جولدا 126 بالا قازا تاپتى

 6 -تامىز كۇنى ەلىمىزدىڭ باس پروكۋراتۋراسى بيىلعى 7 ايدىڭ قورىتىندىسىن شىعارا كەلە، وزىندىك ءبىر رەيتينگ ءتۇزدى. وعان سايكەس، كولىك اپاتتارى از ايماقتاردىڭ كوشىن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى باستادى، مۇندا جىل باسىنان بەرى نەبارى 134 جول-كولىك وقيعاسى (ج ك و) تىركەلگەن.

ەگەر ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرى وسىنداي تومەن كورسەتكىشكە قول جەتكىزسە، قازاقستان بۇكىل الەمدەگى قاۋىپسىز ەلدەردىڭ بىرىنە اينالار ەدى.

 ايتكەنمەن، ساراپشىلار مۇنىڭ ءمانىسىن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ەلىمىزدەگى «تۇرعىندارى ەڭ از» وبلىس ەكەندىگىمەن دە تۇسىندىرەدى: سولتۇستىك قازاقستاندىقتاردىڭ سانى، مىسالى، ەلوردا تۇرعىندارىنان ەكى ەسە از! تيىسىنشە، كولىك سانى دا وزگەلەردەي سونشا كوپ ەمەس. ال شىمكەنتتەگى جاعدايدى عاجايىپ- فەنومەن دەمەسەك تە، تاڭعالارلىق جايت دەپ اتاۋعا بولادى: باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپ كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنشە، وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا بىلتىرعى جىلعا قاراعاندا، بيىل جول- كولىك وقيعالارى كۇرت ازايعان.

ەگەر 2014 -جىلعى سايكەس مەرزىمدە 1694 ج ك و تىركەلسە، 2015 جىلعى جەتى ايدا 1308 وقيعا ورىن الىپتى. جولداعى اپات سانى اقمولا وبلىسىندا دا 352 دەن    259 عا، قاراعاندى وبلىسىندا 533 تەن 429 عا دەيىن كەمىپ وتىر.

 ءبىر اتاپ وتەر جايت، بارلىق جول- كولىك وقيعالارىنىڭ ۇشتەن بىرىنە جۋىعى -  %30 ى قازاقستاننىڭ جالعىز مەگاپوليسى الماتىدا جاسالادى! «2015 -جىلعى 7 ايدا بۇل قالانىڭ ءبىر وزىندە ادامداردىڭ جاراقاتتانۋىنا جانە ولىمىنە سوقتىرعان 3 مىڭ 99 ج ك و تىركەلدى» دەپ حابارلايدى باس پروكۋراتۋرا.

 ايتقانداي، «مەملەكەتتىك قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپتەر تۋرالى» زاڭى بويىنشا باس پروكۋراتۋرانىڭ جاۋاپتى كوميتەتى تەك ادامداردىڭ جاراقاتتانۋىمەن جانە ولىمىمەن اياقتالعان جول- كولىك وقيعالارىن عانا ەسەپكە الادى. ال ءبىرىن-ءبىرى سوعىپ كەتىپ، جۇرگىزۋشىلەرى مەن جولاۋشىلارى ءدۇرداراز نە تاتۋلاسىپ تاراعان ۇساق- تۇيەك وقيعالاردىڭ ەسەبىن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ اكىمشىلىك پوليتسياسى جۇرگىزەدى.

وكىنىشكە قاراي، كەيبىر وڭىرلەردە جولداعى سالدارى اۋىر اپاتتار سانى كەرىسىنشە، ارتۋدا. اتاپ ايتقاندا، بيىل باتىس قازاقستان وبلىسىندا ج ك و سانى بىلتىرعى 176 دان - 249 عا دەيىن، شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا 726 دان 817 گە دەيىن وسكەن.

«ب ق و- دا ج ك و سانىنىڭ وسۋىمەن بىرگە، ولاردا زارداپ شەككەن ادامداردىڭ سانى دا 258 دەن 382 گە دەيىن ارتتى. ش ق و- دا دا جاعداي قيىن: بىلتىرعى سايكەس كەزەڭدە 994 ادام زارداپ شەكسە، بيىلعى جەتى ايدا بۇل كورسەتكىش 1133 ادامعا جەتتى. دەگەنمەن، بۇل وبلىستا جول- كولىك وقيعالارىندا قازا تاپقاندار سانى %28 عا - 90-نان 72 گە دەيىن ازايدى. ج ك و سالدارىنان مەرت بولعاندار سانى قاراعاندى (93 تەن 83 كە دەيىن) ، ماڭعىستاۋ (52 دەن 39 عا دەيىن) جانە اقتوبە (55 تەن 50 گە دەيىن) وبلىستارىندا كەمىدى» دەپ ناقتىلايدى باس پروكۋراتۋرا.

 تالداۋ كورسەتكەنىندەي، سول باياعىشا، جولدارداعى اپاتتاردىڭ باسىم كوپشىلىگىنە جۇرگىزۋشىلەر ايىپتى: ج ك و- لاردىڭ %90 ىن جول ءجۇرىسى ەرەجەلەرىن ورەسكەل بۇزعان «تەمىر تۇلپار» يەلەرى نەمەسە سولار رولگە جىبەرگەن ادامدار جاسايدى. ناقتىلاي ايتساق، بۇلار 9 مىڭ 559 اپاتقا سوقتىردى. سونىڭ ىشىندە، 326 جۇرگىزۋشى ماس نە ەسىرتكى قابىلداعان كۇيدە جولعا شىعىپتى.

ج ك و- لاردىڭ ون پايىزدان ازىنا جاياۋ جۇرگىنشىلەر، تابيعي جاعدايلار جانە جانۋار- جاندىكتەر سەبەپ بولادى ەكەن. جالپى العاندا، اعىمداعى جىلعى جەتى اي ىشىندە ەلىمىزدە ادام ولىمىنە جانە جاراقاتتانۋىنا اكەلگەن 10 مىڭ 187 جول- كولىك وقيعاسى بولدى. ولاردا 14 مىڭ 278 ادام زارداپ شەكتى، ونىڭ 12 مىڭ 956 سى جاراقات العان، باسقالارى ءجانتاسىلىم ەتكەن. 126 بالا قازا تاپتى.

 كەشە باس پروكۋراتۋرا ادام ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قاۋىپ-قاتەر توندىرەتىن تاعى ءبىر سالا -  زاڭسىز ويىن بيزنەسىنە قاتىستى دا ءوز قورىتىندىلارىن شىعاردى. ارينە، زاڭسىز ويىنحانالار -  قارجى مينيسترلىگىنىڭ ءتيىستى كوميتەتىنىڭ قۇزىرىنداعى سالا. ءبىراق جاسىرىن قۇمارحانالار ۇستىنەن پروكۋرورلارعا ارىز- شاعىم تۇسىرگەن ازاماتتار سانى ارتۋدا ەكەن. قازاقستاندىقتاردىڭ جانە جۋرناليستەردىڭ دابىلىنا ءۇن قاتقان پروكۋرورلار كەڭاۋقىمدى تەكسەرىستەر جۇرگىزىپ، ناتيجەسىندە، «ءارتۇرلى قوعامدىق ورىنداردا ورناتىلعان لوتەرەيالىق قوندىرعىلاردىڭ ءىس جۇزىندە قۇمار ويىندارىن وتكىزۋگە ارنالعان ويىن قوندىرعىسى» بولىپ شىققانىن انىقتادى.

 وسىلايشا، «ريەۆيزورلىق» ءىس- شارالاردىڭ الدىن الا قورىتىندىسى بويىنشا زاڭسىز ويىن بيزنەسىن ۇيىمداستىرۋدىڭ 186 فاكتىسى اشكەرەلەندى. بۇل رەتتە زاڭعا قايشى 524 قوندىرعى تاركىلەنىپتى.

 ەگەر تاراتا ايتساق، بۇلاردىڭ 342 سى «لوتەرەيالىق تەرمينال» دەگەن اتتى جامىلىپ، جۇمىس جۇرگىزگەن. نەگىزگى بولىگى قالالارداعى دۇكەندەردە، ءىرى ساۋدا ورىندارىندا، مەيرامحانالاردا جانە باسقا جەرلەردە تۇراتىن، كوزگە ۇيرەنشىكتى بولعان سارى- جاسىل ءتۇستى قۇرىلعىلار -  «لوتو- مانيا»، «لوتو-jump» جانە باسقالارى. اتتارى سولاي بولعانىمەن، بۇلاردىڭ ۇسىناتىن قۇمار- قىزىعى لوتەرەيا ويىنىنا ء«ۇش قايناسا، سورپاسى قوسىلمايدى» ەكەن.

 مامانداردىڭ تۇسىندىرۋىنشە، لوتەرەيادا ۇيىمداستىرۋشىلار ۇتىسى بار نومىرلەردى الدىن الا بەلگىلەپ قويادى. تيىسىنشە، سونداي ءنومىرى بار بيلەتتى ساتىپ العان نە سول ءنومىردى بولجاپ، تابا العان ادام جەڭىسكە جەتەدى، ولجاعا قارىق بولادى.

ال مىنا اتالعان تەرمينالداردا باسقا باعدارلاما جۇمىس ىستەيدى: ۇتىسى بار كومبيناتسيا ۇيىمداستىرۋشىنىڭ نە ونىڭ جۇمىسشىسىنىڭ قاتىسۋىنسىز، كەزدەيسوق تۇردە انىقتالادى. بۇل ەلەكتروندى- تەحنيكالىق قوندىرعىلاردا كەم دەگەندە بەس ويىن قاراستىرىلعان، بۇلار «داي پيات»، «كۋرورت- لوتو»، «فرۋكتومانيا» جانە باسقالارى.

 باس پروكۋراتۋرانىڭ تۇسىندىرۋىنشە، قۇرىلعىنىڭ جۇمىس ەرەجەسىنە سايكەس، ويىنشى الدىمەن تولەم ەنگىزۋگە ءتيىس: ويىن باستالۋى ءۇشىن «كۋپيۋرا قابىلداۋىش» ارقىلى ارنايى ەسەپشوتقا قاجەتتى قارجىنى ەنگىزەدى. ارى قاراي ويىنشى سەنسورلىق ديسپلەي كومەگىمەن جۇيەگە كىرەدى دە، ورناتىلعان ويىنداردىڭ ءبىرىن تاڭدايدى. ەگەر ۇتسا، قۇرىلعى سول ولجا- قارجىعا ويىندى جالعاستىرۋدى ۇسىنادى. نەمەسە ادام ۇتىسىن اقشا تۇرىندە تالاپ ەتە الادى.

 قۇمار ويىندى ۇيىمداستىرۋشى ءاربىر تەرمينالىمەن تۇراقتى بايلانىستا بولادى: «ەلەكتروندى- تەحنيكالىق قوندىرعىنىڭ جاي- كۇيى جانە ونداعى بولىپ جاتقان ءارتۇرلى وقيعالار تۋرالى اقپارات ونلاين رەجيمدە بەلگىلەنگەن بايلانىس قۇرالى ارقىلى بەرىلىپ وتىرادى».

تەرمينالدار، سونداي-اق جارىقتى جانە دىبىستى يميتاتسيالايتىن، ويىننىڭ باستالۋى مەن اياقتالۋىن بىلدىرەتىن قۇرىلعىلارمەن جابدىقتالعان. بۇلار ويىنقۇمار ادامداردىڭ قۇشتارلىعى مەن قىزىعۋشىلىعىنىڭ كورىگىن قىزدىرا تۇسۋگە قىزمەت ەتەدى.

 بۇعان قوسا، تەرمينالدار ويىنشىنىڭ ەسەپشوتىنا بەلگىلى ءبىر سومادا كرەديت اۋدارۋدىڭ دا تەحنيكالىق مۇمكىندىكتەرىنە يە. ولار «ۇپاي» نەمەسە «بونۋس» تۇرىندە بەرىلەدى جانە ادامداردى ويىندى باستاۋعا ەلىكتىرەدى. ونىڭ ۇستىنە، «لوتەرەيا» اتى بار تەرمينالدار ەشقانداي لوتەرەيالىق بيلەت- چەك بەرمەيدى.

 «ەندەشە، اتالعان قوندىرعىلار ويىن اۆتوماتىنىڭ بارلىق بەلگى- نىشاندارىنا يە. بۇل ءوز كەزەگىندە ويىن بيزنەسى تۋرالى ۇلتتىق زاڭناما تالاپتارىنا قايشى» دەگەن «ۇكىم» شىعاردى پروكۋرورلار.

 مىسالى، الماتى وبلىسىنىڭ پروكۋراتۋراسى تالدىقورعان قالاسىنداعى اقىن سارا كوشەسى، 114 مەكەنجايىندا ورنالاسقان «استانا» ساۋدا ۇيىندە وسىنداي 3 «لوتەرەيالىق تەرمينالدار» ورناتىلىپ، زاڭسىز ويىن بيزنەسى ۇيىمداستىرىلعانىن اشكەرەلەدى. قوندىرعىلاردىڭ بارلىعى تاركىلەندى. 2015 -جىلعى 11 -ناۋرىزدا بۇل فاكت وبلىستىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ سوتقا دەيىنگى تىرگەۋ بويىنشا ءبىرىڭعاي رەەسترىنە ەنگىزىلدى.

«ۇلتتىق ساراپتاما جانە سەرتيفيكاتتاۋ ورتالىعى» زەرتتەۋ جۇرگىزە كەلە، «تاركىلەنگەن قۇرال- جابدىقتار قۇمار ويىندارىن وتكىزۋگە پايدالانىلا الادى» دەگەن ەكسپەرتتىك قورىتىندىعا كەلىپتى. ولار اقشانى قابىلداۋ جانە بەرۋ فۋنكتسيالارىمەن جابدىقتالعان. ال لوتەرەيالىق بيلەتتەر بەرۋ فۋنكتسياسى ءاۋ باستان قاراستىرىلماعان.

 پروكۋرورلار ينتەرنەت- كافەلەرگە دە قىراعى نازار اۋدارا باستادى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە، ۆيرتۋالدى كازينو قىزمەتىن ۇسىنىپ كەلگەن ۇيىمدار انىقتالىپ، زاڭسىز جۇمىستارىنىڭ جولى كەسىلۋدە. ماسەلەن، ءبىر الماتى قالاسىنىڭ وزىندە بۋكمەكەرلىك كەڭسە نەمەسە ينتەرنەت- ءدامحانا اتىن جامىلىپ، جاسىرىن جۇمىس جۇرگىزگەن 13 ونلاين- كازينو تابىلدى. بۇل دەرەكتەر بويىنشا قارجى مينيسترلىگىنىڭ مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتىنىڭ ەكونوميكالىق تەرگەۋشىلەرى تەرگەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە.

 زاڭسىز ويىن بيزنەسىنە توسپا قۇرۋ سالاسىندا زاڭبۇزۋشىلىقتارعا جول بەرگەن جانە العىشارت تۇزگەن فاكتورلارعا تالداۋ جۇرگىزە كەلە، باس پروكۋراتۋرا ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگانعا قۇقىقتىق رەتتەۋدەگى بەتى اشىلعان كەمشىلىكتەردى جويۋ ءۇشىن ۇلتتىق زاڭنامانى كۇشەيتۋگە، جاڭا زاڭ جوباسىن ازىرلەۋگە ۇسىنىم بەردى.

ايحان ءشارىپ

ايقىن- اقپارات

ۇقساس

ەلىمىزدە وقۋلىقتاردى دايىنداۋ جانە باقىلاۋ ءتارتىبى جاڭارتىلدى