لي باي تؤرالئ مذحتارحان ورازبايدئث 15 وتئرئگئ - ءالئمعازئ داؤلةتحان

 استانا. 6 - جةلتوقسان. قازاقپارات - ادةتتة، جالعان تاريح جازعان ادامدئ، جالعان اقشا جاساعان قئلمئسكةر رةتئندة جازالاؤ كةرةك دةگةندئ ءجيئ ايتامئز. ال، ةلئمئز تاؤةلسئزدئك العاننان بةرگئ 20 جئلعا تاياؤ ؤاقئت ئشئندة قوعامدئق عئلئمدار سالاسئندا، اسئرةسة، تاريح پةن ادةبيةت سالاسئندا جاثبئردان كةيئن قاؤلاپ شئققان ساثئراؤقذلاقتاي قاپتاعان توم-توم كةسةك كئتاپتار مةن ذزاق سونار ماقالالاردئث دذرئس-بذرئسئن ساراپتاپ،

لي باي  تؤرالئ مذحتارحان ورازبايدئث 15 وتئرئگئ - ءالئمعازئ داؤلةتحان

بايلاؤلئ ءسوز ايتار وكئلةتتئ مةملةكةتتئك مةكةمةنئث جوقتئعئنان، ءارئ اتاعئنان ات ذركةتئن اكادةميكتةر مةن دوكتورلاردئث ءذنسئز بةيتاراپتئعئنان شالا عالئمسئماقتار تئم ةركئنسئپ، تاريحي ساناسئ ةندئ عانا قالئپتاسا باستاعان جاس ذرپاقتئ ابدةن شاتاستئرئپ جئبةردئ.

 سوندايلاردئث ءبئرئ - وتكةن عاسئردئث 80-جئلدارئ قئتايدان تذركياعا كةلئپ، 90-جئلداردئث باسئندا قازاقستانعا كةلگةن مذحتارحان ورازباي دةگةن «وقئمئستئ». مذحتارحاننئث ءوزئن-ءوزئ تانئستئرؤئنا سةنسةثئز، تذركيا مةن ةؤروپا، امةريكا قذرلئعئندا ول الماعان اتاق، ول مذشة بولماعان حالئقارالئق ذيئمدار جوق دةرلئك. ال، شئن مانئندة مذحتارحان قئتايدا ون جئلدئق مةكتةپتئ دة تولئق اياقتاماعان، جوعارئ وقؤ ورنئ پارتاسئندا وتئرئپ كورمةگةن، تذرئكتةر مةن قازاقتاردئث شةتةلدةگئ قانداس باؤئرلارئنا دةگةن قذرمةتئ مةن سةنئمئن پايدالانئپ، جالعان قذجاتتار جاساپ، كوزبوياؤشئلئقپةن اينالئسئپ كانديداتتئق ديسسةرتاسيا قورعاپ العانئ (1991-جئلئ ش.ش. ءؤاليحانوأ اتئنداعئ تاريح-ةتنولوگيا ينستيتؤتئندا تاريح عئلئمدارئنئث كانديداتتئعئ عئلئمي دارةجةسئن، اكادةميك م. قوزئبايةأ جةتةكشئلئگئندة قورعاعان)، سودان بةرئ باسپاسوزدة ءوزئن-ءوزئ بئرةسة تاريح عئلئمدارئنئث، بئرةسة فيلولوگيا عئلئمدارئنئث دوكتورئ، پروفةسسور دةپ جارنامالاپ جذرگةنئ جذرتقا ءمالئم. بذل رةتكئ ءسوز ول تؤرالئ ةمةس. وقئرماندار نازارئنا ذسئنباعئمئز، مذحتارحاننئث قئتاي اقئنئ لي بايدان قازاق - دؤلات تايپاسئنئث اقئنئن جاساماق بولئپ، قازاقتئث بةلدئ ازاماتتارئ ارقئلئ بذكئل قازاق حالقئن، قازاق مةملةكةتئن ذياتقا قالدئرئپ وتئرعان الاياقتئعئنا قاتئستئ ارانداتؤشئ وتئرئكتةرئ مةن جالعان اؤدارمالارئن اشكةرةلةؤ بولماق.

        ءبئز، وسئعان دةيئن ذستئمئزدةگئ جئلدئث 1-قازانئندا «قازاقستان» اتتئ گازةت بةتئندة «تاريحتئث ءتذيئنئن سئزشة تارقاتؤ كذنا، سةناتور ومئربةك بايگةلدئگة اشئق حات» جاريالاپ، جاثئلئس باسقان قادامدارئنا سئن ايتقان ةدئك. ال، سول گازةتتئث 15-قازانداعئ سانئندا «قئتاي اقئنئ لي باي شئنئندا قاي جةردة تؤعان؟» دةگةن كولةمدئ زةرتتةؤ ماقالا جاريالادئم. ول ماقالالاردا نةگئزئنةن لي باي، لي تاي باي اتالعان اقئننئث ءتذپ-تذقيانئنان قايئراتئن اتا شةجئرةسئ مةن قئتاي جازبا دةرةكتةرئ جانة قئتاي لي بايتانؤشئلارئنئث 1000 جئلدان بةرئ جازعان-سئزعاندارئنان دالةل كةلتئرة وتئرئپ، ونئث ةشبئر تالاسسئز شاك-ءشذباسئز قئتاي ازاماتئ ةكةندئگئن، تةك، ونئث تؤعان جةرئ تؤرالئ ءار ءتذرلئ بولجام پئكئرلةر بار ةكةنئن ايتئپ، ءتذيئندئ قورئتئندئ تالداؤئمئزدئ جاساعان بولاتئنبئز. ؤاجگة، قيسئندئ سوزگة توقتاعان قازاق ةكةنئمئز راس بولسا، مةنئث قارسئ پئكئرلةستةرئم تؤرالئققا توقتار، الدامشئعا ارانداپ قالعانئن كةش تة بولسا تذسئنةر دةپ ذمئتتةنةمئن. ايتسة دة، ول ةكئ ماقالامدا مذحتارحان ورازبايدئث تاريحقا، عئلئمعا مذلدة جات، جئمئسقئ ايلا تاسئلمةن، بولماعاندئ بولدئرئپ، جازبا دةرةكتةردئ قاساقانا بذرمالاپ قئتاي ءتئلئن بئلمةيتئن قازاقستاندئقتاردئ قالاي اداستئرئپ، ارانداتقان فاكتئلةرئنة ارنايئ توقتالماعان ةدئم. بذل رةتتة مذحتارحاننئث اثقاؤ ةلگة ارامزا مولدالئق جاساپ، تازشا بالاشا ويدان قذراستئرعان «40 وتئرئگئنئث» باستئ-باستئلارئنا ارناپ، ول شاتاستئرعان تاريح ءتذيئنئن تارقاتؤعا سةپتئگئم تية مة دةپ قولئما قالام الدئم.

     1-وتئرئك. قئتاي لي بايدان ةلئباي، لي تاي بايدان ةلدئباي، ونئث اكةسئ لي كئدان القا بي، ارعئ اتاسئ لي گؤي مةن، لي حاؤدان دؤلات بابا جاساپ شئعارؤ ءذشئن ويلاپ تابئلعان عئلئمعا، تاريحقا جات ارانداتؤدان باستاؤ الادئ. سوندئقتان، الدا ءسوز بولار مذحتارحاننئث «قئرئق وتئرئگئنئث» ارقاؤئنا اينالعان وسئ وتئرئكتئث قئر-سئرئن اشا وتئرئپ زةرتتةؤئمئزدئ جالعاستئرامئز. بةس مئث جئلدئق جازبا تاريحئ بار قئتايدئ ايتپاعاندا، دذنيةجذزئندة ءومئر ءسذرئپ جاتقان قاي ذلت، قاي ذلئستئث اتئ-ءجونئ مةن اتا-اناسئنئث نئسپئسئن باسقا تئلگة اؤدارئپ، تاريح، شةجئرة جازعانئن كورگةن، بئلگةن ادام بار ما، ءوزئ؟.. وكئنئشكة قاراي، ءبئزدئث كةؤدةمسوق، شالا ساؤاتتئ تاريحشئ-شةجئرةشئسئماقتارئمئز تالايدان بةرئ جةر-سؤ اتاؤلارئنان، رؤ-ذلئس اتتارئمةن جةكة اتاؤلاردان وزئنة كةرةكتئ قازاقشا ماعئنا ئزدةپ، ونئ وزدةرئنشة تاپقانسئپ، جاثالئق اشقانسئپ كةلةدئ. عئلئمعا، تاريحقا قياناتتان، شاتاستئرؤدان باسقا بةرةرئ جوق وسئنداي تةرئس اعئمعا توقتاؤ سالار ؤاقئت جةتتئ، اعايئن!

       قئتاي جازبا تاريحئنا ةث ةرتةدة تذسكةن، ءارئ ةث كوپ تارالعان بايئرعئ فاميليالاردئث ءبئرئ، ءتئپتئ، قئتاي تاريحئنا وشپةستةي ءئز قالدئرعان ايگئلئ پاتشالار مةن ؤازئرلةر، اسكةر باسئلارئ مةن ةلشئلةر، اقئن-جازؤشئلار مةن ونةر ادامدارئنا ات-فاميليا بولئپ «لي اؤلةتئ» - اتانعان ميلليونداعان ليلةردئث ئشئنةن ءذش-ءتورت ليدئ بولة-جارا قازاقشالاپ الئپ «جاثالئق» اشپاق بولؤ بارئپ تذرعان كةلةثسئزدئك، قازاق حالقئن جاثئلئستئرؤدان باسقا ةش نارسة ةمةس ةكةنئن باسا ايتقئمئز كةلةدئ.

       وسئ ارادا مذحتارحاننان مئناداي سذراقتارعا جاؤاپ العئمئز كةلةدئ.

ءبئرئنشئ، لي باي دةگةن قئتايلئق ادام اتئنئث اتاؤئنئث الدئثعئ لي سئثارئن قانداي تئلدئك، گرامماتيكالئق، سينتاكسيستئك-فونةتيكالئق زاثدئلئقتارئنا سذيةنئپ «ةل، ةلدئ، ةلئ» دةگةن قازاق سوزئنة اينالدئردئث؟ «لي» مةن «ةل» اراسئندا قانداي دا ءبئر ماعئنالئق نةمةسة ذندةستئك بار ما؟

       ةكئنشئ، لي بايدئ - ةلئباي، لي تاي بايدئ - ةلدئباي دةپ قازاقشالاعاندا سذيةنگةن ةرةجةث بويئنشا لي بايدئث اكةسئ لي كئنئ «ةلئ بي» دةمةي، نةلئكتةن ول «القا بي» بولئپ تذرلةنئپ كةتتئ؟ لي بايدئث اؤزئنا «مةن دؤلات بابانئث توعئزئنشئ ذرپاعئمئن» دةپ ءسوز سالعاندا، لي بايدئث ارعئ اتالارئ بولعان لي گؤاث مةن لي حاؤدئث «لي» فاميلياسئنا كةلگةندة «ةل»-دئث ءتذسئپ قالاتئنئ قالاي؟ لي بايدئث قارئنداسئ «لي يو يؤان» قالايشا «ةلئ تولعاناي «بولماي»، «تولعاناي» بولئپ قازاقشالاندئ ةكةن؟ ال، «لي باي» داعئ باي ءسوزئنئث ماعئناسئندا قازاق تئلئندةگئ «باي، ماناپ» سوزئنة ذقساستئق دةگةن مذلدة جوق نارسة. باي اق، جارئق، انئق ت.ب. دةگةندةردئ بئلدئرةتئن سئن ةسئم. ءبئراق مذحتارحانعا كةرةگئ ول ةمةس، تةك قازاقتئث «باي، مانابئ» عانا بولعاندئقتان «ةل + ءئ +باي» نةمةسة «ةل-«ئ-بائ» دةپ وتة شئعؤ كةرةك بولعان. لي بايعا قاتئستئ «لي» اؤلةتئنة ءوزئ قالاعان قوسئمشالار مةن ءسوز تؤدئرؤشئ جذرناقتاردئ تئركةپ «القا بي، تولعاناي، دؤلات بابا» ت.ب. جاساي بةرؤ مذحتارحانعا نة تذرادئ، ءتايئرئ؟!

 ايتكةنمةن، قارت تاريح، جازبا دةرةك كئم كورئنگةننئث قولئنداعئ ويئنشئققا، بذرا سالسا سئلدئراپ اعا جونةلةتئن شذمةكتةگئ سؤعا اينالا الماسا كةرةك. سونداي موينئ قاتاث، ءدئتئ بةرئك تاريحي جازبا دةرةكتئث ءبئرئ، ءارئ بئرةگةيئ ارتئنا ميلليونداعان ذرپاق قالدئرعان قئتايدئث لي اتتئ وسكةن، ونگةن، تةكتئ اؤلةتئ بولاتئن. سوندئقتان دا، قئتايلارعا كةثئنةن تانئمال بولعان جاث سان لي سئ - پالةنشة، تذگةنشة، ءبارئ، جذرتتئث ءبارئ، ةكئنئث ءبئرئ ةگئزدئث سئثارئ، ةل، جذرت ت.ب. ماعئنادا قولدانئلاتئن ماتةلدةگئ «لي» ءسوزئ ةث كوپ، ةث ايگئلئ اسا دةگةندئ ءبئلدئرئپ تذر. ةندةشة، قئتايلار مئثداعان جئلدئق اتا شةجئرةسئ بار «لي» اؤلةتئن ХХІ عاسئردا اياق استئنان شئعا كةلگةن مذحتارحانعا بارئمتالاتئپ قويئپ قاراپ وتئرا قويماس.

     وقئرماندارئمئزعا تذسئنئكتئ بولؤ ءذشئن وتكةندة جاريالانعان ماقالامداعئ لي بايدئث اتا شةجئرةسئ كةستةسئن وسئ اراعا بةرة كةتؤدئ پايدالئ بولار دةپ ويلادئق.

    مةن بذل كةستةنئ «قازاقپارات» باسپاسئنان شئققان 46،9 باسپا تاباقتئق «ةلئباي. لي باي، لي بو» اتتئ التئنداعان ايدئك كئتاپتئث 99-بةتئنةن الئپ وتئرمئن.

    مذحتارحان ويدان شئعارعان وتئرئكتئث ةث كةلةثسئزئنئث ءبئرئ، ءارئ ورةسكةل بذرمالاؤئ وسئ شةجئرةلئك كةستةنئث استئثعئ جاعئندا شةجئرةنئ سئزعان قئتايلئق اأتوردئث ءتورت تارماقتئ «ةسكةرتپة» ءسوزئن ادةيئ اؤدارماي، تاستاپ كةتئپ، بذل كةستةگة مذلدة قاتئسئ جوق، وندا ايتئلماعان مئنا ءسوزدئ جازئپ قويعاندئعئ ةدئ. «اقئننئث ساقتالعان شةجئرةسئ، بةسئنشئ اتاسئ تذرئك قاعاناتئنئث حانئ بولعان دةيدئ.»

    «وقئمئستئ» مذحتارحان بةلگئلئ ةل ازاماتتارئنئث كوزئن باقئرايتئپ قويئپ، وسئنداي جولسئزدئققا بارؤدان تايئنبايدئ. قازاقستاندا وزئنةن باسقا قئتاي ءتئل-جازؤئنان حابارئ بار ادامداردئث دا بار ةكةنئن، ولار نة دةر ةكةن دةگةندئ مذلدة ةسئنة العئسئ دا كةلمةيدئ. ةگةر دة، «ةلئباي» كئتابئن شئعارؤ القاسئنداعئ ءبئر ادام بولسا دا، «مئنا شةجئرةلئك كةستةنئ قازاقشالاپ بةرةلئك، سوندا جذرتتئث كوزئ ءبئزدئث ايتقانئمئزعا انئق جةتةدئ» دةگةن بولسا، مذحتارحان وسئنداي الدامشئ جولمةن كوزبوياؤشئلئق جاساؤعا باتا الماس ةدئ عوي. لي بايدئث اتا شةجئرةسئنة بايلانئستئ ءتورت ةسكةرتپةنئ تاستاپ كةتؤئنئث ءمانئسئن اؤدارمامةن تانئسقان كوزئ قاراقتئ وقئرمانداردئث وزدةرئ-اق بئلةتئن بولادئ.

    ةسكةرتؤ: 1) لي بايدئث اتا تةگئ تؤرالئ تايؤاندئق عالئمدار گو شياث لين، جؤ أةنگؤ جانة باسقالاردئث ايتؤلارئنا قاراعاندا، لي باي جياث چةث نةمةسة يؤان جيدئث اؤلةتئ كورئنةدئ. سوثعئ كةزدة ونئ زذث ليدئث اؤلةتئ دةؤشئلةر دة شئعا باستادئ.

2) جاث شؤچةثنئث (لان جوؤ ؤنيأةرسيتةتئ) پئكئرئنشة لي بايدئث اتا تةگئ حان داؤئرئندةگئ لي ليثنئث اؤلةتئ بولئپ تابئلادئ، باتئس ولكةگة كةتئپ قالعان.

3) ال «لي بايدئث اتا تةگئ شةجئرةسئ تؤرالئ ءتذرلئ پئكئرلةرگة تالداؤ» دةگةن ةثبةگئندة جياث جئ: «لي باي حؤ ساؤداگةرئنئث ذرپاعئ دا ةمةس، لي ليثنئث ذرپاعئ دا ةمةس، ءتئپتئ تاث داؤئرئندةگئ ليلةردئث اؤلةتئ دة ةمةس، ول جارلئ-جاقئبايدان تؤعان، ونئث اكةسئ تاؤ يؤان ميث سةكئلدئ ءبئر قاثعئباس بولعان» - دةپ جازادئ.

4) بذل شةجئرةلئك كةستةدة حان پاتشالئعئنئث ساردارئ (گةنةرالئ) لي گؤاثنان لياث ؤ، جاؤ أاث حاؤعا دةيئن جالعاسئپ كةلئپ، ودان ءارئ لي گؤيدةن باستاپ، ونئث اكةسئ بولعان لي كئگة دةيئنگئ ارالئقتا ةكئ ءذزئلئس بار، وسئنداعئ شةجئرةلئك ذزئلئستةر ونشا ناقتئلانباعان. ول مامانداردئث ودان ءارئ زةرتتةپ-زةردةلةؤئن كذتئپ تذر» (ةلئباي. لي باي. 99 بةت). ولاي بولسا، لي بايدئث اتا شةجئرةسئندة نةمةسة وعان بةرئلگةن ءتورت ةسكةرتپةنئث قاي جةرئندة، ونئث «بةسئنشئ اتاسئ تذرئك قاعاناتئنئث حانئ بولعان» دةپ جازئلعان ةكةن؟ ءار كئم وسئلايشا جوقتئ بار دةپ، تاريحي دةرةك كوزئن بةلدةن باسا بذرمالاپ، ويئنا كةلگةنئن جازا بةرسة تاريح تاريح بولؤدان، تاريحشئ تاريحشئ بولؤدان قالئپ، الةم الدئندا ماسقارا بولماي ما؟ ءازئردئث وزئندة مذحتارحان ورازباي بذكئل قازاق حالقئن، ونئث عئلئمئن ذياتقا قالدئرئپ ذلگةردئ.

    قئتايلئق لي اؤلةتئنةن شئققان لي بايدئ شؤ وزةنئ بويئندا دؤلات بابانئث 8-ذرپاعئ (لي باي 9-ذرپاق دةگةن جالعاندئق بويئنشا) لي كئنئث (القا ءبيدئث) وتباسئندا دذنيةگة كةلتئرگئسئ كةلگةن اعايئنداردئث كوزئن تاريحي شئندئققا جةتكئزة ءتذسؤ ءذشئن جوعارئداعئ ءتورت ةسكةرتپةنئث ئشئندةگئ كةيبئر ذعئمدارعا تذسئنئك بةرة كةتؤدئ ءجون سانادئق.

    1) لي باي «حؤ ساؤداگةرئنئث ذرپاعئ ةمةس» دةگةندة زةرتتةؤشئ حذنداردئث ذرپاعئ دا ةمةس دةپ تذرعان جوق. مذندا  VІ-ІХ   عاسئر ارالئعئندا كوك تذرئكتةر مةن تابعاش (تاث پاتشالئعئ) ورداسئنا كئرئپ، ورنئعئپ الئپ، شئعئس پةن باتئس اراسئنداعئ بذكئل ساؤدامةن ديپلوماتيالئق بارئس-كةلئستئ قولدارئندا ذستاپ تذرعان سوعدالئق (تاجئك-پارسئ) كوپةستةردئ مةثزةپ تذر. سول ارقئلئ، قئتاي عالئمئ لي بايدئث تذرئك تةكتئ ةمةستئگئ تذگئلئ، سوعدالئقتارعا دا قاتئسئ جوق ةكةنئن ايتئپ تذر.

    2) «تاؤ يانميث سةكئلدئ قاثعئباس بئرةؤدئث ذرپاعئ بولؤئ مذمكئن» دةگةنئ - قئتاي تاريحئندا كةزبةلئك پةن تاركئدذنيالئقتئث سيمأولئنا اينالعان شئعئس جين پاتشالئعئ داؤئرئندة (317-420) ءومئر سذرگةن (بذگئنگئ جياث شي ولكةسئنئث ادامئ) ءورشئل، بؤنتار اقئن بولاتئن. ول، كةيدة قوعامداعئ ادئلةتسئزدئكتةردةن جيئركةنئپ، ئعئر بولعاندا يةن دالاعا، تاؤ-تاسقا بةزئپ كةتئپ قاثعئباس تئرلئك كةشةتئن. لي بايدئث اكةسئ لي كئ سونداي قاثعئباس ادام ةدئ دةمةكشئ. ولاي بولسا، جوعارئداعئ شةجئرةدة دة، وعان جازئلعان ةسكةرتپة-تذسئنئكتةمةدة دة «تذرئك قاعاناتئ، بةسئنشئ اتاسئ، حانئ» دةگةن قئتايشادا جوق «تذسئنئك» قايدان شئقتئ؟ ارينة، مذحتارحاننئث دايةكسئز «جازباسئنان» شئقتئ.

     2-وتئرئك. لي بايدئث اكةسئ لي كئدان «القا بي» جاساؤعا ذرئنؤدان تؤئنداعان كوپ وتئرئكتئث ذيتقئسئ دةپ بئلئثئزدةر. مذحتارحان ول تؤرالئ ةشبئر تاريحي دةرةك كوزئنة سذيةنبةي-اق اكةسئ ورازبايدئث ارعئ اتالارئ تؤرالئ شةجئرة شةرتئپ وتئرعانداي-اق بئلاي دةپ كوسئلةدئ: «« ونئث اكةسئ القا دةگةن ادام. ول قازئرگئ تاراز قالاسئنداعئ بةلگئلئ ةل بيلةگةن شونجارلار مةن شايقئلارعا جاتاتئن وقئمئستئ، اسا زيالئ ادامداردئث ءبئرئ بولعان («ةلئمةن قاؤئشقان ةلدئباي اقئن». «ادةبيةت» باسپا ءذيئ. الماتئ. 2008. 10-ب.). مذحتارحان وسئلايشا، «القانئ» قولدان تؤعئزعانداي ةتئپ بايانداي كةلة وعان مئناداي مئنةزدةمة دة بةرئپ تاستايدئ: « ءئرئ شةشةن، بةلدئ عالئم، قئلئشكةر، قامشئگةر، ونةرلئ بيلةردئث ءبئرئ بولعان. سول سةبةپتئ، القا شاقئرعان باسقوسؤلارعا بارمايتئن جان بالاسئ بولماعان دةسةدئ تاريحي دةرةكتةردة» (12-بةت).

 دوكتور مذحتارحان مئرزا، سةن تذمانداتا سئلتةمة جاسايتئن «تاريحي دةرةكتةردئ» قايدان، قالاي تابؤعا بولاتئنئن ايتا الامئسئث؟ ةگةر، ونداي بذلتارتپاس «جازبا دةرةكتةرئث» بولسا، نةگة ءبئر رةت بولسا دا ءذزئندئ كةلتئرئپ كةتپةيسئث؟ مةن، ءدال سول ءداؤئردئث، ياعني، ةرتة ورتا عاسئردئ جذيةلئ زةرتتةگةن ادام ةدئم. سوندئقتان، قئتاي جازبا دةرةكتةرئ مةن ورحون-ةنيسةي تاس جازبالارئ ماتئندةرئن قئتاي، تذرئك، ذيعئر، قازاق، ورئس تذركولوگتارئنئث زةرتتةؤ ةثبةكتةرئن سالئستئرا قاراستئرعان تاريحشئ بولعاندئقتان، سةن ةمةكسئتكةن «قئتاي تاريحي جازبالارئنان» لي كئ - «القا بي» عانا ةمةس، جالپئ «لي» اؤلةتئنئث ءبئزدئث جةرئمئزدة بولعانئ جونئندة جازبا دةرةك جوق ةكةنئنة كؤالئك ةتة الاتئنئمدئ اشئق مالئمدةيمئن. دوكتور مئرزا، ءوزئث قولئثنان تؤعئزعان «القا ءبيئثنئث» ارتئنا قالدئرعان قانداي شةشةندئك سوزدةرئ مةن عالئمدئق ةثبةكتةرئن اتاي الار ةدئث؟ ولاي بولسا، سةنئث وتئرئگئثة اثعال ادامدار بولماسا، تاريحتان حابارئ بار ةشكئم سةنة المايدئ.

    3- وتئرئك. لي كئنئث ارعئ اتالارئ جونئندةگئ مئنا سوزدةرئنةن ءوربيدئ: «ونئث ارعئ اتالارئ دا كةزئندةگئ عذنداردئث يمپةريالئق ءئرئ وداعئن قذرعان، تاريحتاعئ بةس بةلگئلئ ةلدئث ءبئرئ بولعان دؤ لؤ تايپاسئنان شئققان. ...سول تاريحي كةزةثدةگئ دؤلؤ رؤئنئث اتاقتئ باتئرلارئ، اقئلگوي اتالارئ، تاريحتاعئ 16 رؤلار بئرلةسئپ قذرعان عذنداردئث ذلكةن يمپةريالئق وداعئ «ون التئ ذلئستئ» باسقارعان مارتةبةلئ ادامنئث ئشئندة بولعان ةدئ دةلئنةدئ قئتاي جازبا دةرةكتةرئندة» (12-بةت).

    مةن، 1998 - جئلئ «قانت» باسپاسئنان شئققان ةكئ تومدئق «ذلئ حذن يمپةرياسئنئث تاريحئ» اتتئ كئتاپتئ تذرئك تئلئنةن اؤدارئپ ةدئم. كئتاپقا ةنگةن تاريحي دةرةكتةر قئتاي تاريحئنئث اتاسئ دةلئنگةن سئ ماشياننئث «تاريحناماسئ» مةن كونة جانة جاثا «حاننامادان» الئنعاندئقتان قاتئستئ كئتاپتاردئ، سونداي-اق، ول جونئندةگئ زةرتتةؤلةردئ مذمكئندئگئنشة تاؤئپ وقئپ، ةكئ تومدئقتئ زةرتتةي اؤدارعانمئن. سول تذستا قئتاي تاريحشئلارئ أاث ميث جئ مةن أاث بيث حؤالار جازعان «ءذيسئن تؤرالئ زةرتتةؤ» اتتئ ةثبةكتةردئ مذقيات وقئعان ةدئم. ول كئتاپتئ 1989 - جئلئ ذرئمجئدة ن.مذحامةتحان ذلئ اؤدارئپ باستئرعان بولاتئن.

      مةن بئلةتئن تاريحتا، عذندار قذرعان «يمپةريالئق وداق» دةگةننئث قذرامئندا «تاريحتاعئ بةس بةلگئلئ ةلدئث ءبئرئ بولعان دؤلؤلار» جونئندة ةشقانداي جازبا دةرةك جوق. ال، جاثئلتپاشتاي شاتاسقان «تاريحتاعئ 16 رؤلار بئرلةستئگئن قذرعان، عذنداردئث ذلكةن يمپةريالئق وداعئ «ون التئ ذلئستئ» باسقارعان مارتةبةلئ ادامنئث ئشئندة بولعان ةدئ دةلئنگةن» قئتاي جازبا دةرةگئن مذحتارحان تاؤئپ بةرمةسة، ءبئز جوقتان بار جاساي المايمئز. كوزئ قاراقتئ وقئرماندار مذحتارحانشا تاريح جازؤدئث قانشالئق كذلكئلئ ءارئ قانشالئق قاؤئپتئ ةكةنئن پارئقتاي جاتار.

     4- وتئرئك. «القا بي» جونئندة ويدان شئعارعان «القالئ كةثةس قذرؤ» دةيتئن ويجوباعا قذرئلعان. «القا ءبيدئ» جةكةشةلةندئرئپ العان مذحتارحان، ةندئ، قازاق سوزدةرئنئث ةتنو-لينگأيستيكاسئنا قول سالئپ، «قازاقتاردا ءالئ كذنگة دةيئن «القالئ كةثةس قذرؤ» دةگةن ءسوز بار. بذل ارادا القا ءبيدئث ةل ازاماتتارئن ماقذلداسؤعا بولا كةرئسة وتئرئپ كةلئستئرةتئن، وتة ةرتةدةن قالئپتاسقان، ذلتتئق ةرةكشةلئككة اينالعان، وزئق سالتتئ قازاق دالاسئنا ورناتقان ادام رةتئندة اتالادئ. ... ول جونئندة كوپتةگةن مالئمةتتةر بار» (12-بةت) - دةپ كوسئلةدئ. اتتةث، سول كوپئرگةن «كوپتةگةن مالئمةتتةردئث» تئم قذرئسا بئرةرئن دوكتور مذحتارحان جارياعا شئعارا السا جارار ةدئ.

   «القا، القالئ كةثةس قذرؤ» - بذل سوزدةر مةن ءسوز تئركةستةرئ VІІ عاسئردا ءومئر سذرگةن «ون وق بذدذننئث» سوزدئك قورئندا بولعانئنا قانداي تئلدئك ايعاق كةلتئرة الار ةكةن، مذحتارحان؟ ارينة، كةلتئرة المايدئ. «القالئ كةثةس - كذل توبةنئث باسئندا كذندة كةثةس» تئركةسئمةن زامانداس، مذنداعئ ءسوز ةكةنئ بةلگئلئ.

     تاريح عئلئمئندا قالئپتاسقان، بذلجئماس زاثعا اينالعان ءبئر تاريح زةرتتةؤ ءادئس-تاسئلدةرئ بولؤشئ ةدئ. ول، تاريحي وقيعالار مةن تاريحي تذلعالار تؤرالئ ءسوز بولعاندا، سول زاماندا، ءتئپتئ بولماسا، ودان كةيئنگئ داؤئرلةردة قاعازعا تذسكةن جازبا دةرةكتةرگة ارقا سذيةي وتئرئپ زةرتتةؤشئ ءوز تذجئرئمئن ايتاتئن سياقتئ ةدئ. ءبئزدئث مذحتارحان ونداي-وندايلارئثا پئسقئرئپ تا قاراماي، قئزئل ءسوزدئ قئپئعئمةن ساپئرئپ ةس-اقئلئثدئ شئعارادئ ةكةن. «اثقاؤ ةلگة ارامزا مولدالئقتئث» قازاقئ ذلگئسئندةي بولعان ءبئر امالئ. «ول جونئندة كوپتةگةن مالئمةتتةر بار. ... ول جونئندة قئتاي جازبالارئ جان-جاقتئ سئرلار شةرتةدئ»دةگةن سياقتئ بوپسالئ بوس سوزدةرمةن تاريحتئ، تاريحي جازبا دةرةكتةردئ وقئپ-پايدالانا المايتئن وقئرماندارئنئث مئسئن باسادئ.

 شئن تاريحشئ، تاريحقا ادال زةرتتةؤشئ الدئمةن سول «جازبا دةرةكتةردئ بذلداماي، بذلدئراتپاي وقئرمان نازارئنا ذسئنار بولار. ال، قولئندا ةشقانداي تذرلاؤلئ دةرةك-دايةگئ جوق مذحتارحاندار عانا سولايشا ورعئپ، وراعئتئپ وتة شئققئسئ كةلةدئ. بذدان تذيةر ءتذيئنئمئز؛ قئتاي جازبا دةرةكتةرئندة مذحتارحان قولدان جاساعان «القا بيگة» قاتئستئ ةشبئر ءسوز جوق، بولؤئ دا مذمكئن ةمةس. ةندئگئ ءسوز، مذحتارحاننئث لي كئنئ (القا بي) شؤ-سؤيابتان قئتاي قورعانئ ئشئنة كوشئرئپ اپارؤئ جونئندة ويدان شئعارعان، تاريحتئ استئن-ذستئن ةتكةن ناعئز ارانداتؤلارئنا ارنالادئ.

      5 - وتئرئك. مذحتارحاننئث «وتانشئل» القيبيئنئث سؤياب-شؤ ءوثئرئن تاستاي قاشئپ، قئتايدئث ذلئ قورعانئنا بارئپ پانالاؤئنا بايلانئستئ تاريحقا جاسالعان كةشئرئلمةس قياناتئنان ءوربيدئ. مذحتارحان ءوزئ جةتة بئلمةي شاتاسؤمةن قويماي، جذرتتئ دا شاتاستئرئپ تذركةشتةر تؤرالئ مئناداي قاتة اقپار تاراتادئ. «قازاق دالاسئن ءبئر زامانداردا بيلةگةن باتئس تذرئك قاعاناتئنئث تذركةش حاندئعئ، جةتئنشئ عاسئردئث سوثئنان باستاپ، تذس-تذستان جاسالئپ جاتقان ءار ءتذرلئ شابؤئلدار سالدارئن ةل ئشئندةگئ ساياسي، ةكونوميكالئق جاقتاردا كذردةلئ جاعدايعا تاپ بولدئ»، دةيدئ (13-بةت). مذنداعئ «باتئس تذرئك قاعاناتئنئث تذركةش حاندئعئ» دةگةن نة جاثئلتپاش؟ دذرئسئ - باتئس تذرك قاعاناتئ اؤماعئندا، ةجةلگئ ءذيسئن جةرئندة «ون وق بذدذننئث» بةلدئ تايپاسئ تذركةشتةر قذرعان (692-766) قاعانات. حاندئق پةن قاعانات مارتةبةسئ جونئنةن پارئقتئ مةملةكةتتئك قذرئلئمدار. VІІ عاسئردئث سوثئنان باستاپ تذركةشتةر مذحتارحان جازعانداي ازئپ-توزؤعا ةمةس، ءوز الدئنا شاثئراق كوتةرگةن جاس مةملةكةتتئث تاؤةلسئزدئگئن نئعايتؤ جولئندا تاباندئ كذرةس جذرگئزئپ، ورتالئق ازياداعئ ئقپالدئ كذشكة اينالا باستاعانئ تاريحي شئندئق. مةن بذل جونئندة «تذركةش قاعاناتئ» دةگةن مونوگرافيامدا جان-جاقتئ توقتالعان بولاتئنمئن.

     6-وتئرئك. VІІ عاسئردئث سوثعئ شيرةگئندة ورتالئق ازيا مةن جةتئسؤدا قالئپتاسقان گةوساياسي جاعدايدئ بئلمةستئكتةن نةمةسة قاساقانا بذرمالاؤدان تؤئنداعان. سئرتتاي، شولا قاراعاندا VІІ عاسئردئث سوثئندا، ناقتئلاپ ايتقاندا 680-جئلدارداعئ گةوساياسي جاعدايدئث شيةلةنئسئپ كةتكةنئ راس بولاتئن. ءبئراق، ول شيةلةنئس مذحتارحان توندئرة جازعانداي تذرك حالئقتارئ، ونئث ئشئندة «ون وق بذدذننئث» ةلدئگئ مةن مادةنيةتئن ويران قئلار اپاتتئ جاعدايدا ةمةس، كةرئسئنشة تاؤةلسئزدئك جولئنداعئ اقتئق ايقاسقا كئرئسكةن ناعئز جذلدئزدئ جئلدارعا تؤرا كةلةدئ. يوللذق تةگئن كذلتةگئنگة ارناپ جازعان تاس جازبادا: «« تذرك بةكتةرئ تذرك اتئن جوعالتئپ، تابعاش بةكتةردئث تابعاش اتئن تذتئنئپ، تابعاش قاعانئنا باعئندئ. ةلؤ جئل ءئسئن، كذشئن بةردئ» دةپ كذثئرةنة ةسكة العان 50 جئل، 630-679-جئلدار ارالئعئ بولاتئن. ال، 682-جئلئ ورحون بويئندا ةكئنشئ تذرك قاعاناتئ قايتا قالپئنا كةلئپ، تاث يمپةرياسئ اسكةرئن ذلئ قورعاننئث ئشئندة قؤالاپ ءجذرئپ سوققئلاي باستاسا، وثتذستئكتةگئ توباندار (تيبةت) كذشةيئپ تاث يمپةرياسئ بيلةپ كةلگةن قاشقاريانئ باسئپ الئپ، ذلئ قورعانعا قاؤئپ ءتوندئردئ.

وثتذستئك باتئستا اراب حاليفاتئ سوعديانا شةكاراسئنا جاقئنداپ كةلئپ قانا قويماي، قؤاتتئ يران پاتشالئعئن باعئندئرئپ ازياداعئ قذدئرةتتئ كذشكة اينالعان بولاتئن. ءبئراق، وعان دةيئن باتئس تذرك قاعاناتئ يةلئگئنة قاؤئپ توندئرةر جاعدايدا ةمةس ةدئ. مئنةكي، قالئپتاسقان وسئ گةوساياسي جاعداي «ون وق حالقئ» ءذشئن بارئنشا قولايلئ بولعانئن باسا ايتؤعا ءتيئسپئز. 692-جئلدئث العاشقئ ايلارئنئث بئرئندة، تذركةشتةردئث باعا تارحانئ وجةلئ، تابعاش قاعاندار بيلةپ كةلگةن سؤياب بةكئنئسئن شابؤئلمةن الئپ، ذلكةن ورداسئن وسئندا اكةلئپ ورناتتئ دا، كئشئ ورداسئن قويلئق بةكئنئسئندة قالدئردئ. بذلاردئ تاپتئشتةپ وتئرؤداعئ ماقساتئمئز، مذحتارحان بذرمالاپ تذسئندئرمةك بولعان تاريحي شئندئقتئث ارتقئ كورئنئسئن تذرة جالاثاشتاپ كورسةتؤ ةدئ.

    مذحتارحان ماداق ءسوزئن جاؤدئرعان «القا ءبيئن» سؤياب، تالاس قالالارئن تاستاپ كةتؤگة ماجبذرلةگةن» قارا تذنةك زامان دةگةنئ، ونئث كةرئسئنشة، وجةلئ باعا تارحان باستاعان «ون وق حالقئ» باتئس تذرك قاعاناتئ اؤماعئنان تاث يمپةرياسئنئث وتارلاؤشئ ارمياسئنا ارقا سذيةگةن «تابعاش قاعانداردئ» قؤئپ تاستاپ، ةل ئرگةسئن بةكئتئپ العان 705-706-جئلدارعا سايكةس كةلةدئ. تاريحي شئندئق وسئلاي دةيدئ.

     وسئ ارادا ةلدئباي، القابيشئل مذحتارحانعا مئناداي سذراق قويساق، قالاي جاؤاپ بةرةر ةكةن؟

    ءبئرئنشئ سذراق: جةتئسؤ مةن ورتالئق ازيادا قالئپتاسقان تذرك حالئقتارئنا، ونئث ئشئندة مذحتارحانشا ايتقاندا «مئثداعان جئلدئق باي مادةنيةتكة ية قازاق-دؤلاتتار ونئث عذلاما عالئمئ، ايتقانئ ةكئ بولمايتئن القابيلةرئنة تؤعان قولايلئ تاريحي جاعدايدا، «القا بي» نةگة تؤعان جةرئن تارك ةتئپ ءذرئم-بذتاعئن ارقالاپ مئثداعان شاقئرئم شالعايعا قاشا كوشةدئ؟

    ةكئنشئ سذراق، دؤلاتتاردئث اقئلگوي قامقورئ، اسقان پاتريوت، «القا بي» جةتئسؤدئ تاستاي قاشؤعا ءماجبذر بولعاننئث وزئندة، ول نةگة قانداس، تاعدئرلاس كوك تذرئكتةرگة، ول قذرعان تذرئك قاعاناتئ اؤماعئنا كةتپةي، تذرئك حالئقتارئنئث اتا جاؤئ بولعان تاث يمپةرياسئ يةلئگئندةگئ شؤ-سئشؤان جةرئنةن پانا ئزدةيدئ؟

     حالقئمئزدا «وتئرئكتئث وزئنة سةنبة، قيسئنئنا سةن» دةيتئن مئسقئل ءسوز بار. مذحتارحاننئث «قئرئق وتئرئگئنةن» سول قذرعئر قئيسئندئ تاپپاي دال بولادئ ةكةنسئث؟

    7-وتئرئك. ونئث مئنا ءبئر ةجة سوزئندة ايتئلعان ءتورت بئردةي شئلعي وتئرئگئنةن تؤئندايدئ. دوكتور مئرزا بئلاي كوسئلةدئ: ««الاساپئراندئ وزگةرئستئ، جانئ توزئپ قابئلداي الماعان القا بي ب.ز. 713-جئلئ تذتاس تؤئستارئن باستاپ، شئعئستاعئ تذرئكتةر باسقارئپ وتئرعان قئتايمةن شةكتةسةتئن دوث-حانا جةرئنة كوشةدئ. ونداعئ ةرتةدةگئ رؤلاس، اتالاس، قانداستارئن پانالايدئ. وسئ كةزدة ةلئباي ون ةكئ جاسقا كةلگةن ةدئ» (13-بةت).

    1) القابيئ تذتاس تؤئستارئن الئپ 713-جئلئ كوشتئ دةگةن مذلدة وتئرئك. لي بايدئ سؤيابتا تؤعان دةپ ةسةپتةيتئن ساناؤلئ قئتاي اأتورلارئنئث ءوزئ دة، ةنسيكلوپةديالئق سوزدئكتةرئندة دة 705-جئلئ سئشؤاننئث جياثيؤ وثئرئنة كوشئپ كةلگةن ةدئ دةپ جازئپ كةلةدئ. 713-جئل دةپ جازعان «وقئمئستئ» مذحتارحاننان باسقا ءبئر پةندة جوق.

    2) «شئعئستاعئ تذركتةر باسقارئپ وتئرعان قئتايمةن شةكتةسةتئن جةر» دةپ ةمةكسئتكةنئنة قاراپ، شئعئس تذرك قاعاناتئن ايتقان شئعار دةپ قالماثئزدار. «دوث-حانا» دةگةن القا ءبيدئث «قانداس، اتالاس، رؤلاستارئ» تذرئپ جاتقان بذگئنگئ گانسؤ ولكةسئنئث باتئس قاقپاسئن ايتئپ وتئر. 705 نةمةسة 713-جئلدارئ تاث يمپةرياسئ بيلةپ تذرعان گانسؤ (كةثسؤ) ولكةسئندة قايداعئ، تذركتةر باسقارئپ تذرعان جةكة حاندئق، يةلئك بولعان ةكةن؟ «القا بيمةن رؤلاس، اتالاس» قانداي ادامدار بيلئك باسئندا وتئرعان ةكةن؟ شئلعئي وتئرئكتةن باسقا ةش نارسة دة ةمةس.

     3) «دوث-حانا» دةگةنئ قانداي «حانا» بولدئ ةكةن؟ قئتايلار «دذن حؤاث» دةپ جازاتئن جاعرافيالئق اتاؤدان ةشقانداي قازاقشا «دوث» مةن پارسئشا «حانا» ماعئناسئ شئقپايدئ. «دذن-حؤاثنئث» قئتاي جازبا دةرةكتةرئنة ئلئنگةنئنة كةمئندة 2000 جئل بولدئ. ال، تذرئك حالئقتارئ تئلئنة اراب، پارسئ سوزدةرئنئث ةنة باستاعانئ، سول قاتاردا ءسوز تؤدئرؤشئ «حانا» قوسئمشاسئ جالعانا باستاعانئ، ةرتة بولعاندا ІХ-Х  عاسئرلاردان بةرئ قاراي دةسةك قاتةلةسپةسپئز. مذحتارحانشا بةلدةن باسؤ، جوقتان بار جاساؤدئث ذلگئسئن كورگةن ادام نة ايتار ةكةن؟

    4) «وسئ كةزدة ةلئباي 12 جاسقا كةلگةن ةدئ» - دةپ جازا سالؤ دا «وقئمئستئ» مذحتارحانعا نة تذرادئ، ءتايئرئ؟! تاريحي دةرةك-دايةك دةگةندةر ونئث قالتاسئندا تذر ةمةس پة؟ ةگةر دة، مئث جةردةن العئر، ةرةكشة دارئندئ بالا بولعاننئث وزئندة مذحتارحان كوپئرتة ماقتاعانداي «« قازاق دالاسئن تؤا سالا سذية بئلگةن دارئندئ ذل، بةس جاسئندا تاريحي قازاق داستاندارئمةن سؤسئنداعان جان» بولؤئ اقئلعا قونبايدئ-اق. سول ءذشئن لي بايدئ بةس جاسئندا قازاقتئث تاريحي داستاندارئمةن سؤسئنداتؤ كذمان تؤدئرارئن بئلگةندئكتةن ةلدئبايئن كامةلةتكة تولتئرئپ بارئپ ئشكئ قئتايعا اپارعاندئ ءجون كورسة كةرةك.

         8-وتئرئك. ساسانيلةر جونئندة ايتئلعان.

«... باتئستاعئ جانة وثتذستئكتةگئ وثئرلةردة ساسانيلةر قذرعان مةملةكةت كذشةيئپ، سامارحان، بذحارا، ذرگةنئش، وتئرار، ساؤران ت.ب. امؤداريا بويئنداعئ كوپ قالالار سولاردئث قولئنا ءوتئپ كةتةدئ. ةل ءئشئ ةكئذداي كذي كةشئپ، قازاق ذلتئ اؤئر سارساثعا تذسةدئ» (13-بةت) دةپ سوعادئ تاريح دوكتورئ. تاريحي شئندئقتان مذلدة الشاقتاپ كةتكةن مذحتارحانعا «وتئراردئ» امؤداريا بويئنا اپارا سالؤ دا تذككة تذرمايدئ. قوعامدئق عئلئمداردا قالئپتاسقان رؤ، تايپا ذلئس، حالئق، ذلت كاتةگوريالارئ جونئندةگئ ذعئم-تذسئنئكتةر دةگةنئث دة ول ءذشئن قاراقذرئق ءبئر نارسة عانا.

      ساسان اؤلةتئ قذرعان مةملةكةت 3-7 عاسئرلاردا تاياؤ جانة ورتا شئعئستا بيلئك جذرگئزدئ. 558-568-جئلدار شاماسئندا عانا ةستةمي قاعان باتئسقا جورئق جاساعانعا دةيئن امؤداريانئث وثتذستئك-باتئسئنداعئ كةيبئر جةرلةرگة قوجالئق ةتة العانئمةن 652-جئلعا كةلگةندة بذل مةملةكةتتئ ارابتار باسئپ الدئ دا، بايتال تذگئل باس قايعئ دةيتئن مذشكئل حالگة تذسةدئ. ةندةشة، مذحتارحان «قازاق ذلتئن اؤئر سارساثعا تذسئرگةن» قايداعئ ساسانيلاردئ ايتئپ وتئر؟ قئتاي لي كئنئ (القابيدئ) قئتايعا ذدةرة كوشئرؤ ءذشئن تاريحتئ وسئلايشا بذرمالاپ، اؤزئنا كةلگةنئن ايتا بةرؤ كةرةك پة؟

     ةگةر دة، شارتتئ تذردة بولسا دا مذحتارحاننئث القا ءبيئن سؤياب-شؤ وثئرئنةن قئتاي جةرئنة كوشؤئنئث سةبةبئن انئقتاؤ كةرةك بولسا، قئتاي لي بايتانؤشئلارئنئث كةيبئر پئكئرلةرئنة جذگئنة وتئرئپ بئلايشا وي كةزدئرؤگة دة بولادئ:

     «قازاقستان» گازةتئنئث 15-قازانداعئ  37- سانئندا جانة Аbі.kz  سايتئندا جاريالانعان «اقيقات پةن اثئز» اتتئ ماقالامدا، 2008 - جئلئ قئتايدئث نانجين قالاسئندا باسئلعان «لي باي جؤان» دةگةن كئتاپتان لي بايدئث اكةسئ لي كئنئث «باتئس وثئرگة قالاي كةلگةنئ، ودان 705-جئلئ قئتايعا نةگة قاشؤ سةبةبئ قئسقاشا باياندالئپ ةدئ. سوندا ايتئلعان كةيبئر ماسةلةگة وسئ ارادا انئقتاما بةرة كةتؤدئ پايدالئ كورئپ تذرمئز.

     ءبئرئنشئسئ - لي بايدئث ارعئ اتاسئ، بةس حؤ-16 حاندئق تذسئندا باتئس لياث حاندئعئن قذرعان لي حاؤ (351-417) جونئندة جازئلعان «جاثا ةرانئث 400-جئلئ حانزؤ (قئتاي ءا.د) لي حاؤ دذن حؤاثدا (بذگئنگئ گانسؤدا) قذرعان بيلئك. تاريحتا باتئس لياث دةپ اتالعان. 421-جئلئ سولتذستئك لياث حاندئعئ جويعان» («سئ حاي» شاثحاي. 1989. 2063-بةت) دةگةن دةرةككة نازار اؤدارالئق. مذندا بادئرايتا «حانزؤ لي حةؤ» دةپ جانة ول قذرعان حاندئق 421-جئلئ سولتذستئك لياث حاندئعئ جاعئنان جويئلعانئ انئق جازئلعان. سودان بئلاي قاراي لي اؤلةتئنئث باعئ تايادئ.

   لي باي سول لي حاؤدئث 9-ذرپاعئ بولاتئن. ال، لي بايدئث 5-اتاسئ بولعان لي گؤن سؤن پاتشالئعئنئث (581-618) سوثعئ كةزئندة ءئرئ اسكةر باسئ بولئپ ءجذرئپ، 617-جئلئ اسكةري توثكةرئس جاساپ، ءوزئن حئ شي ءوثئرئنئث دا لياثأاثئ دةپ جاريالادئ دا جاث ية، دذن حؤاث قاتارلاس بةس ايماقتئ باسئپ العان سوث، ءوزئن پاتشا دةپ جاريالادئ. تاث پاتشاسئ گاؤ زؤ استئرتئن ارةكةت ذيئمداستئرئپ ونئ ذستاپ اكةتةدئ دة شاث اندة باسئن كةسةدئ» (بذل دا سوندا. 1422-بةت).

     لي بايدئث اتا شةجئرةسئن قؤالاي زةرتتةگةن قئتايلئق عالئمدار جؤ شئنشؤ مةن تذث شياثداردئث «ءسذي پاتشالئعئنئث سوثعئ كةزةثئندة ذلكةن الاساپئران پايدا بولادئ دا، لي بايدئث ارعئ اتالارئ باتئسقا اؤئپ بارئپ سذيةگة بارئپ تذراقتايدئ. سذية دةگةنئمئز قئرعئزستانداعئ توقماق قالاسئنا جاقئن ورنالاسقان ةجةلگئ جئبةك جولئ بويئنداعئ ماثئزدئ قالا. سول ؤاقئتتا تاث پاتشالئعئنا قاراستئ بولعان» دةپ جازؤئنا نةگئز بولعان تاريحي وقيعا، سول بذلئكشئل لي گؤي جازالانعاننان كةيئن، ونئث ءذرئم-بذتاعئنئث باس ساؤعالاپ شالعايعا بوسئپ كةتؤئ نةمةسة تاث پاتشاسئ جةر اؤدارئپ جئبةرؤئنة بايلانئستئ بولسا كةرةك. ولاي بولعاندا لي بايدئث 701-جئلئ سذية بةكئنئسئندة، لي كئ وتباسئندا دذنيةگة كةلگةنئ شئن بولادئ. ءبئراق، ءبئزدئث ةلدئبايشئلار جالاؤلاتئپ جذرگةندةي دؤلاتتئث القابيئ دةگةننئث وتباسئندا دذنيةگة كةلمةگةنئ ايداي انئق نارسة.

     ال، لي كئنئث سؤيابتئ تاستاي قاشؤئنئث تاريحي ارتقئ كورئنئسئ تؤرالئ جوعارئدا ءبئرشاما توقتاعانبئز. ءتذپ-تذقيانئن قئتايدئث ايگئلئ لي اؤلةتئنةن تاراتؤدئ ماقتان كورةتئن لي باي جانة ونئث اكةسئ لي كئنئث سؤيابتئ استانا ةتئپ، سالتانات قذرا باستاعان تذركةش قاعاناتئنئث ايبئندئ قاعانئ وجةلئ باعا تارحان جذرگئزگةن جةثئستئ جورئقتاردان زارةسئ قالماي، ذلئ قورعانعا قاراي قاشقان قئتاي كوشئنة ئلةسئپ سئ شؤان ولكةسئنة كةتؤئ تابيعي نارسة بولسا كةرةك. قئتاي دةرةك كوزدةرئنئث بارلئعئ دةرلئك «لي باي بةس جاسئندا وتباسئمةن بئرگة شؤ جةرئنة كةلةدئ. لي وتباسئ ذزاق ؤاقئت (ءبئر عاسئرعا ؤاقئت. د.د.) باتئس وثئردة تذرعانئمةن، ول ةشقاشاندا باتئس وثئرلئك ادام بولعان ةمةس. لي اؤلةتئنئث ارعئ اتالارئ اؤةلدة لذث شيدة ءومئر سذرگةندئكتةن بذل وتباسئندا نةگئزئنةن حانزؤ مادةنيةتئ - جذث گو (قئتاي.د.د) مادةنيةتئنئث ةرةكشةلئكتةرئ جاقسئ ساقتالعان. لي باي كةيئنگئ كةزدةرئ كئشكةنتاي كذنئندة اكةسئ ئلعي دا ءداستذرلئ ولةثدةردئ جاتقا ايتقئزاتئنئن ةسكة الؤشئ ةدئ. ولةث-جئر جاتتاؤ ورتا جازئق مادةنيةتئمةن تاربيةلةؤدئث ءبئر ءتاسئلئ بولاتئن. بذدان ءبئز، لي كئنئث قئتايدئث ءداستذرلئ مادةنيةتئن مةثگةرگةن ادام ةكةنئن بئلة الامئز»، - (12-13-ب. «لي بايدئث ءومئربايانئ») دةپ جازعانئنا سايكةسةدئ.

     ةلدئبايشئل مذحتارحاننئث ويدان شئعارعان وتئرئكتةرئندة نة ايتئلعانئن وسئلارمةن سالئستئرئپ كورئپ، وي قورئتؤلارئثئزدئ وتئنةمئن، قادئرلئ وقئرماندار.

       9- وتئرئك. تاعئ دا قازاق ذلتئنئث تاريحي ذلئ مادةنيةتئنئث شايقالؤئن، كوزئمةن كورگةن، ءوز ةلئنئث سان مئث جئلدئق تاريحي مادةنيةتئ مةن ادةبيةتئنئث قذرئپ-جوعالؤئنا كؤا بولؤدئ قالاماعان، الاساپئراندئ وزگةرئستئ جانئ ءتوزئپ قابئلداي الماعان القا ءبيدئث قئتايعا كوشؤدةن باسقا امالئ قالماعانداي، قئتايدئ قازاق مادةنيةتئ مةن ادةبيةتئن قورعاپ، ساقتاپ قالار وركةنيةت قورعانئ ةتئپ دارئپتةيتئندةي ساندئراققا بذگئنگئ قازاقتئ سةندئرمةك بولادئ. ءبئر وكئنئشتئسئ، وسئناؤ قيسئن-قيؤئ جوق سئلدئر وتئرئككة «تاريح ءتذيئنئن تارقاتؤعا» بةل بؤعان سةناتور اقساقالئمئز دا، عئلئم دوكتورئ باؤئرلارئمئز دا يمانداي سةنئپ، ونئث ءناسيحاتشئسئ بولئپ ءجذر.

     10- وتئرئك. «ذماي انا» جونئندةگئ قيسئنسئز ذقساستئرؤلارئنان تؤئنداعان. مذحتارحان لي بايدئث شي أاثمؤ «باتئستاعئ حان انا» دةگةن ولةثئن:

             ذماي ةككةن جةمئسئم.

             ءذش مئث جئلدا كوكتةيدئ.

              كذللئ ةلگة ءدارؤ شاتتئعئ

              قؤانئشقا ةرةك بولةيدئ»،

- دةپ اؤدارا وتئرئپ: «وسئ تةكتةس جئر جولدارئ، اقئننئث قازاقتئث تاريحي تذلعاسئ، ةسكئ كيةسئ، قورئقسا اؤزئنا الار «ويباي!» اناسئ، وتة ةرتةدةگئ تذرئك تةكتئلةردئث ورتاق نانئمئنا اينالعان ذماي انانئ ةسكة الئپ، اسةرلةنة تةربةگةن ساعئنئش قالامئنان تؤعان جئر جولدارئ ةكةنئ انئق»، - دةيدئ. (18-بةت). بذل ارادا وقئرماندار نازارئن اؤدارا ايتار ةكئ ماسةلة بار: ءبئرئنشئسئ، ءارئ نةگئزگئسئ - قئتاي جازبا تاريحئنا تئم ةرتة ئلئنگةن ةفسانالئق، ميفولوگيالئق كةيئپكةردئث اتئن قئتايداعئ قازاق، ذيعئرلار «باتئس «حان انا» نةمةسة «حان انا» دةپ اؤدارئپ ءجذر. قئتاي يةروگليفئنئث سوزبة ءسوز اؤدارماسئ ءدال سولاي. ول تؤرالئ قئتاي ةنسيكلوپةديالئق سوزدئكتةرئندة: «باتئس حان انا - التئن انا، باتئستاعئ كئندئك شةشة قئتايدئث ةرتةدةگئ اثئزدارئندا ايتئلاتئن پةريزات» («سئ حاي» شاثحاي سوزدئك باسپاسئ، 1989. 2063-بةت)، دةپ تذسئنئكتةمة بةرة كةلة، ول ءار داؤئردة، ءار تذرلئ اتقا، ءار ءتذرلئ سيمأولدئق سئيپاتتا دارئپتةلئپ، «حانناما»، تاريحناما، فةرعانا تاراؤئندا»، «مؤتيانزئ بايانئندا» حان انا باتئستاعئ قيان-قيئردا ءومئر سذرگةن، حان پاتشالئعئنئث پاتشاسئ ؤ ديگة (ب.ز.ب. 140-74) ءذش مئث جئلدا ءبئر رةت جةمئس بةرةتئن شابدال جةمئسئن سئيلاعان» دةگةن اثئز بار. ولاي بولسا، مذحتارحان كوسئلتة جازئپ وتئرعان ءذش مئث جئلدا كوكتةيتئن جةمئسئ بار قئتايدئث «حان اناسئنئث» قازاقتئث «ذماي اناسئنا» قانداي قاتئسئ بولماق؟ ارينة، ةشقانداي!

         تذرك حالئقتارئنا ورتاق كيةلئ «ذماي انا» تؤرالئ انئق ءسوز، تولئق سئيپاتتاما بئلاي بولسا كةرةك: «ةرتةدةگئ ذلئ دالانئ مةكةندةگةن تذرك تةكتةس حالئقتاردئث ذرپاق جالعاستئرؤشئسئ، بةرةكة-مولشئلئق ءتاثئرئسئ ذماي اناعا قازاقتاردان باسقا حاحاستار، قئرعئزدار، التايلئقتار، شورلار، تئبالئقتار جانة تذركتةر تابئنعان... قازاق دالاسئنا يسلام ءدئنئ دةندةپ ةنگةننةن كةيئن، بوبةكتةر مةن انالاردئث جةبةؤشئ پئرئنة اينالدئ («قازاقستان تاريحئ» ةنسيكلوپةديالئق انئقتامالئق، «ارؤانا». الماتئ، 2006. 725-ب). قادئرلئ وقئرمان، قئتاي لي باي جئرئنا قوسقان «باتئس حان انا» مةن، ول ةككةن ءذش مئث جئلدا ءبئر جةمئس بةرةتئن شابدالئنئ سئيلاعان ؤ دي پاتشا بابا تذرك-حذندارمةن 60 جئل سوعئسئپ، قان قاقساتقان اتا جاؤئمئز بولاتئن. قئيئسپاستئ قئيئستئرعئش، بولماعاندئ بولدئرعئش مذحتارحان ةلدةن ةرةك زارلئققا باسئپ، قانشا كذشةنئپ ءتئلئن بةزةسة دة ءبئزدئث قاسيةتتئ ذماي انامئزدئ قئتايدئث «حان اناسئنا» جئعئپ بةرة المايدئ.

      11- وتئرئك. «ونئث (لي بايدئث.ا.د) اسقاق الاتاؤ، تيانشان-ءتاثئرتاؤ، قاستاؤ دةپ تامسانا ولةث جازئپ، ةرةكشة تةبئرةنگةن تذستارئ دا بارشئلئق. عذن، ذلئ ءجذز، كئشئ ءجذز، الشئن جونئندة جازعان جئر جولدارئن وقئعاندا، ونئث ناعئز قازاق دالاسئنئث اقئنئ ةكةنئ، ةل دةپ ةثئرةگةن تاؤداي تالانتتئ ازامات تذلعا ةكةنئ ةسئثدئ تاندئرئپ، ويئثدئ وقئعان سايئن اسپانداتئپ، الاؤلاتئپ وتئرادئ» (18-بةت) دةگةن كوسئلمةسئنة نةگئزدةلگةن. لي باي ولةثدةرئن مذحتارحانشا ون جاسئمئزدا جاتتاپ وسپةسةك تة قئتاي اقئنئنئث شئعارمالارئندا «الاتاؤ، قاستاؤ نةمةسة ذلئ ءجذز، كئشئ ءجذز، الشئن رؤلارئنا ارنالعان» ساعئنئش سازئ مذلدة جوق ةكةنئن كةسئپ ايتا الامئز.

ال، الةمگة ايگئلئ ءتاثئرتاؤ، پامير، گيمالاي تؤرالئ لي بايعا عانا ةمةس، سول داؤئردة ءومئر سذرگةن قئتاي اقئندارئنئث ءبارئ دة جازعانئ بةلگئلئ. سوسئن، لي بايدئث عذندار تؤرالئ جازعان ولةثدةرئنئث بارئندة دةرلئك، اسئرةسة «ةلئباي. لي باي، لي بو» اتتئ كئتاپقا ةنگةن «عذندار» دةگةن ولةثدة (324-ب) قئتاي اقئنئنئث عذندارعا دةگةن شةكسئز قارعئسئ، جةك كورؤشئلئگئ، دذشپاندئعئ سونشا انئق، ايقئن ايتئلعان. ول ولةثنئث قئتايشا ماعئناسئ - عذنداردان تذقئم قالمادئ، عذنداردئ تيپئل قئلدئق، - دةگةندئ بئلدئرةدئ. قازاقشاسئ دذرئس اؤدارئلماعان، ماعئناسئ بذرمالانعان. لي بايدئث بذل ولةثئ ناعئز قئتايلئق جاؤئنگةرلئك جئر، ةرلئك جئرئ بولاتئن. ودان «قازاق دالاسئنئث اقئنئن ئزدةؤ، «ةل دةپ، قازاق دةپ، ةثئرةگةن تاؤداي ازامات تذلعا» جاساؤ بارئپ تذرعان ارانداتؤ، جذرتتئ شاتاستئرؤدان باسقا ةشنارسة ةمةس.

     12- وتئرئكتئ - قئتاي ءتئلئنئث «بئلگئرئ»، لي باي ولةثدةرئن «ون جاسئنان جاتتاپ وسكةن» مذحتارحاننئث قئتاي لي بايدئ قازاق دؤلات- ةلئبايعا اينالدئرماقشئ بولعان سيقئرلئ دذعاسئنئث ةث تئلسئماتقا تولئ قذپياسئن «بةس جاستا، جاتقا ايتتئم داستانداردئ، ون جاسئمدا دوس ةتتئم اسقانداردئ» دةيتئن دذمشة اؤدارماسئنان ئزدةؤگة تؤرا كةلةدئ. ويتكةنئ، مذحتارحان وسئ ولةث جولدارئنداعئ ءبئر عانا «داستان» ءسوزئن قاساقانا تئقپالاؤ ارقئلئ ءبئر قاؤئم قازاقتئ اؤرة-سارساثعا سالئپ، قالئث كوپشئلئكتئ ذياتقا قالدئرئپ وتئر. لي بايدئث بذل ولةثئنئث قئتايشاسئندا: «ؤ سذي سذث ليؤجيا - ياعني، «بةس جاستا «التئ جيانئ» جاتتاپ الدئم» دةپ تذر.

       قازاق وقئرماندارئنا تذسئنئكتئ بولؤ ءذشئن «لي بايدئث ءومئربايانئ» دةيتئن مونوگرافيانئث اأتورئ جؤ شينشؤدئث بذل جونئندةگئ تالداؤئن اؤدارئپ بةرگةندئ ءجون كوردئك. «لي باي بةس جاسئمدا التئ جيانئ جاتتادئم» دةيدئ ول جاتتاعان ليؤ جيا قئتايدئث ةسكئشة جئل، اي قايئرؤ ةسةبئندة قولدانئلادئ. «ليؤ جيا - «ليؤشئ جيازئ» دةگةن تئركةستئث قئسقارعان ءتذرئ. مذنداعئ ليؤشئ - 60 دةگةندئ بئلدئرةدئ، ال سوندا «جيازئ» دةگةن نة نارسة؟ ءسوز ءمانئسئ مئنادا: قئتايلار ةرتة زاماندا رةتتئك سان ورنئندا قولداناتئن ةكئ توپ يةروگليف بولعان. ونئث ءبئرئنشئ توبئنا، «جيا، ي، بيث، ديث قاتارلئ وث تاثبا جاتادئ. ونئ (تيانگان) وندئق تاثبا دةيدئ. ال، ةكئنشئ توپقا ز، چوؤ، يث، ماو قاتارلئ ون ةكئ يةروگليف جاتادئ، ونئ دي جئ دةپ اتاعان. ءبئزدئث ساننئث ورنئنا ا، ءا، ب، أ، گ ارئپتةرئن قولداناتئنئمئز سياقتئ، قئتايلار وسئ كذنئ دة ولاردئ رةتتئك سان ورنئنا قولدانادئ. مذنداعئ تيان اسپان، دي جةر دةگةندئ بئلدئرةدئ. ءسويتئپ، وسئ ةكئ توپ يةروگليفتئ ئقشامداپ «جوعارعئ وندئق» جانة «تومةنگئ ون ةكئلئك» دةپ اتاؤعا دا بولادئ. ةرتةدة بالالار 7-8 جاسئندا حات تانئپ، كئتاپ وقي باستايتئن ةدئ. لي باي بولسا «بةس جاستا التئ جيانئ جاتتاپ الدئم» دةپ ءوزئنئث زةرةكتئگئن ايگئلةپ تذر. ءاسئلئ، «الت جيا» دةگةن قئتايدئث «داؤ جياؤ» ئلئمئندةگئ وزگةشة ءبئر كئتاپتئ «ليؤ جيا - التئ جيا» دةپ اتاؤشئ ةدئ. ءبئراق لي باي قانشالئقتئ العئر بولسا دا ونداي كئتئپتئ وقي الماسئ انئق. ونئث قاجةتئ دة جوق بولاتئن.

«التئ جيانئ جاتتاتؤ» ءذردئسئ تاث داؤئرئنةن «618-907 - كوپ بذرئن، حان (ب.ز.د 206-ب.ز. 220)، أئي (ب.ز. 220-265) پاتشالئقتارئ كةزئندة باستالعان ةدئ. ءبئراق لي اؤلةتئ ءبئراز جئلدار ورتا جازئقتان (ئشكئ قئتايدان ءا.د.) شالعايداعئ باتئس وثئردة تذرئپ قالعاندئقتان ئشكئ قئتايداعئ مادةنيةت، اعارتؤ جاعئنداعئ وزگةرئستةردةن حابارسئز قالعانئ، لي كئ، سوندئقتان، ةسكئشئل ءداستذردئ ذستانئپ، باياعئ حان، أئي حاندئقتارئ كةزئندةگئ وقؤ-وقئتؤ ءادئس-تاسئلدةرئ بويئنشا كئشكةنتاي لي بايدئ وقئتقان» دةپ قاراعان ليبايتانؤشئ قئتاي عالئمئ شينشياؤ «لي باي جؤان» اتتئ مونوگرافياسئندا (14-ب).

       مذحتارحاننئث سيقئرلئ قالامئمةن «داستانعا» اينالعان «التئ جيا» ناقتئلئ قولدانئستا «جوعارئ وندئق پةن تومةنگئ ون ةكئلئك» تاثبالاردئ باسئنان باستاپ ةكئدةن قوسارلاپ جئلعا تةلئنگةن بولادئ. ماسةلةن،ء بئرئنشئ جئل باسئ (جيازئ)، ةكئنشئ جانة ءذشئنشئ جئل باستارئمةن قوسا ةسةپتةگةندة 60 جئل ءبئر مذشةل دةلئنئپ، 61 جئلدان باستاپ قايتا سانالاتئن بولعان. بذنداي ةسةپتةؤ ءتاسئلئ اي، كذندةرگة دة قولدانئلئپ كةلگةن. بذلاردئ ءوزئمئزدئث قاراپايئم قازاقشا ذعئم-تذسئنئككة جاقئنداتا تاراتئپ ايتقاندا، 7،8 جاسار بالاعا ءتورت امالدئ جاتتاتئپ، ةسةپتئ ذيرةتكةنئمئز، الئپپةنئ تانئتقانئمئز سياقتئ العاشقئ ساؤات اشتئرؤعا ذقسايدئ دةؤگة بولار. ودان ايئرماسئ رةتئندة، قئتايلار بالاعا العاش رةت اي، كذن ةسةبئ مةن جئل قايئرؤدئ ذيرةتةتئنئن ايتؤعا بولاتئن شئعار.

مذحتارحاننئث «داستان» دةگةن ءسوزدئث ةتيمولوگياسئنا، ونئث قاي ذلتتئث تئلئنةن، قاشاننان بةرئ ءبئزدئث تئلدئك قورئمئزعا ةنگةنئن بئلمةي قالؤئ ءتئپتئ وكئنئشتئ، ءارئ كذلكئلئ. «داستان» پارسئ ءسوزئ ةمةس پة ةدئ. لي باي ءومئر سذرگةن داؤئردة، اسئرةسة ونئث بةس جاس كةزئندة پارسئنئث داستان ءسوزئ تذگئلئ، يران-يراك اسكةرئنئث اياعئنئث جةتئسؤ، قاراتاؤ، سئر جةرئنة جةتة قويماعانئن بئلمةؤ، ونئث ءبئلئم-بئلئگئنئث قاي دةثگةيدة ةكةنئن حابارلاپ تذرعان جوق پا؟ ال، تاريحتان قئتاي فيلولوگياسئنان ازداپ ساؤاتئ بار، نيةتئ دذرئس ءبئر قئتايدئث «التئ جيانئث» پوةما، داستان، باللادا جانرئ تذگئلئ، تذتاس پوةزياعا ءتئپتئ قوعامدئق عئلئمداردئث ةشقايسئسئنا قاتئسئ جوق ةكةنئن، اريفمةتيكا مةن اسپان ئلئمئنة، تابيعاتقا بايلانئسئپ جاتقان الئپپةلئك ساؤات اشار ةكةنئن بئلمةي قالؤئ، ءسويتئپ، «ليؤ جيا» التئ جيانئث ءمانئن «سئزدةر تؤرا تاپقان ةكةنسئزدةر» دةؤئ اقئلعا مذلدة قونبايدئ.

      13- وتئرئك. لي بايدئث «بةس جاستا جاتتاپ الدئم التئ جيانئ» ولةثئنئث ةكئنشئ جولئن تاعئ دا بذرمالاپ، وتئرئك اؤدارعانئنان بايقالادئ. ءتذپ نذسقادا وسئ ةكئنشئ جول «شئ سؤي گؤان بةي جيا - ون جاسئمدا الؤان تذرلئ كئتاپتاردئ ءجذز دةستئردئ پاراقتادئم - وقئدئم» دةپ جازئلعان بولاتئن. ونئ «قئتاي ءتئلئنئث بئلگئرئ - «ون جاسئمدا دوس ةتتئم اسقانداردئ»، - دةپ كئتاپتئ ادامداستئرئپ «اسقاندارعا» اينالدئرئپ، لي باي اقئننئث ويئن بذتئندةي بذرمالاپ اؤدارادئ. مذحتارحان بذل ارادا ءوزئ ويدان شئعارعان «داستانداردئ» دةگةنئنة ذيقاستئرؤ ءذشئن قايداعئ ءبئر «اسقانداردئ» زورلاپ «دوس ةتكئسئ» كةلةدئ. قازاق تئلئندة قولدانئستاعئ «اسقان-اسقاندار» كوبئنشة ذنامسئز اسئپ-تاسقان، تاكاپپار، قذدايئن ذمئتقاندار» دةگةندئ بئلدئرمةيتئن بة ةدئ؟ «اسقانداردئ دوس ةتؤ» سونشا ماقتانعا جاتپاس، ءارئ بذل ارادا «اسقاندار» ةمةس «كئتاپتار» تؤرالئ ءسوز بولئپ تذرعان جوق پا؟ مذحتارحان لي بايدئث بذل ولةث جولدارئندا ايتئلعان نةگئزگئ ويدئ بئلمةستئكتةن ةمةس، قاساقانا بذرمالاپ «داستان» ءذشئن قذرباندئققا شالئپ وتئرعانئن اشئپ ايتؤ كةرةك. لي باي ولةثئنئث ذيقاسئ ليؤ جيا-بةي-جياعا قذرئلعان. ةكةؤئ دة سول داؤئردةگئ وقؤ-وقئتؤ تالاپتارئ تذرعئسئنان بالا بئلؤگة ءتيئستئ ءبئلئم نةگئزدةرئنة قاراتئلا ايتئلعان.

      مذحتارحاننئث ءارئ ساؤاتسئز، ءارئ ورةسكةل بذرمالاؤلارئنا ذشئراپ شاتاستئرئلعان تاريحي ذعئمدار مةن اتاؤلار جونئندة قايتالاي تذسئنئك بةرة وتئرماساق، ونئث جاثئلتپاشتارئندا جاسئرئنعان قاراثعئ ويلاردئ ءتذسئنؤ قيئن بولار.

      تاث پاتشالئعئنا دةيئنگئ داؤئرلةردة قالئپتاسقان وقؤ باعدارمالارئ مةن ةمتيحان ءتارتئبئ بويئنشا بالالاردئث جاس ةرةكشةلئگئنة قاراي بئلؤگة ءتيئستئ پاندةردئث مازمذندارئ ايقئندالئپ قويئلعان. ءبئز ءسوز ةتئپ وتئرعان «التئ جيانئث» ءاؤ باستاعئ ماعئناسئ - «جيا - قئتايشا ةسةپتةگئ وندئق ساننئث ءبئرئنشئسئ، قازاقشا «ا» ارپئمةن تاثبالانئپ جذرگةن بةلگئ دةگةندئ بئلدئرةدئ. «جيا-نئث اؤئسپالئ ماعئناسئ، ةث وزئق، ةث ادةمئ، ةث ءبئرئنشئ دارةجةلئ دةگةندئ دة بئلدئرةدئ. ال. «التئ جيا» 7،8 جاسار بالا بئلؤگة ءتيئستئ ةسةپتئك ساؤاتتار جيئنتئعئ، بئزشة بالانئث حات تانؤئمةن بئرگة ءتورت امالدئ، ءابجاتتئق ةسةپتئ مةثگةردئ قامتاماسئز ةتةتئن باستاؤئش بئلئمگة ية بولؤ دةگةندئ بئلدئرةدئ. ونئث «داستان» دةگةنگة ءذش ةمةس، ءذش ءجذز قايناتساث دا قابئسپايدئ. لي باي وقؤعا بارعان تذستا بولاشاق مةملةكةتتئك قئزمةتتةن ذمئتكةر جاس بالا «ؤ جيث - بةس كئتاپتئ» (بال كئتابئ، تاريح كئتابئ، جئر كئتابئ، جورالعئ كئتابئ، جئلناما كئتابئ) وقئپ بئلؤگة مئندةتتئ ةدئ. باسقا كئتاپتاردئ وقؤعا رذقسات ةتئلمةيتئن بولعان.

 اسا زةرةك، تالاپشئل بالا لي باي ونداي شةكتةمةگة قاراماي «ون جاسئندا الؤان كئتاپتاردئ وقئپ شئققانئنا دا قاناعاتتانباي «ون بةس جاسئمدا الؤان ءتذرلئ عاجايئپ كئتاپتاردئ شئ ؤ سذيگؤان شي شؤ) وقؤعا قذمارتقانئن ايتئپ وتئر. باسقاشا سوزبةن ايتقاندا، ءوزئ جاستاي سؤسئنداعان ءبئلئم-عئلئم قاينارلارئنئث اسا مول ءارئ الؤان ءتذرلئ ةكةنئن ماقتانئش ةتئپ تذر. وسئ ايتئلعانداردان تذيةر ءتذيئن - لي بايدئث ون بةس جاسقا دةيئن العان ءبئلئم-بئلئگئنئث تذتاستاي تاث داؤئرئندةگئ قئتاي وقؤ-وقئتؤ باعدارلاماسئ اياسئندا قالئپ قويماي، ءوز زامانئندا كةث تارالعان عاجايئپ، الؤان مازمذنداعئ كئتاپتاردئ ةركئن وقؤ ارقئلئ اسا مول ءبئلئم-ئلئمگة قول جةتكئزگةنئن، ءبئراق، ونئث قازاق دالاسئنا، قازاق تذگئلئ ءيسئ تذرئك حالئقتارئنئث مادةنيةتئ مةن ادةبيةتئنة مذلدة قاتئسئ بولماعان، ناق قئتاي بئلئمدارئ، دارئندئ قئتاي اقئنئ بولئپ قالئپتاسقانئنا كوز جةتكئزةمئز.

      14- وتئرئكتئث قاتارئنا جاتاتئن ةلئباي اقئنعا «بةس جاسئنان قازاق داستاندارئن ايتقئزعان»، ءوزئن «ون جاسئنان اقئن ولةثدةرئن جاتقا الئپ ايتئپ ةلدئبايدئ ءپئر تذتئپ وسكةن» دارئن رةتئندة دارئپتةؤدةن قئمسئنباعان مذحتارحاننئث ةلؤدةن اسقاندا جاساعان اؤدارمالارئنئث مذلدة سئن كوتةرمةيتئن شاتپئراق ةكةنئن، ءتئپتئ، زالالدئ اأانتيؤرا بولعانئن وسئعان دةيئنگئ تالداؤلارئمئزدا ءبئرشاما ءسوز ةتتئك. ةندئ، مذحتارحان جولما-جول اؤدارعان جانة ءوزئ تئكةلةي اؤدارعان بئرنةشة ولةثدةگئ قاساقانا بذرمالاؤلارعا توقتالايئق. بذل ولةثدةردةگئ نةگئزگئ ويدئ بذرمالاؤدا مذحتارحان ةكئ ءتذرلئ قؤلئققا باسقان: ءبئرئنشئسئ، لي بايدئث قازاق دالاسئندا تؤعاندئعئنا دالةل بولار جةكة سوزدةر مةن جةر-سؤ اتاؤلارئن قازاقئلاندئرؤعا ذرئنئسئنان، ةكئنشئسئ، لي باي تؤعان جةرئن، قازاق ةلئن ساعئنئپ، قامئعئپ، زارئعئپ وتكةن مذثلئق اقئن رةتئندة داپئپتةؤلةرئنةن كورئنةدئ.

ماسةلةن، 1) ءبئز جوعارئدا ارنايئ تالداعان «ذماي انا» جونئندةگئ شالئقتاؤعا ذقساپ كةتةتئن ادام نانعئسئز ءافساناسئن ةسكة ءتذسئرئپ كورئثئزدةر. 2) دالالئقتار ءذشئن - قازاقتار ءذشئن «جؤسان» دةگةن جذپار ءيئستئ وسئمدئكتئث قادئر-قاسيةتئنئث ةرةكشة ةكةنئن مولشةرلةگةن مذحتارحان ةلئبايئنئث اؤزئنا «جؤساندئ تةرئپ كوپ ءجذردئم. اسئلئم قاشان تابادئ» (17 جئر، 95 ب) ولةث ماتئنئندة جوق ءسوزدئ سالئپ جئبةرةدئ. دةمةك، ةلئباي جؤساندئ جئرعا قوسسا ول قازاق دالاسئن ةسكة الئپ اه ذرماعاندا قايتؤشئ ةدئ؟ - دةپ ةمةكسئتةدئ. ءبئراق، قئتايشا ماتئندة «جؤسان» دةگةن ءسوز اتئمةن جوق، وندا - كؤن شان ساي شيؤث رؤي» دةگةن ولةث جولئندا كؤن تاؤئنان «وسئ اتتاس تاؤ دا، ةلدئ مةكةن اتئ دا بار، ءار داؤئردة ءارتذرلئ اتالعان. قالاي بولعاندا دا ارئ كةتكةندة كؤن لؤن - گيمالاي تاؤئ مةثزةلگةن» اسئل تاس نةمةسة اسةم گذلدةر جينادئم دةپ تذر.

     مذحتارحاننئث مئنا وتئرئگئ باسقا وتئرئكتةرئنةن دة سوراقئ، ءارئ ةلئبايشئلاردئث الدئ-ارتئنا قاراؤئنا مذرسات بةرگئزبةس ايعاقتئ ءسوز رةتئندة «ءذيسئن تاؤ» دةگةندئ ويدان شئعارعاندئعئ ةدئ. لي بايدئث «ؤ سؤث شان ةتةگئندةگئ شذناؤ كةيؤانانئث ذيئنة تذنةؤ» دةگةن ولةثئنئث ءبئرئنشئ جولئن جولما-جول اؤدارما جاساعان مذحتارحان: ؤ سؤث تاؤئ (ءذيسئن تاؤ - ا. ن.) ةتةگئندة تذنةدئم» دةپ سوعئپ جئبةرةدئ. مذنداعئ «ءذيسئن تاؤ» دةگةنئ قئتايشاسئندا «ؤ سؤث شان» «، قازاقشالاساق «بةس قاراعاي تاؤئ» دةگةندئ بئلدئرةدئ. لي باي قئتايدئ قازاق - دؤلات، ةلئبايعا اينالدئرؤعا جانئققان كةلةشةك ةلئبايشئلار «ءذيسئن تاؤئ ةتةگئندة تذنةگةن» اتالارئ جونئندة ةثئرةپ تذرئپ تولعانباي ما؟ حالئقتئث تاريحي جادئن شاتاستئراتئن، جالعان تاريح جازؤ دةگةن بذدان ارتئق قانداي بولماق، اعايئن!

      مذحتارحاننئث جالعان تاريح جاساؤ جولئندا اشقان ةكئنشئ جاثالئعئ نةمةسة ةكئنشئ قؤلئعئ - لي باي اقئننئث تؤعان ةلئ مةن جةرئن زارئعا، قامئعا ةسكة الاتئنئن قئتايشا ماتئندةگئ «گؤ شياث - تؤعان جةر، تؤعان سةلو» دةگةن ءسوزدئ وثدئ-سولدئ قولدانئپ بئرةسة، «وتان، بئرةسة، تؤعان جةر، بئرةسة تؤعان ةل» دةپ، ولاردئ شؤ بويئن قازاق دالاسئن، تؤعان ةلئنة جةتة الماي قامئعؤئنا اپارئپ تةلؤئنةن كورئنةدئ.

       قئتايدئث ليبايتانؤشئلارئنئث جازؤئنا قاراعاندا قايدا تؤعانئ ءالئ تولئق ناقتئلانا قويماعان لي باي (قايدا تؤسا دا قئتاي وتباسئندا تؤئلعانئ جونئندة ناقتئ ئزدةنبةگةن، ءبئر كةزدةرئ مةن دة سةزئمگة بةرئلئپ، ونئ تذرك تةكتئ اقئن دةؤگة بةيئم بولعان ةدئم.) 25 جاسئنا دةيئن عانا اتا قونئسئ سئ شؤان (شؤ) ولكةسئنئث شيثليان قالاشئعئندا تذرعان، سول جاسئنان ءومئرئنئث سوثئنا دةيئن قئتاي ورتا جازئعئن وثدئ-سولدئ شارلاپ قاثعئباستئقپةن كذن وتكئزگةن، اراق-شاراپقا ابدةن قذنئققان، ءسويتئپ اقئرئ ماس كذيئندة سؤعا كةتئپ ولگةن ءبئر تراگةديالئق تاعدئر يةسئ ةدئ. ونئث ةل كةزئپ قاثعئباستئقپةن وتكئزگةن 37 جئلئندا تالاي جذلدئزدئ ساتتةرئ دة بولعانئ بةلگئلئ. الايدا، تؤئپ-وسكةن قئستاعئنا قايتا ورالا الماي تةنتئرةپ ءجذرئپ، ول تؤرالئ قامئرئق ولةثدةر جازباؤئ مذمكئن بة؟ ونداي ولةثدةر نةلئكتةن تةك قازاق دالاسئن ساعئنؤدان تؤؤئ كةرةك؟ قازاق دالاسئ، شؤ ءوثئرئ، سؤياب قالاسئن مةثزةيتئن جارتئ ءسوز جوق ةكةنئنة قاراماي وثةشتةي بةرةتئنئ قالاي؟

     15- وتئرئك - قازاق حالقئن، ونئث ماثدايئنا باسقان، ذلتتئق ماقتانئشتارئنا اينالعان ذلئ اقئندارئن قورلاپ، قئتاي لي بايدئ ولاردئث توبةسئنة شئعارعئسئ كةلگةن بئلمةستئگئنةن تؤئندايدئ. مةيماناسئ تاسئعان مذحتارحان ايئلئن جيماستان «ةلئباي جئرئن ءتذپنذسقادان ءتذسئنئپ وقؤ كوپ قازاقتئث قولئنان كةلة بةرمةيتئن شارؤا عوي. بولماسا تاريحتاعئ ءئرئ تذلعانئ وقئعاننان كةيئن، زاثعار تذرعاندا، توبةنئ ماقتاپ جاتپاس تا ةدئ» («ةلئمةن قاؤئشقان ةلئباي اقئن»، 19-ب.) دةپ قازاق حالقئ بذگئنگة دةيئن لي بايداي زاثعاردئث ورنئنا قايداعئ ءبئر توبة-توبةشئكتئ ماقتاپ، قاتةلةسئپ كةلگةنئن بةتكة باسقانداي بولادئ.

مذحتارحاننئث ةلئبايدئ قازاق دالاسئنا سذيرةپ اكةلئپ، ونئ قالئث كوپشئلئككة ماداقتاؤداعئ تذپكئ ماقساتئ، ونئث مئنا سوزدةرئنةن ايقئن بئلئنسة كةرةك: «ون ءذش عاسئردان بةرئ... تذتاس قئتايدئ تاثعالدئرؤمةن كةلة جاتقان اتاقتئ قانداسئمئز، تاريحي ةكئ كورشئلةس ةلدئث اسا قادئر تذتقان ءئرئ تذلعاسئ بولئپ تابئلادئ.. ءارئ بذدان بئلاي دا ةكئ ةلدئث ماثگئ قادئرلةيتئن، ةكئ ةلدئ بئردةي باؤراپ، ءوز قذدئرةتئمةن تذتاستئراتئن رؤحاني كذش رةتئندة جاساي بةرةدئ» (7-ب). سونئمةن، توقسان اؤئز ءسوزدئث توبئقتاي ءتذيئنئ مذحتارحان ويدان شئعارعان 15 وتئرئكتئث دة ايتارئ، قئتاي مةن قازاقتئ بئردةي باؤراپ، ءوز قذدئرةتئمةن تذتاستاندئراتئن نةمةسة ةكةؤئن ءبئر تذتاس «جذث حؤا» ذرپاعئنا اينالدئرار زاثعار تذلعا لي بايعا تةلؤ - سايئپ كةلگةندة ذلكةن قاتةلئكتئث كورئنئسئ.

      مذحتارحان سياقتئ جالعان تاريحشئلارعا ايتار ءسوزدئ ذلئ ابايدئث:

                 مةن بولامئن دةمةثدةر،

                       اياقتئ الشاث باسقانعا. .

                       ةكئ كوزئث الارئپ،

                       قذر قارايسئث اسپانعا

                        ءبئر عئلئمنان باسقانئث

                        ءبارئ دة كةسةل اسقانعا

                        ويتكةن ادام جولئعار،

                        كةشئكپةي-اق توسقانعا،

- دةگةن ولةث جولدارئمةن اياقتاعئمئز كةلةدئ.

 ءالئمعازئ داؤلةتحان، تاريح عئلئمدارئنئث كانديداتئ

  دةرةككوز: «اقيقات» جذرنالئ، 2012، قاراشا

оқулық
ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى