وتكةن 1906-2002 - جئلدار ارالئعئنداعئ قازاقتئث جئلقئ جئلدارئ شةجئرةسئ

استانا. قازاقپارات - جئلقئ جئلئ ءهام قازاق شةجئرةسئ

وتكةن 1906-2002 - جئلدار ارالئعئنداعئ قازاقتئث جئلقئ جئلدارئ شةجئرةسئ

تذركئلئك جئل ساناؤ بويئنشا جئلان كةتئپ، جةر تارپئعان جئلقئ كةلئپ تذر.

وسئ ورايدا، ءبئز الئسقا بارماي-اق، ХХ عاسئردا باستان وتكةرگةن ةلةؤلئ وقيعالارعا شولؤ جاساپ، شةجئرةنئ ءسذزئپ شئققالئ وتئرمئز.

تاريح قويناؤئندا قالعان جئلقئ جئلئ قازاققا نة بةردئ، نةسئن الدئ؟

1906 جئل. 

وسئ جئلئ قازاقستاننئث حالئق ءارتيسئ، قازاق مؤزئكاسئن زةرتتةؤشئ كورنةكتئ عالئم، ايگئلئ كومپوزيتور، ديريجةر، «اباي» وپةراسئنئث اأتورئ - احمةت جذبانوأ دذنيةگة كةلدئ. اتاقتئ گةولوگ، تاؤ-كةن ينجةنةرئ، ق ر ذ عا-نئث العاشقئ قذرئلتايشئلارئنئث ءبئرئ جانة اكادةميانئث كوررةسپوندةنت مذشةسئ اقجان جاقسئبةك ذلئ ءال-ماشاني دا جئلقئ جئلئ تؤعان.

رةسةي يمپةرياسئنداعئ مةملةكةتتئك باسقارؤدئث كونستيتؤسيالئق-مونارحيالئق جولعا ءتذسؤئن ايگئلةگةن العاشقئ مةملةكةتتئك دؤما 1906 - جئلئ ءساؤئردئث 27 سئنةن شئلدةنئث 9 نا دةيئن، نةبارئ 72 كذن جذمئس ئستةدئ.

وعان قازاق وكئلدةرئنةن ءتورت دةپؤتات - احمةت ءبئرئمجانوأ (تورعاي وبلئسئ)، الپئسباي قالمةنوأ (ورال وبلئسئ)، ءاليحان بوكةيحانوأ (سةمةي وبلئسئ)، شايماردان قوسشئعذلوأ (اقمولا وبلئسئ) سايلاندئ. قازاق جةرئنةن تئسقارئ ءوثئر ؤفا گؤبةرنياسئنان سالئمگةرةي جانتورين دةپؤتات بولعانئن ايتا كةتؤ كةرةك. 80 پايئزئ وپپوزيسيادان قذرالعان ءبئرئنشئ مةملةكةتتئك دؤما ذكئمةتپةن اشئق تةكةتئرةسكة تذسؤئنة بايلانئستئ 9 - شئلدةدة ІІ نيكولاي پاتشانئث مانيفةسئنةن كةيئن تاراتئلدئ.

1918 جئل.

قازاقستاننئث حالئق قاهارمانئ قاسئم قايسةنوأ، داؤلةسكةر كذيشئ تولةگةن مومبةكوأ، ادةبيةت زةرتتةؤشئسئ حانعالي سذيئنشئاليةأتةر وسئ جئلئ تؤعان.

13 - اقپاندا تذركئستان اأتونومياسئ تارادئ. 1917 - جئلدئث 10 - جةلتوقسانئندا قذرئلعان ذكئمةتتئث عذمئرئ بار-جوعئ 64 كذنگة سوزئلدئ. تذركئستان اأتونومياسئ ذكئمةتئنئث ءتوراعاسئ بولعان مذستافا شوقاي ءوز ةستةلئگئندة: ««نة وفيسةرئ، نة اسكةرئ بولعان جوق. پوشتا، تةلةگراف، تةمئرجولداردئث ءبارئ دة جاؤ قولئندا بولاتئن. وسئنداي جاعدايدا دذنيةگة كةلئپ، وسئنداي قئسقا عذمئر كةشكةن قوقان ذكئمةتئ تذركئستان حالقئنئث ذلتتئق تالاپتارئن قاناعاتتاندئرؤ جولئندا كوزگة كورئنةرلئك ةشقانداي ءبئر جذمئس تئندئرا الماعانئ تابيعي ةدئ. ءتئپتئ، بذل ذكئمةتتئث وسئنداي جاعدايدا قذرئلئپ، 64 كذن ءومئر سذرة الؤئنئث ءوزئ تاثعالارلئق قذبئلئس دةؤگة بولادئ».

وسئ جئلدئث 20 - ساؤئرئنةن 1 - مامئرعا دةيئنگئ ارالئعئندا تاشكةنتتة وتكةن بذكئلتذركئستاندئق سيةزد شةشئمئمةن تذركئستان كةثةستئك فةدةراتيأتئك رةسپؤبليكاسئ قذرئلدئ. وعان كاسپيي ءوثئرئن، سامارقان مةن فةرعانا وبلئستارئن قامتيتئن تذركئستان ولكةسئ كئردئ. 1924 - جئلئ قازان ايئندا بذكئل رةسةيلئك و ا ك تذركئستان فةدةراسياسئن جةكة اأتونوميالئ بولئكتةرگة ءبولؤ تؤرالئ شةشئم قابئلدادئ. ذلتتئق مةملةكةتكة بولؤ ناتيجةسئندة قذرامئنا سئرداريا جانة جةتئسؤ وبلئستارئ كئرگةن قاز ا ك س ر قذرئلدئ.

1930 جئل.

قازاق ادةبيةتئندة، رؤحانياتئندا سوقتالئ ءئز قالدئرعان ةركةعالي راحماديةأ، ءشامشئ قالداياقوأ، ءانؤار ءالئمجانوأ، ساپار بايجانوأ، ءابئلفايئز ئدئرئسوأ سئندئ تذلعالار دذنيةگة كةلدئ.

الماتئ زووتةحنيكالئق-مالدارئگةرلئك ينستيتؤتئنئث نةگئزئندة قازاق اؤئل شارؤاشئلئق ينستيتؤتئ  اشئلدئ. 1996 - جئلئ ساؤئردة وسئ ينستيتؤت نةگئزئندة قازاق مةملةكةتتئك اگرارلئق ؤنيأةرسيتةتئ قذرئلدئ.  2001 - جئلئ 11 - شئلدةدة وعان ذلتتئق مارتةبة بةرئلدئ.

كذشتةپ ذجئمداستئرؤ، مال-مذلئكتئ تاركئلةؤ، وتئرئقشئلئققا كوشئرؤگة قارسئ «سوزاق» كوتةرئلئسئ باستالدئ. سول تذستاعئ دةرةكتةردة وعان «كةثةس بيلئگئنة قارسئ قارؤلئ كونتررةأوليؤسيالئق كوتةرئلئس» دةپ باعا بةرئلگةن.

1942 جئل.

قازاق رؤحانياتئنا زور ذلةس قوسقان دؤلات يسابةكوأ، دذكةنباي دوسجان، اقسةلةؤ سةيدئمبةك، مذحتار شاحانوأ، تولةن ابدئك، جانداربةك مالئبةكوأ سئندئ تذلعالار دذنيةگة كةلگةن.

وسئ جئلئ قازاق حالقئ ІІ دذنيةجذزئلئك سوعئستئث قاهارماندارئ ابدوللا جذماعاليةأ، نذركةن ءابدئروأ سئندئ ذلدارئنان ايئرئلدئ.

1954 جئل.

ايگئلئ سپورتشئ مذستافا وزتذرئك، مادينا ةراليةأا، ناعيما ةسقاليةأا سئندئ انشئلةر دذنيةگة كةلدئ.

«ةلئمئزدة استئق ءوندئرؤدئ ودان ءارئ ارتتئرؤ، تئث جانة تئثايعان جةرلةردئ يگةرؤ تؤرالئ» ك و ك پ و ك پلةنؤمئنئث قاؤلئسئ قابئلدانئپ، سوعان سايكةس كوكشةتاؤ، اقمولا، سولتذستئك قازاقستان، قوستاناي، تورعاي، پاألودار وبلئستارئندا تئث يگةرؤ ناؤقانئ قئزدئ. 1954 - جئلئ كةثةس وداعئ بويئنشا يگةرئلگةن 13،4 ميلليون گةكتار جةردئث 6،5 ميلليونئ قازاقستانعا تيةسئلئ.

1954-62 - جئلدارئ ةلئمئزگة 2 ميلليونعا جؤئق تئث يگةرؤشئ كةلدئ.  قازاقشا مةكتةپ، بالاباقشا، باسپاءسوز ونئمدةرئ كذرت ازايدئ، قازاق ءتئلئنئث قولدانئلؤ اياسئ تارئلدئ.

قازاق تاريحئنئث گةرودوتئ اتانعان ايگئلئ عالئم، تاريح عئلئمدارئنئث دوكتورئ، قازاق ك س ر عئلئم اكادةمياسئنئث كوررةسپوندةنت-مذشةسئ ةرمذحان بةكماحان ذلئ بةكماحانوأ قاماؤدان بوساتئلدئ. عالئم «قازاق ك س ر تاريحئ» دةگةن ةثبةگئ «پراأدا» گازةتئنئث بةتئندة تالقئلانعاننان كةيئن 1952 - جئلئ 25 - جئلعا باس بوستاندئعئنان، بارلئق عئلئمي اتاقتارئنان، ماراپاتتارئنان ايئرئلعان بولاتئن. 1954 - جئلدئث اقپانئندا بوستاندئققا شئعئپ، تولئقتاي اقتالدئ.

1966 جئل.

«حالئق قاهارمانئ» قايرات رئسقذلبةكوأ، ءانشئ، قوعام قايراتكةرئ بةكبولات تئلةؤحان، اقئن جانات اسكةربةك قئزئ، اكتةر فارحات ءابدئرايئموأ  دذنيةگة كةلدئ.

مةدةؤ شاتقالئندا دذنية جذزئندة العاش رةت تاؤدئ باعئتتاپ قوپارؤ ادئسئمةن مةدةؤ بوگةتئن سالؤ جذمئسئ باستالدئ. 1921، 1941، 1950 - جئلدارئ كئشئ الماتئ، ذلكةن الماتئ وزةندةرئ تاسئپ، قالاعا ايتارلئقتاي قاؤئپ توندئرگةن. مةدةؤ بوگةتئ الماتئنئ بئرنةشة رةت تاسقئننان قورعاپ قالدئ.

1978 جئل.

ءدئنتانؤشئ عالئم قايرات جولدئباي ذلئ، اقئن سايات قامشئگةر، فؤتبولدان ذلتتئق قذرامانئث مذشةلةرئ بولعان سامات سماقوأ پةن رؤسلان بالتيةأ جئلقئ جئلئنئث تذلةكتةرئ.

ІХ شاقئرئلعان رةسپؤبليكا جوعارعئ كةثةسئنئث كةزةكتةن تئس VII سةسسياسئندا قازاق ك س ر كونستيتؤسياسئ قابئلداندئ. وندا رةسپؤبليكانئث ذلتتئق-مةملةكةتتئك جانة اكئمشئلئك-اؤماقتئق  قذرئلئسئ، جوعارعئ جانة جةرگئلئكتئ بيلئك پةن باسقارؤ قذزئرةتئ، سايلاؤ جذيةسئنئث پرينسيپتةرئ، حالئق دةپؤتاتتارئنئث قذقئقتئق مارتةبةسئ، ةكونوميكالئق جانة الةؤمةتتئك دامؤ مةملةكةتتئك جوسپارلاؤ ينستيتؤتتارئ، مةملةكةتتئك بيؤدجةت، سوت ءتارتئبئ، تورةلئك سوتئ، پروكؤرورلئق قاداعالاؤ جانة تاعئ باسقا ماسةلةلةر قامتئلدئ.

دذنيةجذزئلئك دةنساؤلئق ساقتاؤ ذيئمئ مةن يؤنيسةف ذيئمداستئرعان الماتئ حالئقارارالئق كونفةرةنسياسئندا 20 - عاسئرداعئ دةنساؤلئق ساقتاؤ ءئسئنئث حارتياسئ اتالعان «الماتئ دةكلاراسياسئ» قابئلداندئ.

1990 جئل.

وسئ جئلدئث 25 - قازانئندا «قازاق س س ر-نئث مةملةكةتتئك ةگةمةندئگئ تؤرالئ» دةكلاراسيا قابئلداندئ.

دةكلاراسيا العاش رةت بيلئكتئ بولؤ ءپرينسيپئن ءپاش ةتتئ. دةكلاراسياعا ساي، زاث شئعارؤ بيلئگئ جوعارئ كةثةسكة بةرئلدئ. پرةزيدةنت رةسپؤبليكا باسشئسئ بولئپ، جوعارئ اتقارؤشئ بيلئكتئ يةلةندئ. ال، سوت بيلئگئ جوعارئ سوتقا بةرئلدئ. مةملةكةتتئث الةؤمةنتتئك نةگئزئن انئقتاؤدا تاپتئق تذرعئدان قاراؤدان باس تارتتئ. رةسؤبليكا تةرريتورياسئندا يادورلئق قارؤدئ سئناؤدئ جذرگئزؤگة، قئرئپ-جويؤ قارؤلارئنئث بارلئق ءتذرئ ءذشئن سئناق پوليگوندارئنئث قذرئلئسئ مةن قئزمةتئنة تئيئم سالئندئ.

قازاقستان قوعامئنئث رةسپؤبليكاداعئ دةموكراتيالئق، قذقئقتئق، الةؤمةنتتئك - ةكونوميكالئق جانة مادةني قايتا جاثارؤلارئ تؤرالئ نةگئزگئ يدةيالاردئ قامتئعان دةكلاراسيادان جاثا كونستيتؤسياسئن جاساؤ باستالدئ.

2002 - جئلقئ جئلئ

تذركئستان قالاسئندا دذنيةجذزئ قازاقتارئنئث ІІ  قذرئلتايئ ءوتتئ. قذرئلتايعا الئس-جاقئندئ 32 مةملةكةتتةن 400 دةن استام وكئل قاتئستئ. جيئندا ورالمانداردئث ةلگة ورالؤ ماسةلةسئ، كوشئ-قون كأوتاسئنئث مولشةرئن ذلعايتؤ جوسپارئ قاراستئرئلدئ.

25-26 - قئركذيةكتة  - ةجةلگئ  تاراز  قالاسئنئث  2000 جئلدئق مةرةيتوي مةرةكةسئ يؤنةسكو كولةمئندة اتالئپ ءوتتئ.

استانا تورئندة ةلوردانئث سيمأولئنا اينالعان «بايتةرةك» مونؤمةنتئ بوي كوتةردئ. ن.ا.نازاربايةأ جاساعان سئزبا-نذسقانئث جوباسئ نةگئزئندة تذرعئزئلعان «بايتةرةك» حالئقارالئق بايقاؤدا ت م د ةلدةرئندةگئ 2002 - جئلدئث ةث ذزدئك نئسانئ رةتئندة التئن مةدالعا لايئق دةپ تانئلدئ.

جالپئ، جئلقئ جئلئنئث قازاققا اكةلگةن جاقسئلئعئ از ةمةس، قايعئ-مذثئ دا باتپانداي. ءماشهذر ءجذسئپ كوپةي ذلئ 2013 - جئلدان كةيئن قازاق ةلئندة ءبئر جاقسئلئقتئث بولاتئنئن بولجاعان دةسةدئ.

ةندةشة، «قوي ذستئنة بوزتورعاي جذمئرتقالاعان»  جاقسئلئقتان ذمئتتةنةيئك. تاؤةلسئزدئك العالئ بةرئ ةكئنشئ رةت اينالئپ كةلگةن جئلقئ جئلئ بذرئنعئ ادةتئنةن تانباي، الاش جذرتئنا قاراكةرةي قابانبايداي باتئر، جامبئلداي جئر الئبئن، ساكةن، بةيئمبةت پةن ءئلياستاي مارعاسقا ذل سئيلاسئن دةپ تئلةيئك!

ايبئن اقپاتشا

aynaline.kz

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى