تەرروريستەر ءبىلىمدى ايەلدەردەن قورقادى - 17 جاسىندا نوبەل سىيلىعىن العان ارۋ
مالالا يۋسۋفزاي ءوزىنىڭ جاس ەكەنىنە قاراماستان، قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا بەلسەندى تۇردە جۇمىس جاساپ كەلەدى. بۇعان دەيىن پاكىستانداعى تاليبتەر ونىڭ ومىرىنە قاستاندىق جاساۋدى جوسپارلاعان. دەگەنمەن، ولاردىڭ ويى ىسكە اسپاي، جاس قىز امان قالدى. تاليبتەردىڭ بۇل نيەتىنە مالالانىڭ BBC سايتىندا جۇرگىزگەن بلوگىنداعى سىني كوزقاراستارى تۇرتكى بولدى.
ول ءوزى تۋىپ- وسكەن سۋات ولكەسىندەگى قىزداردىڭ ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك بەرىلۋى كەرەكتىگىن ايتىپ باس كوتەرگەن.
مالالا ۇلى بريتانياعا كەلىپ ەمدەلگەننەن كەيىن لوندوندا باسىپ شىعارعان «مەن - مالالا» اتتى اۆتوبيوگرافيالىق ەڭبەگىندە: «مەنى اتقان ادامنىڭ كىم ەكەنىن بىلسەم دە مەندە وعان دەگەن جەككورۋشىلىك سەزىم بولمادى. مەن كەك دەگەندى ويىمنان شىعارىپ تاستاعان اداممىن»، - دەپ جازعان ەكەن.
«قازاقپارات» ح ا ا massaget.kz-كە سىلتەمەمەن وقىرمان نازارىنان قايسار قىز مالالانىڭ سول سۇحباتىن ۇسىنادى.
17 جاسىندا نوبەل سىيلىعىن العان قىزدىڭ جۇرەكجاردى سۇحباتى
س س: ءسىزدى كورگەنىمە قۋانىشتىمىن. قوناق بولىپ كەلگەنىڭىز ءۇشىن العىس ايتامىن.
ميۋ: سىزگە دە راحمەت. بۇل مەن ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە.
س س: و نە دەگەنىڭىز؟ ءسىزدىڭ كەلگەنىڭىز ءبىز ءۇشىن مارتەبە! مالالا، ايتىڭىزشى، ءسىزدىڭ جاسىڭىز بار بولعانى 16دا بولسا دا وسىندايسىز. بويىڭىزدا بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىق قالاي پايدا بولدى؟
ميۋ: ءبىز ادام بالاسىمىز. بىلىمگە قۇشتارلىق - ادامنىڭ بولمىسى. ءبىز كوپ نارسەنىڭ ماڭىزىن باسقا ءىس تۇسكەندە عانا تۇسىنەمىز. مەن ءبىلىمنىڭ ماڭىزىن مەكتەپكە بارۋدى دوعارعان كەزدە عانا ءتۇسىندىم. ءبىلىم - ادامعا تىرەك بولارلىق ۇلكەن كۇش. ءبىراق، تەرروريستەر ءبىلىمدى ايەلدەردەن قورقادى. سەبەبى، ولار ايەلدەر قاۋىمىنىڭ دارەجەسى ەركەكتەردەن جوعارى بولىپ كەتۋى مۇمكىن دەپ سانايدى.
س س: تاليباندار سۋات ايماعىنا (پاكىستان) قاي ۋاقىتتا كەلدى؟ بۇعان دەيىن سىزدەردە بارلىعى جاقسى ەدى عوي؟
ميۋ: ولار 2004 - جىلدارى كەلدى. ءبىراق ول كەزدەرى ولار وزدەرىن تەرروريست رەتىندە كورسەتپەدى جانە ەشقانداي مەكتەپتەردى جارۋدى باستاماعان بولاتىن. ولار ناعىز تەررورلىق ارەكەتتەرگە 2007 - جىلدارى كىرىستى. سۋاتتاعى 400 دەن اسا مەكتەپتى جارىپ جىبەردى. ادامداردى اتىپ ولتىرە باستادى. 2009 - جىلدىڭ ناۋرىز ايلارىندا ءار ءتۇنى كەم- دەگەندە 3-4 ادام ولەتىن. ايەلدەردى جاپپاي قاناي باستادى. ءبىز XXI عاسىردىڭ ەڭ ۇلكەن ايۋاندىقتارىن باستان وتكەردىك. سول كەزدەرى ومىرىمىزدەگى ەڭ ءبىر قيىن، ازاپتى كۇندەردى باستان كەشىردىك.
س س: ولاردىڭ بۇل ىسىنە قاراماستان، سىزدەر جەرتولەگە ءتۇسىپ، وقۋدى جالعاستىرا بەردىڭىزدەر. ءسىز، ءتىپتى، ولاردىڭ ساياساتىنا اشىق تۇردە قارسى شىقتىڭىز. بۇنداي ەرلىك بويىڭىزعا قالاي ءبىتتى؟ قالاي قورىقپادىڭىز؟
ميۋ: ماعان مەنىڭ اكەم ۇلكەن تىرەك بولدى. ول ايەلدەردىڭ قۇقىعى مەن ادامداردىڭ ءبىلىم الۋىنىڭ ماڭىزى تۋرالى ايتىپ ءجۇردى. سول كەزەڭدەردە ماعان مىناداي وي كەلدى. مەن نەگە مەن ءۇشىن باسقا بىرەۋدىڭ باس كوتەرگەنىن كۇتۋىم كەرەك؟ مەن نەگە مەملەكەتتىڭ نەمەسە ونىڭ اسكەرىنىڭ كومەگىن كۇتىپ، قول قۋسىرىپ وتىرا بەرۋىم كەرەك؟ مەن نەگە ءوز داۋىسىمدى ەستىرتپەۋىم كەرەك؟ ءبىز نەگە ءوز قۇقىعىمىز تۋرالى ايتپايمىز؟ مەن ءوز ويىمدى بارلىق پلاتفورمالاردا ايتىپ، جۇرتقا بىلدىرە باستادىم. كۇن سايىن كۇندەلىك جازۋمەن بولدىم. مەن سۋاتتاعى جاعداي تۋرالى بارلىعىنا ايتۋىم كەرەك دەپ ويلادىم. الەمگە سۋاتتىڭ تەرروريزمنەن زارداپ شەگىپ جاتقانىن جەتكىزۋىم كەرەك بولدى. ءبىز تەرروريزمگە قارسى سوققى بەرىپ، ونىمەن كۇرەسۋىمىز كەرەك دەپ شەشتىم.
س س: تاليبتەردىڭ ءسىزدى نىساناعا العانىن قاي كەزدە تۇسىنە باستادىڭىز؟
ميۋ: 2012 - جىلى ءبىز اكەمىز ەكەۋمىز وتىرعاندا ءبىر ايەل كەلىپ «عالامتورداعى ۆيدەونى كوردىڭ بە، گۋگلدان اتىڭدى تەرىپ كورشى، تاليبتەر ساعان قوقان- لوققى كورسەتىپ جاتىر» دەپ ايتتى. ءبىراق ول ۆيدەونى كورگەننەن كەيىن دە مەن ءوزىم ءۇشىن دە، اكەم ءۇشىن دە قورىقپادىم، سەبەبى تاليباندىقتار سونشالىقتى كىشكەنتاي بالانى ولتىرەتىندەي قاتىگەز بولىپ كەتپەگەن شىعار دەپ ويلادىم. ول كەزدە مەن 14 تە ەدىم. مەن بۇل تۋرالى كوپ تولعاندىم.
«مالالا، ەگەر ولار سەنىڭ ارتىڭنان كەلەتىن بولسا نە ىستەيسىڭ؟»، - دەپ ءوز- وزىمە سۇراق قويدىم. قاستاندىق ويلاعانداردىڭ وزدەرىن اتىپ تۇسىرسەم بە دەگەن وي دا كەلدى. كەيىن مىناداي توقتامعا كەلدىم. ەگەر مەن دە اتاتىن بولسام، ولاردان نە ايىرمام قالادى؟ ولارمەن قاتىگەزدىك ارقىلى كۇرەسپەي، بارلىق نارسەنى بەيبىتشىلىك جولمەن، دۇرىس ديالوگ قۇرۋ ارقىلى، جەتىك ءبىلىم ارقىلى شەشكەن دۇرىس. مەن ولارعا ءبىلىمنىڭ ماڭىزىن ايتامىن دەپ ويلادىم. وسىنىڭ ءبارىن ايتىپ بولعان سوڭ، رايىڭنان قايتپاساڭ، نە ىستەسەڭ دە ءوزىڭ ءبىل دەپ قويا سالامىن دەپ ويلادىم.
س س: سىزگە سۇراق قويسام بولا ما؟ ستۋديا سىرتىندا ءسىزدىڭ اكەڭىز وتىر. ول ساعان ريزا، سەنىمەن ماقتانادى. ەگەر مەن سەنى اسىراپ الاتىن بولسام، اكەڭىز اشۋعا بۋلىقپايدى ما ەكەن؟ .. .. تاليبتەر سۋات ايماعىنا العاش كەلگەن كەزدە قارا حالىق ولاردى ايماققا ءتارتىپ الىپ كەلەدى دەپ ويلادى. ءبىراق ولار مەملەكەتكە باعىنباي ءوز ايتقاندارىن جۇرگىزە باستادى. كەيىن حالىق ولارعا قارسى شىقتى. وسى تۋرالى ايتىپ بەرىڭىزشى.
ميۋ: العاشقىدا ولار جۇرتتى جاقسىلىققا سەندىرگىسى كەلدى. ءدىندى بۇرمالاپ قولدانىپ، ءوز كوزقاراستارىنا حالىقتى سەندىرۋگە تىرىستى. ءبىز قوعامدا باسقاشا ءتارتىپ ورناتامىز دەپ جار سالدى. حالىق ولارعا مويىنسۇنباعاندىقتان، باسقاشا ادىسكە جۇگىندى، ياعني كۇشتەپ باعىندىرعىسى كەلدى. ەلدە ادام ءولىمى كوبەيە باستادى. ءبىرىنشى جارىلىس بۇكىل مينگولا قالاسىن ەلەكتر ەنەرگياسىمەن جابدىقتاپ تۇرعان گەنەراتوردا بولدى. ول كەز «رامازان» ايى بولاتىن. تۇرعىندار سۋ ىشە المايتىن جاعدايعا جەتتى، ويتكەنى سۋ قۇبىرى ەلەكتر ەنەرگياسى ارقىلى جۇمىس ىستەيتىن. كۇنىمىزدى ۇيدە، تاس قاراڭعىلىقتا وتكىزدىك. وسى كەزدە مەنىڭ اكەمنىڭ قالاعا ىقپالى كوپ بولدى.
اكەم بۇعان قارسى تۇرۋعا تىرىستى. مەكتەپكە ەلەكتر توعىن تارتتى، كوشەلەرگە سۋ تارتتى. حالىق قيىن حالگە ءتۇسىپ، سوندا دا قاتتى قينالىپ جاتقان ەدى.
كەيىن ولار ايەلدەردىڭ ەركىندىگىنە قول سۇعا باستادى. ءبىز دۇكەنگە بارا المايتىنداي بولىپ قالدىق. قىزداردىڭ ءبىلىم الۋى مۇمكىن بولماي قالدى. ايەلدەردىڭ قۇقىعى اياققا تاپتالا باستادى.
مەن ايەلدەر مەن ەركەكتەردىڭ اراسىندا ەشقانداي ايىرماشىلىق جوق دەپ ويلايمىن. ءتىپتى، ايەلدەردى ەركەكتەردەن الدەقايدا مىقتىراق دەر ەدىم.
س س: ولاردىڭ بۇنداي قاتىگەز يدەياسىنىڭ ءساتتى تارالۋىن نەمەن تۇسىندىرەسىز؟
ميۋ: بىرىنشىدەن، ولار وتە قاتىگەز بولدى. مىلتىق تاقاپ تۇرعاندا ءومىرىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن حالىقتىڭ كونبەسكە امالى قالمادى. حالىق قورىقتى. ارينە، ايتقاندارىن ىستەيدى. ەكىنشىدەن، ولار ءدىننىڭ اتىن جامىلىپ قيمىلدادى. ءبىراق كەيىن حالىقتىڭ ىشىنەن باتىل ادامدار شىعا باستادى. بۇل كەزدەرى ءبىز 11-12 جاستامىز. ءاربىر مەديا پلاتفورمالاردا - گازەتتەردە، تەلەارنالاردا قۇقىقتارىمىزدىڭ تاپتالىپ جاتقاندىعىن ايتا باستادىق. ءبىز بۇنىڭ بارلىعىن سۋاتتا بەيبىتشىلىك ورناتۋعا ىقپال ەتۋ ءۇشىن جاسادىق. سۋات وتە كەرەمەت، جۇماقتاي ايماق. مەن تەك ەكى جۇماقتىڭ بارىنا سەنەمىن. ءبىرى ومىردەن كەيىنگىسى، ەكىنشىسى ءبىزدىڭ سۋات. سەبەبى، سۋات وتە ادەمى، سۇلۋ جەر. اۋاسى، سۋى وتە تازا.
س س: مالالا، بالالاردىڭ بەيبىتشىلىككە مۇقتاج ەكەنىن كورىپ ءجۇرسىڭ. ولارعا قالاي كومەكتەسۋگە بولاتىنىن بىلمەيمىز. بۇل تۋرالى سەنىڭ ويىڭ قالاي؟
ميۋ: امەريكانىڭ بەيبىتشىلىكتى قولدايتىنىنا سەنەمىن. ولار سۋاتتا قايتا قىرعىننىڭ باستالماۋىن قولدايدى. سوندىقتان، ءبىز وسى ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋعا تىرىسۋىمىز كەرەك. مەنىڭ ويىمشا، بۇل پروبلەمانىڭ شەشىمى تەك قانا بىلىمدە. وقىعان ادام ويلانا دا الادى. مەكتەپكە بارۋ دەگەن تەك پاندەردى عانا وقىپ- ءبىلۋ ەمەس. مەكتەپتە بالالار وزگەلەرمەن قارىم- قاتىناستى، قالاي ءومىر ءسۇرۋدى، ءوز ەلىنىڭ تاريحىن ۇيرەنەدى. بۇدان بولەك تەڭدىكتە ءومىر ءسۇرۋدى ۇيرەنەدى. ءاربىر ەلدىڭ تىلىمەن، سالت- داستۇرىمەن، تاريحىمەن تانىسادى. قۇقىقتى ۇيرەنەدى. وزگەلەردى قۇرمەتتەۋدى ۇيرەنەدى. وزگەلەرمەن بىرگە ءومىر ءسۇرۋدى ۇيرەنەدى. سوندىقتان، مەنىڭ ويىمشا، بالالاردى وقىتۋ كەرەك، ءبىلىم بەرۋ كەرەك. بۇل - تەرروريزممەن كۇرەسۋدىڭ ەڭ دۇرىس جولى. مەن الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىندەگى قينالىپ جۇرگەن بالالارعا وسىلايشا كومەك بەرگىم كەلەدى. ال ونىڭ جولى - بىرەۋ. ول - ءبىلىم.
