايتا ورالدى. ۇلكەنى كەمەل سەگىز جاستا، كىشىسى ريشات بەس جاستا كورىنەدى. ەكەۋىنە ازداپ تاماق بەرىپ، ەس جيعىزدى دا، سونان سوڭ ماشينانىڭ ۇستىندەگى بالالارعا قوسىپ قويدى. ەكى جيەننىڭ كورەر جارىعى بار ەكەن. قانىشتىڭ ارقاسىندا ەكەۋى دە وقىپ، ۇلكەن ازامات بولدى. ونىڭ بىرەۋى كەمەلدى كۇللى قازاق جاقسى بىلەدى. كەيىن الاتاۋ بوكتەرىنەن «التىن ادامدى» تاۋىپ، بۇكىل ەلدى تاڭعالدىرعان اتاقتى ارحەولوگ - وسى كەمەل اقىشيەۆ بولاتىن.
ءبىز جاقسىلىقتى جۇرتقا تەزىرەك جاريا ەتكىمىز كەلىپ، وقيعا جەلىسىنەن وزىپ كەتتىك بىلەم. ەندى تاقىرىبىمىزعا قايتا ورالايىق.
قانىش جەتىم جيەندەرىن تاۋىپ، كوڭىلى ءسال ورنىققانىمەن، ءالى دە وزىنە- ءوزى كەلە الماي ۇلكەن تولعانىس ۇستىندە وتىر. وسى قىرعىندى قولدان ۇيىمداستىرعان قۋجاق - گولوشەكيندى اتارعا وعى جوق. ويپىر- اي، نە دەگەن قاسكۇنەم، نەتكەن قانىشەر دەسەيشى! قازاققا وسىنشاما وشىگەتىندەي نەشە اتاسىنىڭ قۇنى بار ەكەن؟ ال، گولوشەكين - يمپەريانىڭ ادەيى جىبەرگەن توبەتى بولسىن. سونىڭ قاسىنداعى شەن- شەكپەندى قازاقتار نە بىتىرگەن دەمەيسىڭ بە؟ !
گولوشەكين قازاق بايلارىن تاركىلەۋ كەزىندە ءوز سىبايلاستارىنا بىلاي دەپتى:
- قازاقتىڭ استىندا سايگۇلىك اتتار تۇرعاندا، ولار ءبىزدىڭ ساياساتىمىزعا پىسقىرىپ تا قارامايدى. ولاردى تولىق باعىندىرۋ ءۇشىن، ەڭ الدىمەن جىلقىنى قۇرتىپ، قازاقتى جاياۋ قالدىرۋ كەرەك.
سول كەزدە باستىققا «ءلابباي تاقسىر» دەپ وتىرعان جاعىمپاز قازاقتاردىڭ ءبىرى:
- ءبىز بايلاردان تارتىپ الىنعان ءتورت تۇلىك مالدى قاساپ قىلىپ، ەتىن ىشكى رەسەيگە وتكىزىپ جاتىرمىز. ال جىلقىنى نە ىستەيمىز؟ ورىستار جىلقى ەتىن جەمەيدى عوي، - دەسە كەرەك.
- وندا جىلقىنى ساي- سايعا يىرىڭدەر دە، اسكەر شاقىرىپ، پۋلەمەتپەن اتقىزىڭدار! - دەپتى گولوشەكين.
- ءبىراق اتىلعان جىلقىنىڭ ەتى ساسىپ- ءشىرىپ، ماڭايعا اۋىرۋ تاراتىپ جۇرمەس پە ەكەن؟
- سوعان دا اقىلىڭ جەتپەي مە، اقىماق؟ ولگەن جىلقىنىڭ ۇستىنە كاراسىن شاشىپ ورتەڭدەر!
جاعىمپازدار بۇيرىقتى ەكى ەتپەي ورىنداعان. اقىماقتار ءوز حالقىن قورعاي الماسا دا، تىمقۇرسا جىلقىنى امان ساقتاپ قالساشى! 1928-1929-جىلدارى قازاق دالاسىندا ءجۇز مىڭداعان جىلقى وسىلاي وققا ۇشتى. جالپى، قامبار- اتا - كيەلى جانۋار عوي. ونىڭ ناحاق توگىلگەن قانى مەن كيەسى تەككە كەتەر دەيمىسىڭ. العاشقى ناتيجە - مىناۋ: ميلليونداعان قازاق ىشەر اسقا جارىماي اشتان قىرىلىپ جاتىر.
قابدەش جۇمادىلوۆ، حالىق جازۋشىسى، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى
(جالعاسى بار)
«جۇلدىز» جۇرنالى (2015-جىل)
**
قانىش يمانتاي ۇلى ساتبايەۆ (1899 - 1964) - گەولوگ عالىم، مينەرولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، اكادەميك.
