ءبىرجان- سارا ايتىسىنا 146 جىل: ونىڭ ويدان شىعارىلۋى مۇمكىن بە
سول كەزدە بەكىتىلىپ، كىتاپتارعا جازىلعان دايەككە سۇيەنسەك، ءبىرجان مەن سارانىڭ ايتىسى جەتىسۋ وڭىرىندە 1871 -جىلى 31- قازاندا بولىپتى- مىس. دەمەك، ءدال بۇگىن بۇل ايتىسقا تۋرا 146جىل تولادى. الايدا بۇعان داۋ ايتار قالامگەرلەر دە جوق ەمەس.
وسى رەتتە «قازاقپارات» ح ا ا ءتىلشىسى وتكەن عاسىردىڭ بۇل تۇجىرىمىنا 21 - عاسىردىڭ ادەبي قاۋىمى قالاي باعالايتىنىن سارالاپ كوردى. الدىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىسقاشا ەنتسيكلوپەدياسىنا (4-توم، 191-بەتى) كوز جۇگىرتىپ كورەلىك.
«زەرتتەۋ مالىمەتتەرىنە قاراعاندا، بۇل ايتىستى 1872 -جىلى اۋىز ادەبيەتىن جيناۋشى جۇسىپبەك شايقىسلام ۇلى سارانىڭ ءوز اۋزىنان جازىپ العان. ايتىس 1898 -جىلى قازان قالاسىنداعى اعايىندى كاريموۆتار باسپاسىنان جارىق كورگەن. 1913 -جىلعا دەيىن 5 رەت قايتا باسىلىپ، ەل اراسىنا كەڭ تارالعان. ايتىستىڭ العاشقى نۇسقاسى 969 جول، ەكىنشىسى 1080 جول، ءۇشىنشىسى 1907 جول بولىپ باسپادان شىققان ەكەن. كەڭەس ۇكىمەتىنە دەيىن 8 رەت، كەڭەس ۇكىمەتى تۇسىندا 2 رەت جاريالاندى. بۇل ايتىستىڭ تەڭدەسى جوق كوركەم، شوقتىعى بيىك ەكەنىن دالەلدەيدى»، - دەيدى مالىمەت كوزى.
دەمەك، بۇل دەرەك ءبىرجان مەن سارانىڭ ايتىسىن «بولدى» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتەدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىنان بەرى مەكتەپ وقۋشىلارى قازاق ادەبيەتى ءپانىنىڭ كىتابىنان ايتىستى وقىپ ءبىلىپ، كوپشىلىك ەكى اقىننىڭ كەزدەسكەنىنە شاك كەلتىرمەگەن. الايدا ادەبيەتكە ەركىندىك بەرىلگەلى بۇل تۇجىرىمدى جوققا شىعارىپ، ءبىرجان مەن سارانىڭ ايتىسى ءبىر عانا ادامنىڭ قولىمەن جازىلعان دەپ پىكىر بىلدىرگەن قالامگەرلەردىڭ ءبىرى قابدەش ءجۇمادىلوۆ ەدى.
«ءبىرجان- سارا» ايتىسىن بىر ادام شىعارعانىنا جانە ونىڭ اۆتورى باسقا ەمەس، ءارىپ تاڭىربەرگەنوۆ ەكەنىنە بىر ءسات كۇماندانعان ەمەسپىن. كەزىندە بۇل ايتىس اسەتتىڭ، تاعى باسقا اقىنداردىڭ جىرلاۋىندا شەكارا اسىپ، شىنجاڭ قازاقتارىنا دا جەتكەن. ول جاقتاعى جۇرت «ءبىرجان- سارانى» تەك ءارىپ شىعارماسى رەتىندە تانيدى. ويتكەنى، 1884-1887 -جىلدار ارالىعىندا شاۋەشەكتەگى رەسەي كونسۋلى نيكولاي بالكاشينگە ءتىلماش بوپ قىزمەت اتقارعان ءارىپتى بۇل ولكەنىڭ ادامدارى جاقسى بىلەدى. ءارىپ ءومىرىنىڭ وسى ءبىر كەزەڭى مەنىڭ «تاعدىر» اتتى رومانىمدا ءبىرشاما سيپاتتالعان. وسىدان جەتى-سەگىز جىل بۇرىن جارىق كورگەن سول كىتاپتا «ءبىرجان- سارا» ءارىپتىڭ شىعارماسى ەكەنى اشىق جازىلعان»، - دەيدى جازۋشى قابدەش ءجۇمادىلوۆ.
جازۋشى مىناداي دەرەك كەلتىرەدى: «ايتىستىڭ ءوز تەكسىنە جۇگىنسەك، اقىندار كەزدەسكەندە، ءبىرجان 37 جاستا («ەكى جىل وتىز بەسكە كەلگەنىمە»)، سارا ون جەتىدە («سول كەزدە ون جەتىدە اقىن سارا»). ءبىرجاننىڭ جاسىمەن ەسەپتەسەك، ەكەۋى 1871-جىلى (1834 + 37 = 1871) كەزدەسكەن بولادى. ال سارانىڭ جاسى بويىنشا، ايتىستىڭ وتكەن مەرزىمى 1895-جىلعا (1878 + 17= 1895) تۋرا كەلەدى. ءبىراق بۇل ەكى جوبا دا ايتىستىڭ بولعانىن تەرىسكە شىعارادى. ويتكەنى ايتىس 1871-جىلى بولدى دەيىن دەسەڭ، ول كەزدە سارا ءالى جارىق دۇنيەگە كەلمەگەن. ال، 1895-جىلعا توقتايىن دەسەڭ، ءبىرجان ول كەزدە 37 ەمەس، 61 دە. سوناۋ كوكشەتاۋدان جەتىسۋعا سارانى ىزدەپ كەلىپ ايتىسپاق تۇگىل، سوڭعى بىرنەشە جىلدا اۋىر ناۋقاسقا شالدىعىپ، «بىلەگىنە ارقان باتىپ» جاتقان كەزى»...
فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى باۋىرجان ەردەمبەكوۆ تە «ءبىرجان - سارا ايتىسىنىڭ» ءارىپ تاڭىربەرگەن ۇلىنىڭ قولىنان تۋعان كوركەم تۋىندى ەكەنىن مىناداي دەرەكتەرمەن قۋاتتايدى:
ايتىستىڭ كوركەم شىعارماعا ءتان بەلگىلەرىن اتاساق، بىرىنشىدەن، ايتىس باس- اياعى جيناقى، وقيعاسى بار، بەلگىلى سيۋجەتكە قۇرىلعان، ەكىنشىدەن، جەرى شالعاي ەكى ءوڭىر اقىندارىنىڭ ءسوز ساپتاۋى، ولەڭ قۇرۋلارى، بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا، ءستيلى ءبىر. وسىنداي كوركەمدىگى ءمىنسىز ايتىس قۇرۋ ءۇشىن ۇلكەن ايتىس اقىنى بولۋ شارت.
ەكىنشىدەن، ايتىستا ءوزىن ارعىنمىن دەگەن ءبىرجان - ارعىن ەمەس، كەرەي رۋىنان. سارا دا، ايتىستا اتالعانداي، قاپتاعاي رۋىنان ەمەس. سارا ماتايداعى كەنجە دەگەن ەلدىڭ تاستەمىر دەگەن از عانا رۋىنان شىققان. ءوز رۋىنىڭ اتىنان سويلەمەۋ - ايتىسقا، جالپى، اقىندار تابيعاتىنا جات نارسە. قالاي دەسەك تە، ءبىرجاندى - ارعىن، سارانى قاپتاعاي ەتىپ وتىرعان - ءارىپ.
ۇشىنشىدەن، ايتىستاعى اباي مەن قۇنانبايعا قاتىستى سوزدەر تاعى دا ارىپكە قاتىستى. ءارىپتىڭ «زيادا- شاھمۇرات» قيسساسىنىڭ اباي تاراپىنان سىنالۋى، ءارىپ سونى كەك كورىپ (بۇل ارادا ونەر ادامدارىنىڭ اراسىنداعى شاكىرتتىڭ ۇستازعا دەگەن ارتى جوق اشۋى دەپ ۇققان ءجون)، ايتىسقا ابايدى جامانداعان سوزدەر قوسادى.
«ءبىرجان مەن سارا» ايتىسى تۋراسىندا وسىنداي قاراما- قايشى پىكىرلەر بارشىلىق. قالاي دەسەك تە، ايتىستىڭ كوركەم تۋىندى رەتىندە ماڭىزى جوعارى بولىپ قالا بەرمەك.
اۆتور: ايان بەكەن ۇلى
