اقبايةأ جاقئپ (1876-1934) - قازاقتئث تذثعئش قذقئقتانؤشئ-زاثگةرئ، الاش زيالئسئ، الاشوردا ذكئمةتئنئث مذشةسئ
نئث قارقارالئ اؤدانئندا تؤعان. 1903 جئلئ سانكت-پةتةربور ؤنيأةرسيتةتئنئث زاث فاكؤلتةتئن التئن مةدالمةن ءبئتئردئ. جوعارئ وقؤ ورنئندا وقئپ جذرگةندة ءئلئم-ءبئلئمنئث ءار سالاسئن مةثگةرؤگة تالاپتاندئ
ادامنئث ةستة ذستاؤ قابئلةتئ مةن فاكتئلةردئ ةكشةلةؤدئث ءادئس-تاسئلدةرئن جةتة مةثگةرؤ ءذشئن ودةسسا قالاسئنداعئ منةمونيكا پروفةسسورئ س.فاينشتةيننةن ءدارئس تئثداؤعا جانة سانكت-پةتةربؤرگتةگئ ارحةولوگيا ينستيتؤتئنا وقؤعا تذسؤگة ؤنيأةرسيتةت باسشئلارئنا ءوتئنئش تة جازدئ. مةملةكةتتئك سئناق كوميسسيياسئندا «قازاقتاردئث نةكةلئك قذقئعئ» اتتئ تاقئرئپتئ قورعاؤعا بةكئتئپ الادئ دا كةيئن وسئ تاقئرئپتئ تذرمةدة وتئرعاندا ارئ قاراي جالعاستئرئپ، كةثةيتئپ، 1907 جئلئ ورئس گةوگرافييالئق قوعامئنئث سةمةي بولئمشةسئنئث جازبالارئندا جاريالادئ.
1905 جئلئ ماؤسئمنئث 22-ئندة قارقارالئ جارمةثكةسئندة رةسةي ذكئمةتئنة قازاق حالقئنئث اتئنان قوياندئ حذزئرحاتئن جازعان ءا.بوكةيحانوأ، ا.بايتذرسئنوأتارمةن اراسئندا ج.اقبايةأ تا بار بولاتئن. قذزئرحاتتا ئشكئ رةسةيدةن قازاق دالاسئنا جوثكئگةن پةرةسةلةندةر تولقئنئنئث توقتاتئلؤئن، مةكتةپتةر اشؤ، ءبئلئم جذيةسئن جاقسارتؤ مةن ءسوز بوستاندئعئ، جالپئ، ذلت تةثدئگئ وزةكتئ ماسةلةگة اينالدئ. زيالئلار «قازاق دالاسئندا ذلتتئق تئلدة ءبئلئم الاتئن مةكتةپتةر جذيةسئ قالئپتاسسئن» دةگةن باستاما كوتةردئ. ولار «مةكةمةلةردة ءئس-قاعازدارئن قازاق تئلئندة جذرگئزؤ ماسةلةسئ كذن تارتئبئنةن تذسپةؤئ كةرةك» دةدئ. سونئمةن قاتار «پاتشا ذكئمةتئنئث مةملةكةتتئك دؤماسئنا قازاق ازاماتتارئ دا سايلانسئن» دةگةن ماسةلة قويدئ.
1903-1905 جئلدارئ ومبئ، 1907-1927 جئلدارئ ازداعان ذزئلئستةرمةن سةمةي، سئرداريا وكرؤگتئك، گؤبةرنيالئق سوتتارئندا قئزمةت اتقاردئ. 1907 جئلدان ورئس گةوگرافيا قوعامئ سةمةي بولئمشةسئنئث مذشةسئ، 1917 جئلئ «شورا-ي يسلامداعئ» قازاق وكئلئ بولدئ. «الاش» پارتياسئن جانة الاشوردا ذكئمةتئن قذرؤعا بةلسةنة قاتئسئپ، الاشوردا ذكئمةتئنئث مذشةسئ بولئپ سايلاندئ.
ذلت ازاتتئعئ مةن تةثدئگئ جولئنداعئ ساياسي كذرةسئ ونئ 20 عاسئردئث باسئنداعئ قازاق زيالئلارئنئث حالئققا ةث ئقپالدئ رؤحاني جةتةكشئلةرئنئث ءبئرئ دارةجةسئنة كوتةردئ. ذلتئنا سئثئرگةن ةثبةگئن جوعارئ باعالاعان قارقارالئ ؤةزئ قازاق كوميتةتئ اقپاةأتئث قذرمةتئنة تةگئن وقئتاتئن «ياكؤب (جاقئپ) مةدرةسةسئن» اشتئ. ساياسي، تاپتئق كذرةسكة، قوعامدئق قذرئلئستئث الماسؤئنا تةك قازاق حالقئنئث ذلتتئق مذددةسئ تذرعئسئنان قارادئ. قازاق حالقئنئث تاؤةلسئز ةل بولؤئ ءذشئن كذرةستئ. سوندئقتان دا رةسةيدةگئ ءتورت ذكئمةت: پاتشا (1905-1917 ج)، ؤاقئتشا ذكئمةت (1917 ج.)، كولچاك (1918-1919 ج ج.) جانة كةثةستةر (1920-1934 ج ج.) تاراپئنان دا ذزدئكسئز قؤعئن-سذرگئن كوردئ. 1919 جئلعئ شئلدةدة اق قازاقتاردئث دالالئق سوتئ ونئ اتؤعا ذكئم شئعاردئ. قارقارالئ، كةرةكؤ، سةمةي، ومبئ، الماتئ تذرمةلةرئنة قامالئپ، الدةنةشة رةت جةر اؤدارئلدئ. قازاق حالقئنئث تاؤةلسئزدئگئ جولئنداعئ كذرةسكةر اقئرئ قئزئل قئرعئننئث قذربانئ بولدئ. اقپايةأ قازاقستان جوعارعئ سوتئنئث 1958 جئلعئ اقپاننئث 28-ئندةگئ شةشئمئمةن اقتالدئ.
دةرةككوزئ:
قازاقستان ذلتتئق ةنسيكلوپةديياسئ، 1-توم