بولات مانسۇروۆتىڭ «قۇلاگەر» فيلمىنىڭ 16 كەمشىلىگى
وعان ول تۇسىرگەن «قۇلاگەر» فيلمىن پروكاتقا مۇلدەم شىعارماي تاستاۋى سەبەپ بولعان.
ال «قۇلاگەر» فيلمى اتتاي ون التى جىل سورەدە شاڭ باسىپ جاتتى.
بولات مانسۇروۆتىڭ ءوزىن، كوپتەگەن حالىقارالىق كينوفەستيۆالدەردىڭ لاۋرەاتى ەكەنىنە قاراماستان، كوپ جىلدار بويى ەكرانعا جولاتپاي قويدى.
«قۇلاگەر» فيلمىن كورگەن سول كەزدەگى قازاقستان باسشىسى دىنمۇحامەد قونايەۆ: «فيلم تاماشا، ءبىراق ونى كورسەتەتىن ۋاقىت ءالى كەلگەن جوق» دەپ ءبىراۋىز سوزبەن پىكىرىن ءبىلدىرىپتى.
ارينە، ماسەلە قونايەۆقا تىكەلەي تىرەلىپ تۇرعان جوق، فيلم تاعدىرىن ول كەزدە ك س ر و مەملەكەتتىك كينوسىنىڭ سەنزۋرالىق كوللەگياسى، ودان ءارى ورتالىق كوميتەت شەشەتىن. سول تۇستا بۇكىل كەڭەس وداعى بويىنشا 60 ءفيلمدى كورسەتۋگە تىيىم سالىنعان ەكەن. ال «قۇلاگەرگە» «سوتسرەاليزمنىڭ» ەستەتيكالىق كانونىنا ساي كەلمەيتىن، حالىققا قارسى تۇسىرىلگەن كينو» دەگەن باستى ايىپ تاعىلعان. ءوز ورتاسىنا سىيماعان باستى كەيىپكەر اقان سەرىنىڭ تاعدىرى ارقىلى قاشقىن جازۋشى سولجەنيسىننىڭ تاعدىرىن كورسەتكەندەي كۇي ىزدەپتى جارىقتىقتار. سول كەزدەگى يدەولوگياعا كۇشتى ەركەكتىڭ مىنەزى كەرەك ەمەس ەدى، كوپتىڭ ىشىنەن ەشكىم دارالانىپ شىقپاۋى ءتيىس ەدى.
فيلمدى سول كەزدە الماتىعا كەلىپ كورگەن رەجيسسەر، اكتەر وتار يوسيلياني كوزىنە جاس الىپ، «ماسكەۋگە بارعان سوڭ ەرماشپەن سويلەسىپ، ءبارىن اقتارىپ ايتامىن» دەپتى جانە سولاي ىستەگەن. ال مەمكينونىڭ ءتوراعاسى ەرماش وعان: «ەگەر سەن دە وسىنداي فيلم تۇسىرسەڭ، ونى دا سورەگە تىعىپ تاستايمىز» دەپ جاۋاپ بەرىپتى. ارينە، ەرماشتىڭ ءوزى دە سول كەزدە ۋاقىتتىڭ تۇتقىنى بولعانى انىق. وسىدان كەيىن وتار يوسيلياني پاريجگە ەميگراتسياعا كەتۋگە ءماجبۇر بولىپتى.
«قۇلاگەر» فيلمىنىڭ مۋزىكاسىن ايگىلى كومپوزيتور نۇرعيسا تىلەنديەۆ، ال سەناريىن اسقار سۇلەيمەنوۆ جازعان. بۇل فيلمدە الەم اتاقتى ارعىماق، جۇيرىكتەردىڭ جۇيرىگى ابسەنتتىڭ كوزىمەن بەرىلەدى. ال كارتيناداعى قۇلاگەرگە ابسەنتتەن تۋعان قۇلىن «كەپتەر» اتتى جۇيرىك تۇسكەن. وعان ءمىنىپ شاپقان جاس بالا الىشەر سۇلەيمەنوۆ ەدى.
قازاق مادەنيەتىنىڭ بىلگىرى اقسەلەۋ سەيدىمبەك 1987 - جىلى وسى «قۇلاگەر» فيلمىنە قاتىستى 16 كەمشىلىكتى ءتىزىپ شىققان ەكەن. ولار مىناداي:
1. ساعىنايدىڭ اسىنان باستالاتىن وقيعا قالىڭ بەيىت-قورىمنىڭ ورتاسىندا وتەدى. ال قازاق داستۇرىندە اسقا مەيىلىنشە قولايلى، وتى-سۋى مول، شىمداۋىت، شاڭى شىقپايتىن جەر تاڭدالاتىن بولعان.
2. ساعىنايدىڭ بايبىشەسى كۇيەۋىنىڭ قاعازعا جازىپ كەتكەن امانات- وسيەتىن باتىراشقا وقىپ بەرەدى. وندا ءبىر جىگىتتى دارعا اسىپ، ءبىراز ادامدى ساباپ، دارعا اسىلعان جىگىتتىڭ جاس بالاسىن جاتجۇرتتىق ەتىپ، تەگىن ۇمىتتىرۋ تاپسىرىلعان. بۇل دا كوشپەلىلەر تاريحىندا بولماعان سۇمدىق. اس بەرۋ يگى تىلەكتىڭ، ارۋاقتى سىيلاۋدىڭ جورالعىسى بولعان.
3. اس بەرىلىپ جاتقان جەردەگى بەيىت پەن كيىز ءۇيدىڭ ورتاسىنا ءبىر وتار سوۆەت مەرينوسىن ايداپ كەلىپ، ونى وڭشەڭ جالاقتاعان جۇگەنسىز جىگىتتەر قان ساسىتىپ سويا باستايدى. مۇلدە قيسىنعا كەلمەيتىن جابايى كورىنىس. قازاق داستۇرىندە اسقا كەلگەن ادامدارعا سويىلعان مالدىڭ قانىن كورسەتپەيتىن بولعان.
4. كۇرەڭباي سىنشىنىڭ شاشى يىعىن جاۋىپ ءجۇر. بۇل دا قازاق داستۇرىندە جوق ءۇردىس. شاش قويعان ەكەن ايدار ەتىپ قويۋ كەرەك. ايدار ءبىرجان سالدا بولعان.
5. اس ۇستىندە باتىراش تاقتان تۇسپەيدى. ⅩⅨ عاسىردا قازاق حاندارىنىڭ ءوزى تاقتان ايىرىلعاندا، بار بولعانى دالانىڭ ساسىق بايى باتىراشقا قايدان كەلگەن تاق. ول از دەگەندەي- اق، باتىراش قولىنان قىلىشىن تاستامايدى. بۇل قايدان شىققان ءراسىم؟
6. باتىراشتىڭ قولىندا نوقتالى قارا قۇلدىڭ باس ءجىبى وتىرادى. قارا قۇل ءيت سياقتى تاق تۇبىندە جاتىپ، تاقالعان ادامعا گۇج ەتىپ ۇمتىلادى. مۇنداي ءتۇپسىز وتىرىك قايدان الىنعان؟ بارشا تاريحي- ەتنوگرافيالىق دەرەكتەردە كوشپەلى قوعامدا قۇلدىقتىڭ بولماعانى ءبىراۋىزدان مويىندالادى.
فيلمدە باتىراش پەرعاۋىن سياقتى بەينەلەنگەن. قاي قوعام، قاي ورتا، قاي ەل، قاي زامان ەكەنىن ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس. ⅩⅨ عاسىردىڭ تاريحي شىندىعى جايىنا قالعان.
7. باتىراشتىڭ الدىندا فرانسۋز كورولدارىنىڭ جانىندا جۇرەتىن شۋت سياقتى ءبىر شايقىمازاق جۇرەدى. ول بىلگەنىن ىستەيدى. بۇل دا قازاق قوعامىندا بولماعان الەۋمەتتىك تيپ.
8. فيلمدەگى سال، ءبي، باتىر سياقتى الەۋمەتتىك تيپتەر مەيىلىنشە دارمەنسىز، قۇر انشەيىن قارا كورسەتىپ جۇرەدى.
9. ورتاعا قويىلعان تايتۇزگەن قازانعا قارا ماي قۇيىپ، ونىڭ ءتۇتىنىن بۋداقتاتىپ ورتەۋمەن بولادى. بۇل دا مۇلدە وتىرىك، داستۇرگە جات كورىنىس.
10. بايگەگە قوسىلاتىن اتتاردى تىزگىن- ساۋلىعىنان تارتقىلاپ، اس بەرىلىپ جاتقان ءۇيدىڭ الدىندا كەزەك- كەزەك ويناقتاتادى. قازاق داستۇرىندە بايگە اتتارىنىڭ كورمەسى وڭاشا بولعان.
11. بايگەگە شاباتىن بالالار قولدارىنا ءبىر- ءبىر فاكەل ۇستاپ، وتتارىن لاۋلاتقان قالپى اۋىلدان اتتانادى. قازاق «وت شىعارما»، «وت شاشپا»، «وت اينالما»، «جەروشاق اتتاما» دەيتىنى وتتى كيەلى ساناعاندىقتان. الگىندەي سۇمدىق كوشپەلىلەردىڭ ۇزىنا تاريحىندا بولماعان.
12. كيىم- دەكوراتسياسى ناعىز قويىرتپاق- ماسقارا. سالدىڭ ۇستىندە كوبەلەك بانت تاعىلعان فراك، باسىندا تىك كەمەرلى شلياپا. ال اقان سەرىنىڭ ۇستىندە كادۋەلگى جىلقىشىلار كيەتىن بەشپەنت پەن جەڭسىز تايجاقى. باسىندا كۇنقاعار، ماسادان قورعايتىن سالپىنشاق كۇلاپارا. اقان سەرى بۇلاي كيىنبەسە كەرەك-تى.
13. قايدان كەلگەنى بەلگىسىز، كىم ەكەنى بەلگىسىز، كىمنىڭ قىزى ەكەنى بەلگىسىز «ديەۆۋشكا- دجيگيت» دەگەن ءبىر قىز قولىنا قانجار ۇستاپ، سەبەپ سالدارسىز ءبي بيلەپ، ءان ايتادى. وعان اقان سەرى عاشىق بوپ قالىپ، ونى ءومىر بويى ەلەستەتىپ وتەدى. ول قىزدى ويدا- جوقتا بەلگىسىز بىرەۋلەر ۇرلاپ اكەتەدى. بۇل نەعىلعان سۇراۋى جوق قىز؟
قازاق داستۇرىندە «قىز- جىگىت» دەگەن الەۋمەتتىك تيپ جوق. راس، ۇلى جوق ءۇي كەيىنگى تۋعان قىزىن ەركەكشورا ەتىپ تاربيەلەپ، ەر بالاشا كيىندىرىپ، ۇل كورۋ ءۇشىن ىرىمداپ جاسايتىن ءداستۇر بولعان.
14. قامىس ىشىنە جاسىرىنىپ، قۇلاگەردى مىلتىقپەن اتپاقشى بولىپ وتىرعان قاراقشى «وي، سۇيەر مە ەدى تاماعىنان» دەپ ۇزدىگىپ، قايداعى ءبىر عاشىقتىق ءانىن سۇڭقىلداتادى. قاراقشىنىڭ دا ۇلتتىق ەرەكشەلىگى بولۋى ءتيىس. سەبەبى ول دا ءبىر الەۋمەتتىك ورتانىڭ وكىلى عوي.
15. ات بايگەسى نەگىزگى وقيعانىڭ وزەگى عوي. الايدا ات بايگەسىنىڭ ءداستۇرلى ءراسىم- ءتارتىبى مۇلدە ساقتالماعان.
16. ەڭ وكىنىشتىسى، فيلمدە اقان سەرىنىڭ تاعدىرى جوق، اقان سەرىنىڭ ءانى جوق، بيىك ونەرى جوق، نازىك سەزىمى جوق. باقىت تا، نۇرعالي دا جاقسى انشىلەر. وزىندىك ءۇن، ورنەكتەرى بار، جۇرتشىلىققا سۇيىكتى انشىلەر. ءبىراق اقان سەرىنىڭ ءانىن ايتاتىن انشىلەر ەمەس.
فيلمدى قويۋشىلار تاريحي- ەتنوگرافيالىق دەرەكتى قازاق ومىرىنەن الماعان، ۇندىستەر مەن پاپۋاستار تۋرالى تۇسىرىلگەن شەتەلدىك كينولاردىڭ ەتنوگرافياسىنا كوبىرەك ەلىكتەگەن. بۇعان قوسا وزدەرىنىڭ مۇلدە قاتە تالعامى- تۇسىنىكتەرىندەگى قايداعى ءبىر قيالي ەلەستەردى كيلىكتىرگەن، - دەگەن مارقۇم اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىڭ بۇدان 28 جىل بۇرىن ايتقان پىكىرى اشى شىندىقتان الشاق كەتپەگەنمەن، ونىڭ اق- قاراسىن اجىراتۋ مەن تورەلىگىن ايتۋدى وقىرماننىڭ ەنشىسىنە قالدىردىق.
جازۋشى ءساتىمجان سانبايەۆتىڭ «اق ارۋانا» پوۆەسى بويىنشا 1973 - جىلى تۇسىرىلگەن «اق تاۋلار اراسىندا» فيلمى دە 15 جىل سورەدە سارعايىپ جاتقان. تەك ون بەس جىلدان كەيىن بارىپ كسرو مەمكينوسى جانىنداعى كوميسسيا ءفيلمدى پروكاتقا شىعارۋعا رۇقسات بەرگەن. «تاعدىردان كوپ تاياق جەگەن قارت مىرزاعالي ءتۇبى تۇركىمەن الدە ماڭعىستاۋ جاقتان كەلگەن اق ارۋاناسىن بالادان بەتەر ايالايدى. ءبىر كۇنى كەسەل مەڭدەپ، اۋرۋحاناعا جاتىپ قالعاندا، بۋرانى شوكتىرتۋ ءۇشىن ارۋانانىڭ كوز تامىرىن قيىپ جىبەرەدى. ارۋانا ءبىر وركەشتى نار تۇيە بولعاندىقتان، جەرگىلىكتى ەكى وركەشتى بۋرانى وزىنە شوكتىرتپەيدى. سول ءۇشىن كوز تامىرىن قيادى. بوتاسىن تۋعان سوڭ ارۋانا ءبىرجولا سۋقاراڭعى سوقىر بولىپ قالادى. ءبىر كۇنى بۋىنى قاتقان بوتاسىمەن بىرگە كەڭ دالاعا قاشىپ، وتانىنا تارتىپ كەتۋگە سوقىرلىعى دا كەدەرگى بولا الماعان ارۋانانى مىرزاعالي بوستاندىققا جىبەرۋگە ءماجبۇر بولادى. فيلمنىڭ قىسقاشا مازمۇنى وسىنداي.
سول فيلم تۇسىرىلگەن 70-جىلدارى كەڭەستىك نەمىستەر گەرمانياعا، ال يەۆرەيلەر يزرايلگە كەتۋدى باستاعان كەزەڭ بولاتىن. كارتينانى كورىپ شىققان سول كەزدەگى ورتالىق كوميتەتتىڭ يدەولوگيا بويىنشا ءۇشىنشى حاتشىسى ساتتار يماشيەۆ فيلمدى پروكاتقا شىعارۋعا مۇلدەم بولمايدى دەپ كەسىپ-ءپىشىپتى. سەبەبىن سۇراعاندارعا: «نەمىستەر مەن ەۆرەيلەر تاريحي وتانىنا قايتۋعا رۇقسات سۇراسا، ءبىز ىڭعايسىز جاعدايدا قالامىز» دەپ جاۋاپ بەرىپتى.
فيلمدە كەلگەن جەرىن جەرسىنبەي، كەڭ دالاعا ۇمتىلا بەرەتىن تۇيەنى اقىر ءتۇبى بوستاندىققا جىبەرەدى عوي، قىراعى كوز يدەولوگتىڭ سونى مەڭزەگەنى. مىرزاعالي قارتتىڭ ءرولىن سومداعان نۇرمۇحان ءجانتورين «اق ارۋانا - بۇل مەنمىن» دەگەن ەكەن. جانىنىڭ جارالىلىعىن، ءوزىنىڭ دارالىعىن ايتقانى شىعار. ءفيلمنىڭ مۋزىكاسىن جازعان عازيزا جۇبانوۆا اق ارۋانانىڭ جانايقايىن جەرىنە جەتكىزە بىلگەن. ءساتىمجان سانبايەۆتىڭ ماماندىعى ۆەتەرينار بولعاندىعىن جانە قازىرگى اتىراۋ وبلىسىنىڭ ماقات اۋدانىندا تۋعاندىقتان، تۇيەنىڭ شۇباتىن ءىشىپ ءوسىپ، جاستايىنان وزىنە جەتە تانىس ۇلىق جانۋاردىڭ پسيحولوگياسىن جەتىك بەرە بىلگەندىگىن ايتا كەتەلىك. شىڭعىس ايتماتوۆ بۇل پوۆەسكە ءتانتى بولىپ، «پراۆدا» گازەتىنە ءسۇيسىنىپ ماقالا جازعان. ءبىر كەزدە ءوزى دە ۆەتەرينار بولىپ جۇمىس ىستەگەن شىڭعىستىڭ «قوش بول، گۇلسارىنى» مولدىرەتىپ جازۋىندا دا ماماندىعىنىڭ قوسقان ۇلەسى بارى انىق.
رەجيسسەر ءماجيت بەگاليننىڭ «وتقا ورانعان ورال» ءفيلمى وتىز جىل بويى مۇراعاتتا سارعايىپ جاتقان. بۇل فيلم ورال قالاسىنىڭ ماڭىندا، جايىق وزەنىنىڭ جاعاسىندا تۇسىرىلگەن. ورال قالاسىن اقتاردان ازات ەتۋ ءۇشىن الاشوردا اتتى اسكەر پولكى قاتىسىپ، ەكىنشى جاقتان قىزىلدار شابۋىل جاسايدى. وسى ەپيزودتار رەجيسسەرگە سور بولىپ جابىسىپ، فيلم تاعدىرىن اۋىرلاتىپ جىبەرەدى. ءفيلمنىڭ اسكەري كەڭەسشىسى بولعان گەنەرالدار «الاشوردا دەگەن پالەنى قايدان تاپقان؟ » دەپ، ماسكەۋگە ارىزدى قارشا بوراتادى. سونىمەن، «وتقا ورانعان ورال» مۇراعاتتا وتىز جىل جاتىپ قالادى.
ءماجيت بەگاليننىڭ «تۇلپاردىڭ ءىزى» فيلمىنىڭ دە جولى اۋىر بولادى. بۇل فيلمدە مال باققان قاراپايىم شارۋا وتباسىنىڭ ءومىرى ارقاۋ بولادى. رەجيسسەر ەڭ الدىمەن دالا ەكزوتيكاسىنا، ادام جانىنىڭ تىلسىم سىرلارىنا ءۇڭىلۋدى ماقسات ەتىپ، پسيحولوگيالىق نيۋانستاردى ارقاۋ ەتكەن. باستان- اياق اۋىر ۇنسىزدىك جايلاعان «مىلقاۋ» فيلمى ءۇشىن ماجەكەڭدى باتىسقا ەلىكتەگەن جانە كەڭەستىك كورەرمەندەرگە تۇسىنىكسىز كينو تۇسىرگەن دەپ ايىپتايدى.
ءبىز بۇگىن كەڭەستىك تسەنزۋرانىڭ قىسپاعىنا ۇشىراعان ءبىرقاتار قازاق كينولارىن ءسوز ەتتىك. ارينە، «سوتتالعان» فيلمدەردىڭ بۇلارمەن شەكتەلمەگەنى بەلگىلى جانە ونىڭ ءبارىن قامتۋدى ماقسات تۇتپادىق.
تاشەنوۆ تورەعالي
«ايقىن»
