وسىدان 187 جىل بۇرىن قازاقتىڭ ءبىرتۋار ۇلى شوقان ءۋاليحانوۆ دۇنيەگە كەلگەن
ول قوستاناي وبلىسى، قازىرگى اۋليەكول اۋدانىنداعى، قۇسمۇرىن بەكەتىندە ابىلايحاننىڭ نەمەرەسى شىڭعىستىڭ وتباسىندا دۇنيەگە كەلدى.
ءتورت جاسىندا حات تانىپ، قۇسمۇرىنداعى اكەسى سالعان مەكتەپتە ورتاعاسىرلىق قىپشاق- شاعاتاي ءتىلىن مەڭگەرەدى، پارسىشا، ارابشا ءتىل سىندىرادى. وعان تاربيە بەرۋدە سۇلتان اۋلەتىنەن شىققان اجەسى ايعانىمنىڭ ىقپالى كۇشتى بولدى. ول جاس شوقانعا ەجەلگى قازاق اڭىزدارىن، اڭىز- اڭگىمەلەرىن، ماقال- ماتەلدەرى مەن دانالىق سوزدەرىن ءجيى ايتىپ وتىراتىن. شوقان 12 جاسىنا دەيىن قۇسمۇرىنداعى مەكتەپتە وقىپ، مۇسىلمان ءدىنى ىلىمىمەن تانىستى. شوقان اۋىلدىق باستاۋىش مەكتەپتە وقىپ ءجۇرىپ-اق اراب، پارسى، شاعاتاي تىلدەرىنىڭ نەگىزىن ۇيرەنىپ الدى. 1847 -جىلى 12 جاسار شوقاندى اكەسى سول كەزدەگى ەڭ تاڭداۋلى وقۋ ورنى بولىپ ەسەپتەلگەن ءسىبىر كادەتى كورپۋسىنا وقۋعا ورنالاستىرادى.
شوقاننىڭ بۇكىل كەلەشەگى مەن عىلىم، ونەر جولىنداعى تالانتىن اشۋدا بۇل وقۋ ورنىنىڭ ماڭىزى ەرەكشە بولدى. مۇندا جابىق اسكەري وقۋ ورنى بولعانىمەن، كوپتەگەن پاندەر اسكەري ساباقتارعا قوسا ورىس، باتىس ادەبيەتى، گەوگرافياسى مەن تاريحى، فيلوسوفيا، فيزيكا، ماتەماتيكا نەگىزدەرى، شەتەل تىلدەرى وقىتىلىپ، ورىستىڭ وزىق ويلى ينتەلليگەنتتەرىنىڭ وكىلدەرى ساباق بەرگەن. ءسىبىر كادەتى كورپۋسىندا وقۋدىڭ سوڭعى جىلدارىندا- اق، شوقان سانالى، تەرەڭ ويلى، جان- جاقتى ءبىلىمدى، وزىندىك ءقوزقاراسى قالىپتاسقان، تۋعان حالقىنىڭ قاجەت- مۇقتاجدارىن پايىمداپ، تۇسىنە الاتىن، وعان بارىنشا پايدالى قىزمەت ەتۋگە ءازىر ەكەندىگىن تانىتتى. ول، اسىرەسە، جازعى دەمالىس كەزدەرىندە ەل ىشىندەگى حالىق جىرلارى مەن داستاندارىن جازىپ الىپ، اڭىز- اڭگىمەلەردى جيناۋعا قىزىقتى.
مىسالى، «قوزى كورپەش- بايان سۇلۋ جىرى شوقاننىڭ العاشقى جازعان شىعارمالارىنىڭ ءبىرى بولدى. شوقان جيناعان قازاقتىڭ اۋىز ادەبيەتى ۇلگىلەرى نۇسقالارىن، «قوزى كورپەش- بايان سۇلۋ» جىرىن كورنەكتى شىعىس زەرتتەۋشىسى، پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ي. ي. بەرەزين بۇل زەرتتەۋلەرگە نازار اۋدارىپ، جازىپ العان. شوقاننىڭ زەرتتەۋشىلىك قابىلەتىن بايقاعان عالىم ونى ءوز تاراپىنان ەسكى جازۋ ەسكەرتكىشتەرىن زەرتتەۋ ىسىنە تارتقان. كادەت كورپۋسىن 1853 -جىلى ون جەتى جاسىندا بىتىرگەن شوقان باتىس ءسىبىر گەنەرال گۋبەرناتورىنىڭ كەڭسەسىندە قىزمەتكە قالدىرىلادى. ءبىر جىلدان كەيىن باتىس ءسىبىر مەن قازاقستاننىڭ سولتۇستىك شىعىس اۋداندارىن باسقاراتىن گەنەرال گۋبەرناتور گاسفورتتىڭ اديۋتانتى بولىپ تاعايىندالادى.
وسى قىزمەتتى اتقارا ءجۇرىپ، ول ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ تاريحىن، ەتنوگرافياسى مەن جاعرافياسىن زەرتتەۋگە بەلسەنە ارالاسادى. 1854 -جىلى كادەت كورپۋسىنداعى ۇستازى كوستىلەتسكيدىڭ ءوتىنىشى بويىنشا كورنەكتى شىعىستانۋشى، قازان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ن. ي. بەرەزيننىڭ تاپسىرمالارىن ورىندايدى. 1855 -جىلى باتىس ءسىبىر گەنەرال- گۋبەرناتورىمەن بىرگە سەمەي، اياگوز، قاپال ارقىلى الماتىعا دەيىن كەلىپ قايتادى. وسى ساپارىندا قازاق، قىرعىز، اۋىز ادەبيەتىنىڭ ۇلگىلەرىن، تاريحى مەن ەتنوگرافياسىنىڭ ماتەريالدارىن جيناي جۇرەدى.
بۇل ماتەريالدار نەگىزىندە كەيىن ول «ءتاڭىرى (قۇداي)»، «قازاقتارداعى شاماندىقتىڭ قالدىعى» دەگەن ەڭبەكتەر جازادى. سول ساپاردان كەيىن ونىڭ اسكەري لاۋازىمى ءبىر ساتىعا جوعارىلاپ، پورۋچيك شەنىن الادى. 1856 -جىلى پولكوۆنيك م. م. حومەنتوۆسكي باسقارعان اسكەري- عىلىمي ىستىقكول ەكسپەديتسياسىنا قاتىسىپ، قىرعىز ەلىن جەتە زەرتتەيدى. قىرعىزدار مەن ۇلى ءجۇز قازاقتارىنىڭ تاريحى، ەتنوگرافياسى جايلى مالىمەتتەر جينايدى، اۋىز ادەبيەتىنىڭ نۇسقالارىن جازىپ الادى. الەم عالىمدارى اراسىندا تۇڭعىش رەت «ماناس» ەپوسىنىڭ ەڭ شۇرايلى بولىگى «كوكەتاي حاننىڭ ەرتەگىسى» جىرىن جازىپ الادى. ش. ءۋاليحانوۆ 1856 -جىلى اسا كورنەكتى عالىم، بەلگىلى گەوگراف پ. س. سەمەنوۆ- تيان-شانسكيمەن تانىستى. 1857 -جىلى پ. س. سەمەنوۆ- تيان- شانسكيدىڭ ۇسىنۋىمەن ش. ءۋاليحانوۆ ورىس گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ تولىق مۇشەلىگىنە قابىلداندى. 1858-1859 -جىلدارى شوقان اتاقتى قاشعاريا ساپارىنا بارىپ قايتتى. 1860 -جىلى سانكت- پەتەربۋرگتە ول وردەنمەن ماراپاتتالىپ، اسكەري شەنى دە جوعارىلاتىلدى.
ونى ورىس پاتشاسى II الەكساندردىڭ ءوزى قابىلدادى. وسى كەزدەسۋ كەزىندە شوقان پاتشاعا ورىس شەنەۋنىكتەرىنىڭ قازاق حالقىنا جاقسى قاراۋى جايلى ءوز ءوتىنىشىن باتىل جەتكىزدى.
پەتەربۋرگتە بولعان كەزىندە (1859-1861 -جىلدارى) شوقان ءۋاليحانوۆ ءار ءتۇرلى اسكەري جانە عىلىمي مەكەمەلەردە جۇمىس ىستەدى. دەنساۋلىعىنىڭ ناشارلاۋىنا بايلانىستى وتانىنا ورالۋعا ءماجبۇر بولدى. ول ومبىعا بارىپ، دالاداعى جەرگىلىكتى باسكارۋ ءىسىن قايتا ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى شارالارعا قاتىستى. ونىڭ نەگىزگى ويلارى «قىرداعى مۇسىلمانشىلىق تۋرالى»، «قىرعىزداردىڭ كوشى- قونى تۋرالى»، «سوت رەفورماسى تۋرالى جازبالاردا» باياندالادى. 1864 -جىلى شوقان گەنەرال چەرنيايەۆتىڭ وڭتۇستىك قازاقستانعا جاساعان اسكەري ەكسپەديتسياسىنا قاتىسادى. ءبىراق اسكەري قىزمەتى ۇزاققا سوزىلمادى، گەنەرالدىڭ جەرگىلىكتى حالىققا شەكتەن تىس قاتىگەزدىك جاساۋى سالدارىنان اسكەر قاتارىنان ءوز ەركىمەن كەتتى.
شوقان 1865 -جىلدىڭ ساۋىرىندە قايتىس بولادى. ونىڭ سۇيەگى التىنەمەل تاۋىنىڭ باۋرايىنداعى كوشەنتوعان دەگەن جەرگە قويىلادى.
