14-ناۋرىز - كورىسۋ كۇنى
كورىسۋ (ماڭعىستاۋ وڭىرىندە امال مەرەكەسى دەپ اتالادى) - قازاقستاننىڭ باتىس ءوڭىرى جانە رەسەيمەن شەكتەسەتىن ايماقتاردا ساقتالعان كونە ءداستۇر. مەيرامنىڭ شىعۋ توركىنى تۋرالى عىلىمي تۇجىرىمدالعان ناقتى جاۋاپ جوق. ءبىراق ءارتۇرلى بولجامدار مەن جورامالدار بار.
تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى جاڭابەك جاقسىعالييەۆتىڭ ايتۋىنشا، بۇل - وسكەلەڭ ۇرپاقتى ىزەتتىلىك پەن مەيىرىمدىلىككە، اۋىزبىرشىلىك پەن كىشىپەيىلدىلىككە، تاتۋلىق پەن باۋىرمالدىققا باستايتىن ەرەكشە ۇردىستەردىڭ ءبىرى. قازاق حالقى جىل باسىن 22-ناۋرىزدا كۇن مەن ءتۇننىڭ تەڭەلۋ كەزىنەن باستايدى. ءبىراق قازاقستاننىڭ باتىس ايماعى جىل باسىن باسقا وڭىرلەردە سياقتى 22-ناۋرىزدا ەمەس، 14-ناۋرىزدا تويلايدى.
ارحەولوگ- عالىم اندرەي استافيەۆ كورىسۋ ءداستۇرىن عىلىمي تۇرعىدان ءتۇسىندىرىپ بەرۋگە تىرىستى. ول ماڭعىستاۋ ولكەسىنىڭ تاريحىن ۇزاق ۋاقىت بويى زەرتتەي وتىرىپ، امال مەرەكەسىنىڭ تامىرى موڭعول مەن تۋۆالىق حالىقتاردا جاتىر دەگەن قورىتىندىعا كەلدى.
اداي رۋىنىڭ اڭىزدارى بويىنشا ادامدار ءۇستىرت ايماعى مەن ماڭعىستاۋ تۇبەگىنە شىعىستان كەلگەن. بالكىم، وسى جەردەن وزدەرىمەن بىرگە كۇنتىزبەلىك جۇيەسىن الىپ كەلگەن. موڭعولدار كۇنتىزبەسىنە سايكەس ءبىر اپتادا توعىز كۇن بولعان ەدى. ال كۇنتىزبەنىڭ ءوزى 22-جەلتوقساننان باستالادى. كۇنتىزبەدەگى ءتورت ماۋسىم (كوكتەم- جاز- كۇز- قىس) توعىز كۇننەن تۇراتىن كەزەڭدەرگە بولىنگەن. قىسقى كۇن توقىراۋى كەزەڭىنەن جاڭا جىل باستالىپ، سودان بەرى كۇن ۇزاقتىعى سوزىلادى. ال 23 -جەلتوقسان-14-ناۋرىز ارالىعىنداعى ۋاقىت - قىسقى وسىنداي توعىز اپتادان تۇراتىن كەزەڭ.
ەتنوگراف سەرىك ەرعالي: «شىن مانىندە حالقىمىز ناۋرىز ايىنىڭ العاشقى (ەسكىشە – 1-ناۋرىز قازىرگى 14 نە سايكەس) كۇنىنەن باستاپ، ناۋرىز مەرەكەسىن ءبىر اي بويى مەيرامداعان. قازاقتىڭ عۇلاما عالىمى - ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى ءوزىنىڭ جازباسىندا 8 كۇندىك ناۋرىزداما وتەتىنىن جازادى. ول ەسكىشە:1-8 -ناۋرىز، قازىرگى كۇنتىزبەدە 14-21-ناۋرىز ارالىعى»، - دەپ جازادى. امال مەرەكەسىن ناۋرىزدان بولە-جارا قاراۋعا بولمايدى، ول - ناۋرىزدىڭ العاشقى جارشىسى ىسپەتتەس. امالدىڭ نەگىزگى شارتى - ۇلكەندى سىيلاۋ، كىشىگە قامقورلىق، ءالسىزدى دەمەۋ، جارلىنى جارىلقاۋ. بۇل كۇنى جاسى كىشىلەر ۇلكەندەرگە ارنايى سالەم بەرىپ، قول الىسىپ، ءتوس قاعىستىرادى. اقساقالدار «ءبىر جاسىڭ قۇتتى بولسىن!» دەپ، جاستارعا باتالارىن بەرەدى.
بۇرىنعى وكپە- رەنىش كەشىرىلىپ، ارازدىق ۇمىتىلادى. ءۇي يەلەرى كەلگەندەرگە ءدام ۇسىنىپ، اق تىلەكتەرىن جاۋدىرادى. وسىلايشا، كورىسۋ - باۋىرمالدىقتىڭ، كىشىپەيىلدىلىكتىڭ، قايىرىمدىلىقتىڭ مەرەكەسى بولىپ سانالادى.
«ناۋرىزدان ءبىر اپتا بۇرىن باستالاتىن كورىسۋ - شاپ بەرىپ قول الىسىپ، قۇشاقتاسۋ عانا ەمەس. قىس بويى ءبىر- ءبىرىنىڭ ءولى- ءتىرىسىن بىلە الماي ساعىنعان ەلدىڭ جاسايتىن جورالعىسى. ەرتەدەگى جۇرت ءبىر- ءبىرىن قۇشاقتاپ، كەيدە ولگەندەرىن جوقتاپ، كەيدە ءتىرى قالعانىنا شۇكىرلىك ايتادى. «قىستان امان شىقتىڭ با، مال- جان امان با، شارۋاشىلىعىڭ جاقسى ما» دەگەن سارىندا ولەڭدەتىپ كورىسكەن»، - دەيدى تاريحشى، ەتنوگراف جامبىل ارتىقبايەۆ.
امال نەمەسە كورىسۋ سالتى ءبىر كۇننىڭ اياسىمەن شەكتەلىپ قالماي، جىل بويى جالعاسادى. ايتا كەتەيىك، مەرەكەنىڭ ەشبىر ءدىني سيپاتى جوق.
اۆتور: ميرا تولەندى قىزى
